Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз Полинезиясындағы коммуна, Франция
Commune in French Polynesia, France
Тарих
Рапа-Итиге алғаш рет полинезиялықтар қоныстанған, бұл шамамен 12 ғасырда болды. Олардың полинезиялық диалектісі ғасырлар бойы қазіргі рапа тіліне дамыды. Аралдағы табиғи ресурстардың азаюы соғыстарға әкелді деп саналады, ал тұрғындары 14 бекінілген елді мекенде (па немесе пар, форттың бір түрі; маори тіліндегі па-мен салыстырыңыз) төбелер мен жартастарда өмір сүрді. Олардың ең ежелгісі – Моронго Ута, ол шамамен 1450–1550 жылдары салынған. Рапа-Итиге алғаш рет еуропалық Джордж Ванкувер 1791 жылдың 22 желтоқсанында келді, ол аралды Опаро деп атады. Еуропалықтармен байланыс спирттік ішімдіктер мен ауруларды әкелді, ал 1824–1830 жылдар аралығында халықтың үштен екіден астамы қайтыс болды. Олардың арасындағы бірнеше адам аралға қайтып келгенде, олармен бірге шешек ауруын әкелді, бұл эпидемияға себеп болды. Тәуелсіз арал патшалығы 1867 жылы француз протектораты деп жарияланды. Британдықтар аралда көмір станциясын құрды, бұл Францияны 1881 жылдың 6 наурызында оны ресми түрде аннексиялауға итермеледі. Соңынан, жергілікті монархия жойылды және соңғы патшайым, Париманың қызы, 1887 жылдың 18 маусымында тақтан алынды. Тор Хейердал, ерекше айта келіңіз, Рапа-Ити мен Рапа-Нуи (Пасха аралы) арасындағы байланысты іздеу үшін Моронго Утада қазба жұмыстарын жүргізді.
Rapa Iti was first settled by Polynesians, most likely in the 12th century. Their Polynesian dialect developed into what is today the Rapa language over the centuries. It is believed that the depletion of natural resources on the island resulted in warfare, and the inhabitants lived in up to 14 fortified settlements (pa or pare, a type of fort; compare the Māori pā) on peaks and clifftops. It is considered that the oldest of these is Morongo Uta, which was developed c. 1450–1550 AD. The first European to visit Rapa Iti was George Vancouver on 22 December 1791; he named the island Oparo. Contact with Europeans brought liquor and disease, and between 1824 and 1830 over three quarters of the natives died. When a handful of their victims were returned to the island, they brought with them smallpox, which caused an epidemic. The independent island kingdom was declared a French protectorate in 1867. The British established a coaling station on the island, which prompted France to formally annex it on 6 March 1881. Subsequently, the native monarchy was abolished and the last queen, the daughter or Parima, was deposed on 18 June 1887. Thor Heyerdahl, notably, made excavations in Morongo Uta, seeking links between Rapa Iti and Rapa Nui (Easter Island).
Климат
Рапа-Итиде тропикалық жаңбырлы ормандар климаты (Кеппен климаттық жіктелуінде Af, Треварта климаттық жіктелуінде Arab) және өте жұмсақ қыстың ылғалды субтропикалық климатымен (Кеппен климаттық жіктелуінде Cfa, Треварта климаттық жіктелуінде Cfal) шектеседі. Аралас ендік шебінен оңтүстікке қарай орналасқандықтан, Рапа-Ити тропикалық мұхиттың ортасындағы шалқақ жағдайының арқасында барлық жыл мезгілінде қоңыржай климатқа ие. Жазда ыстық және ылғалды болады, ал циклондық құбылыстар сирек кездеседі, себебі аралдар 30 градус оңтүстік ендігіндегі Жылқы ендіктеріне жақын орналасқан. Ашық жағдайына қарамастан, аралдың желді болуы жазғы ауа райын жұмсартады. Өте ыстық ауа райы сирек болады, ең жоғары температура наурыз айында 31,6 °C (88,9 °F) тіркелді. Рапа-Итидің оқшау және ашық орналасуына байланысты қыстары жұмсақ, бірақ күшті дауылды болады. Жауын-шашын жылдың барлық мезгілінде мол, ал күн сәулесі жыл бойында сирек кездеседі. Салқын қыстар мен күшті желдер кокос пальмасы сияқты ультратропикалық жемістердің өсуіне кедергі келтіреді, себебі қыркүйек айында температура 8,5 °C (47,3 °F) дейін төмендеген. Сонымен қатар, континенттік факторлардың болмауы айтарлықтай маусымдық кешігуге алып келеді, наурыз жылдың екінші жылы айы болса, қыркүйек – екінші суық ай.
Rapa Iti has tropical rainforest climate (Af in the Köppen climate classification, Arab in the Trewartha climate classification), bordering on a very mild winter humid subtropical climate (Cfa in the Köppen climate classification, Cfal in the Trewartha climate classification). Despite being situated south of the Tropic of Capricorn, the remote location in the middle of a tropical ocean enables the climate to be moderated in all seasons. Summers are hot and muggy, and cyclones are rarer, as the islands are located near the Horse Latitudes at thirty degrees south, despite the exposed location makes the island very windy, tempering the summer weather. Very hot weather is very rare, with the highest temperature recorded was 31.6 °C (88.9 °F) in March. Winters are mild and very stormy, due to the isolated and exposed location of Rapa Iti. Precipitation is abundant in all seasons, and sunshine is uncommon every month of the year. The cool winters and strong winds prohibit ultra tropical fruits such as coconuts to thrive, as it has dropped to 8.5 °C (47.3 °F) in September. In addition, the lack of continental influence promotes the vast seasonal lag, as March is the second warmest month of the year, while September is the second coldest.
Қоршаған орта
Манатау француз Полинезиясы қорығы – Оңтүстік Рапа аймағындағы жануарлар мен жотадағы бекіністерді қорғауға арналған арнайы француз Полинезиясы қорығы. Ол Оңтүстік Ахурейге жақын орналасқан. Аралда эндемикалық және өте сирек кездесетін Рапа жеміс көгершіні мекендейді, оған ортаның жоғалуы, жабайы мысықтардың шабуылдары және аң аулау қауіпті. 2017 жылы оның популяциясы шамамен 160 құсқа бағаланды. Өте сирек кездесетін Рапа кесушісі айналасындағы кішкентай аралдарға тән. Басқа құстардың ішінде Мерфидің ұсақ қанаты (Murphy's petrel) бар, олар осында аз санда ұялайды, сондай-ақ көшіп бара жатқанда тоқтау үшін келетін, қауіпті жағдайдағы қылшық қалың құрт (bristle thighed curlew) та бар. Осы түрлер үшін маңыздылығынан арал BirdLife International ұйымымен маңызды құс аймағы деп танылды.
The Manatau French Polynesian Reserve is a special French Polynesian Reserve to protect the animals and ridgetop forts of an area of southern Rapa. It is located near South Ahuréi. The island is home to the endemic and critically endangered Rapa fruit dove which is threatened by habitat loss, predation by feral cats and hunting. Its population was estimated in 2017 at 160 individual birds. The critically endangered Rapa shearwater is endemic to surrounding islets. Other birds include the least concern Murphy's petrel, which nest there in small numbers, and the near threatened bristle thighed curlew which is a non breeding visitor while migrating. Because of its significance for these species the island has been identified as an Important Bird Area by BirdLife International.
Әкімшілік
Рапа коммунасы Рапа-Ити аралы және төрт қоныстанбаған Маротири жартастарынан құралған.
The commune of Rapa consists of the island of Rapa Iti and the four uninhabited Marotiri rocks.