Кіріспе

1990 жылы Джудит Батлердің "Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity" кітабы жарық көрді. Бұл постструктуралистік гендерлік теорияшы және философ Джудит Батлердің еңбегі, онда автор гендердің перформативті екенін, яғни ол сөйлескенде және бір-бірімен қарым-қатынас жасағанда қайталап орындалатын амалдар арқылы қолдауға, құруға немесе жалғастыруға ұшырайтынын дәлелдейді.

Қорытынды

Батлер феминисттік теорияның негізгі болжамдарының бірі – саясатта және тілде өкілдік етуді қажет ететін жеке тұлға мен субъект бар екенін сынап бағалайды. Батлер үшін «ерлер» және «әйелдер» – тап, этникалық және сексуалдық сияқты факторлармен күрделіленетін категориялар. Сонымен қатар, бұл терминдермен болжанатын жалпыға бірдейлік патриархаттың жалпыға бірдейлігіне сәйкес келеді және әртүрлі уақыт пен жерлерде қанаушылықтың ерекшелігін жояды. Батлер осылайша жекелік саясатынан бас тартып, жекелік пен гендерлік негізді сынап бағалайтын жаңа коалициялық феминизмді қолдайды. Олар сексуалдық және гендерлік қатынастар арасындағы айырмашылық туралы болжамдарға қарсы шығады, оған сәйкес сексуалдық биологиялық, ал гендер мәдени тұрғыдан құрылады. Батлер бұл жалған айырмашылық феминизмнің біріктірілген деп есептелетін субъектісіне бөлінуді енгізеді дейді. Сексуалдық денелер гендерді білдіре алмайды, ал дискурс пен мәдени таңбалаудан бұрын сексуалдық қатынастың бар болуы тек гендердің жұмыс істеуінің нәтижесі болып табылады. Сексуалдық қатынас пен гендерлік қатынас – екеуі де жасақталған. Философтар Симон де Бовуар мен Люс Иригарейдің еңбектерін зерттей отырып, Батлер билік пен сексуалдық және гендерлік категориялар арасындағы байланысты зерттейді. Де Бовуар үшін әйелдер ерлер өздерінің жеке басын қалыптастыратын жетіспеушілікті құрайды; Иригарей үшін бұл диалектика әйелдердің өкілдік етуін мүлдем жоққа шығаратын «мағыналы экономикаға» жатады, өйткені ол фаллоцентрикалық тілді қолданады. Екеуі де өкілдікке мұқтаж әйел «өзін-өзі бірдей зат» бар деп санайды, ал олардың аргументтері «гендерлік» болудың мүмкін еместігін жасырады. Батлер гендерлік сипаттаманың перформативті екенін айтады: гендерлік сипаттаманы «айтуға» тырысатын әрекеттердің артында ешқандай жекелік жоқ, ал бұл әрекеттер тұрақты гендерлік сипаттаманың иллюзиясын білдірмейді. Егер «гендерлік» болу көрінісі мәдениеттің әсерімен жасалған әрекеттердің нәтижесі болса, онда берік, әмбебап гендер жоқ: орындау практикасы арқылы құрылған, «әйел» гендері (гендер «еркек» сияқты) контингентті болып қала береді және түсіндіруге және «қайта мәнге ие болуға» ашық. Осылайша Батлер бүлікшіл әрекеттерге жол ашады. Олар адамдарды гендерлік категорияларды орындау арқылы қиындатуға шақырады. Патриархатты талқылауда Батлер феминисттер жаңа, қысымшыл емес қоғамды құрудың үлгісі ретінде мәдениеттің патриархатқа дейінгі жағдайына жиі жүгінеді деп атап өтеді. Осы себепті инцест табуы арқылы сексуалдық қатынастың гендерге айналуының бастапқы түрленуі феминисттерге өте пайдалы болып шықты. Батлер ең танымал үш түрлі түсіндірмені қайта қарастырады: антрополог Клод Леви-Штраустың антропологиялық структурализмі, онда инцест табуы әйелдерді алмасу арқылы басқарылатын туыстық құрылымды қажет етеді; Жоан Ривьердің «әйелдікті маскарад ретінде» психоаналитикалық сипаттамасы, ол еркектік сәйкестікті жасырады, сондықтан басқа әйелге деген құмарлықты да жасырады; және Зигмунд Фрейдтің аза тұту мен меланхолияның психоаналитикалық түсіндірмесі, онда жоғалту эгоны жоғалтқан сүйікті адамның атрибуттарын енгізуге итермелейді, онда катексис сәйкестендіруге айналады. Батлер гендерлік сәйкестендірудің осы есептерін гендердің өнімді немесе орындаушылық аспектілерін атап өту үшін кеңейтеді. Леви-Штраусспен олар инцест «баршаға жайылған мәдени фантазия» екенін және табудың болуы осы қалауларды туғызатынын айтады; Ривьермен олар мимикрия мен маскарад гендердің «мысалы» екенін айтады; Фрейдпен олар «гендерлік сәйкестендіру – бұл тыйым салынған объектінің сексуалдығы тыйым салу ретінде ішкілендірілген меланхолияның бір түрі» және сондықтан «бір сексуалдық гендерлік сәйкестендіру» шешілмеген (бірақ бір мезгілде ұмытылған) гомосексуалды катексиске байланысты (Одипаль мифінің анасы емес, әкесімен). Батлер үшін «гетеросексуалдық меланхолия тұрақты гендерлік сәйкестіктердің бағасы ретінде мәдени тұрғыдан орнатылған» және гетеросексуалдық тұрақты болу үшін ол гомосексуалдық ұғымын талап етеді, ол тыйым салынған, бірақ міндетті түрде мәдениеттің шегінде. Соңында олар инцест табуының тиімділігін қайтадан атап көрсетеді, бұл заң заң алдында жоқ гетеросексуалдық пен диверсивтік гомосексуалдықты қалыптастырып, реттейді. Психоаналитик Жак Лаканның аталық Символикалық тәртіпті және тіл мен мәдениет үшін қажетті «әйел» дегенді басуды ұсынған жұмысына жауап ретінде Джулия Кристава поэтикалық тіл – «семиотика»...

