Кіріспе

Б.з. 1-ғасырындағы Парфия империясының патшалары патшасы I Вологасес (Валагаш) 51 жылдан 78 жылға дейін Парфия империясын биледі. Ол II Вонанес (б.з. 51 ж.) ұлы және оның мұрагері болды. Одан кейін оның кіші ұлы II Пакор таққа отырып, оның саясатын жалғастырды.

Атауы

Вологаз – парфян Walagaš (𐭅𐭋𐭂𐭔) атауының грек және латын тіліндегі нұсқасы. Бұл есім жаңа парсы тілінде Балаш, ал орта парсы тілінде Вардакш (кейде Валакш деп те жазылады) деп аталады. Есімнің этимологиясы нақты белгісіз, алайда Фердинанд Джасти Walagaš – есімнің алғашқы түрі «күш» (varəda) және «сұлу» (қазіргі парсы тілінде gaš немесе geš) сөздерінен құралған деп санайды.

Өмірбаян

Вологасес – Вонон II-нің ұлы, партиялық ханзада, ол Солтүстік Иранның Атропатен патшалығын билеген, және мүмкін Партия империясының өзін бірнеше айға билеген болуы мүмкін. Вологастың анасы парфян сарайының грек қызы болған. Вологаз I негізін салған Арсакид әулетіне қазіргі заманғы тарихшы Марек Ян Олбрихт «Вологазидтер» немесе «Вологаз I үйі» деген ат берген, олар Партия империясын 51 жылдан 224 жылы құлағанға дейін басқарды.

Арменияға шабуыл

51 жылы Вологаз Парфияның жаңа патшасы болды. Ол көрнекті бұрынғы Парфия патшасы Артабан II-нің саясатын жалғастыруға тырысты, сондықтан оның алғашқы мақсаттарының бірі – Парфияның стратегиялық және саяси тұрақсыз аймақтардағы беделін нығайту болды. Бұл аймақтар ондаған жылдар бойы римдіктермен соғысқа себеп болған еді. Ол Media Atropatene патшалығын үлкен ағасы Пакорусқа берді, ал Арменияның одан да саяси маңызды патшалығы 53 жылы Парфияның елге шабуыл жасауынан кейін Вологастың кіші ағасы Тиридатқа берілді. Вологасес өзінің шабуылын Армения тағын Иберия князі Радамисттың жақында басып алуымен ақтады, ол бұл әрекетті Парфия мен Рим арасындағы Арменияға қатысты бұрынғы келісімді бұзу деп есептеді. Ресурстардың жетіспеуі және қысқы эпидемия Вологасты Армениядан әскерін шығаруға мәжбүр етті, бұл Радамистке оралып, жергілікті тұрғындарды сатқындықтары үшін жазалауға мүмкіндік берді; олар көп ұзамай көтеріліс көтеріп, Тиридаттың билігін қайта орнатуға көмектесті. Радамист өзі Иберияға қайтып келді және Римге адалдығын көрсету үшін патша билігіне қарсы құйрық тістегені үшін әкесі I Фразман оны көп ұзамай өлтірді.

Римдіктермен соғыс

Парфяндықтардың Арменияны қайта басып алуынан наразы болған 54 жылы, жаңа тағайындалған Рим императоры Нерон елдегі римдік билікті қалпына келтіру үшін өзінің генералы Корбулоны жіберді. Вологасес өзінің ағасына көмектесе алмады, себебі оның ұлы Вардан II көтеріліс ұйымдастырды, содан кейін шығыс Парфияның Гиркания провинциясында да көтеріліс болды. 58 жылы Тиридат, Вологасестің қолдауымен, римдіктерге шабуыл жасау үшін жылдам отрядтарды жіберді. Корбуло да осы тактиканы қолданды. Ол сондай-ақ Римнің клиент патшалары Антиох IV Коммагенді, Фарасман I-ді және мосх тайпаларын Арменияның шет аймақтарына шабуыл жасауға ынталандырды. Армян халқының адалдығы парфтар мен римдіктер арасында бөлінді, бірақ олардың көпшілігі парфтардың билігін артық көріп, оның көбірек төзімділігіне және парф және армян мәдениеттерінің ұқсастығына байланысты осылай ойлады. Корбуло Арменияның астанасы Артаксатаны басып алды және оны қиратты. Келесі жылы (59) ол Оңтүстік Армениядағы Тигранокертаны басып алды және онда қыстады. Тиридат осы мүмкіндікті пайдаланып, Атропатеннен Солтүстік Арменияға оралды. Алайда, 60 жылдың көктемінде римдік әскерлері оны қайтадан шегінуге мәжбүр етті. Нерон Армения тағына Каппадокиялық ханзада Тигранды тағайындады. Жаңа билеуші, күшті римдік әскерлермен қорғалған, батыл болды және 61 жылы парфтардың вассалдық мемлекеті Адиабеннің шекаралық аймақтарына шабуыл жасауды бастады. Адиабен патшасы Монобаз, соның ішінде Тиридат, парфяндық соттың алдында Вологасестің өзінің поддандыларын қорғау үшін жеткілікті шаралар қабылдамағанын айтып наразылық білдірді. Бұл жағдай маңызды болды және Вологасес пен оның поддандылары арасындағы қарым-қатынасқа қауіп төндірді. Халықтық той кезінде Вологасес Тиридаттың тілегін қолдады және оның басына патшалық тәжді кигізді. Сонымен қатар, ол Адиабеннен келген жасақтарды қоса алған парфян әскерінің қолбасшысы ретінде Монаесес деген дворянды тағайындады. Монаесес Арменияға жіберілді, ол 62 жылы Тигранокертаны қоршауға алды. Қала мықты бекітілген еді және екі легионмен күшейтілген. Парфтардың қалаға шабуыл жасау әрекеттері сәтсіз аяқталды, Адиабен жасақтары ауыр шығынға ұшырады. Осы кезде Корбуло Вологасеске елші жіберді, ол өзінің сотымен Тигранокерта мен рим-парфян шекарасына жақын Нисибиске орналасты. Жетіспейтін қоршау және атты әскер үшін жем-шөптің жетіспеушілігі Вологасесті Монаесесті Армениядан шығаруға мәжбүр етті. Бірақ, сонымен бірге римдіктер де Армениядан кетіп қалды, бұл, замандас римдік тарихшы Тациттің айтуынша, Корбулоның ниетіне күдік тудырды: кейбіреулер оның парфтармен өзара келісімге келгенін және оларға қарсы жаңадан соғыс ашудан қорқып, беделін жоғалтқысы келмейтінін айтты. Дегенмен, бітімге келісім жасалды және парфян елшілігі Римге жіберілді. Келіссөздер келісімге келмеді, содан кейін 62 жылдың көктемінде соғыс қайта басталды. Рим үкіметі Арменияны тікелей римдік басқаруға беру үшін және мәселені шешу үшін Каппадокияның губернаторы Луций Цезенний Паетті жіберді. Пает қабілетсіз қолбасшы болды және 62 жылы Рандея шайқасында XII Фулмината легионы, Кальвизий Сабиннің басқаруымен және IIII Скиф легионы, Луций Фунисулан Веттонианның басқаруымен жеңіліске ұшырады. Әскерлердің басқаруы Корбулоға қайтарылды, ол келесі жылы күшті әскерді Мелитенге және одан әрі Арменияға бастап, парфтарға жақын болған барлық аймақтық губернаторларды жойды. Соңында Рандеяда Корбуло мен Тиридат I бейбіт келісімге қол жеткізу үшін кездесті. Рандеяның орналасқан жері Тиридат I мен Корбулоға да қолайлы болды. Бұл жер Тиридат I-ге ұнады, өйткені оның әскері римдіктерді сонда жеңіп, оларды капитуляциямен кері шегіндірген еді. Ал Корбулоға осы жерде бұрынғы жаман беделін жоюға мүмкіндік туды. Тиридат I римдік лагерге келгенде, патшалық тәжін шешіп алып, Неронның мүсініне жақын жерге қойды, оны тек Римде Нероннан ғана қайта алуға келісті. Тиридат I Арменияның вассалдық патшасы ретінде танылды; Артаксата қайта құрылғанда Софенде римдік гарнизоны тұрақты түрде орналастырылды. Корбуло өзінің күйеу баласы Луций Анний Виницианды Тиридатпен бірге Римге Неронға адал екенін растау үшін ертіп әкелді.

Кейінгі өмір және өлім

Алайда, Вологасис I осы нәтижеге қанағаттанды және Неронның есімін құрметтеді, бірақ ол Веспасианмен де жақсы қарым-қатынаста болды, оған яһуди көтерілісі кезінде 40 мың атты садақшыдан тұратын әскер ұсынды. Одан көп ұзамай Кавказдан тысқары жатқан үлкен көшпелі тайпа – Аландар Атропатен және Арменияға шабуыл жасады; Вологасис I Веспасианнан көмек сұрады, бірақ ешқандай маңызды нәтижеге қол жеткізе алмады. Аландар Армения мен Атропатенді тонап, көп олжамен жылдам кері шегінді. 78 жылы Вологасис I қайтыс болды, оның орнын ұлы Пакор II иеленді.

Ақша шығару

Вологасес – парфян жазуы мен тілін, қазірге дерлік оқылмайтын грек тілімен қатар, өз монеталарында қолданған алғашқы Арсакид билеушісі болды. Дегенмен, парфян монеталарында грек әліпбиімен жазылған жазулар империя құлағанға дейін сақталды. Оның күміс тетрадрахмаларының арт жағында ол әйел құдай – парсы әйел құдайларының (язата) бірі, Анахита немесе Аши бейнесінде патшалыққа кірістірілуі бейнеленген. Бұл екі құдай да монархтың хваренехасымен ("Құдай сәні") тығыз байланысты.

Сауда

Вологаздар Шығыс Азия, Үндістан және Жерорта теңізі жағалауларын қамтитын, ұзақ және жоспарланған сауда жолын құру арқылы Артабан II-нің мақсатын іске асыруға тырысты. Бұл жоспарланған сауда жолы Парфия империясының экономикасын едәуір жақсартуға тиіс еді. Осы мақсатқа жету үшін Вологас алыс қашықтықта сауда жасай алатын басқа да державалармен, ең бастысы Хан Қытаймен қарым-қатынасын нығайтты. Вологас Селеукияның сауда табысына бақылау орнатуға тырысты және оның билігіне қарсы шыққан грек элитасына қатыгездік танытты. Вологас гректердің сауда монополиясын жою ниетімен Ктесифон мен Селеукияның жанында Валашабад қаласын құрды.

Зороастризм

Вологазас зороастризмнің маңызды тұлғасы. 10 ғасырдағы орта парсы зороастризмінің "Денкард" ("Дін актілері") құжатына сәйкес, Вологас өзінің халқына б.з.д. 4 ғасырда Македония патшасы Ұлы Александрдың шапқыншылығы мен тонауы салдарынан шашырап кеткен Авеста кітаптарының нұсқаларын және білім беруді сақтауға бұйрық берді.

Қазіргі заманғы шығармалар

. .