Жариялану тарихы

Рутледж алғаш рет 1990 жылы «Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity» еңбегін жариялады; одан кейін Рутледж басылымдары 1999, 2006 (Routledge Classics) және 2007 жылдары жарық көрді.

Қабылдау

Гендерлік проблеманы Шейн Фелан «Women & Politics» журналында қарастырды. Бұл еңбек дәстүрлі академиялық шеңберден тыс кең танымал болды, тіпті «Джуди!» атты фанзинге шабыттандырды. Батлер кітаптың екінші басылымының кіріспесінде кітаптың оқырмандарының санына және оның квир теориясының негізін қалаушы мәтін ретінде қалыптасуына өте таңырқанын жазады. Энтони Эллиотт «Гендерлік проблема» жарықтанғаннан кейін Батлердің феминизм, әйелдерді зерттеу, лесбияндық және гей зерттеулері, сондай-ақ квир теориясы салаларындағы жетекші фигураға айналғанын айтады. Эллиоттың сөзіне қарағанда, «Гендерлік проблема» еңбегінде жарияланған негізгі идея, яғни «гендер – импровизацияланған өнер, жекелік сезімін құрайтын театрлық форма» 1990 жылдардағы квир теориясының қалыптасуына және наразылық тудыратын сексуалдық тәжірибелерді дамытуға негіз болды. 2018 жылдың 23 қарашасында драматург Джордан Таннахилл Венгрия Премьер-Министрі Виктор Орбанның елдегі гендерлік зерттеулер бағдарламаларына аккредитацияны және қаржыландыруды жою туралы шешіміне қарсылық білдіру мақсатымен Венгрия Парламенті ғимаратының алдында «Гендерлік проблема» кітабының толық мәтінін оқыды.