Кіріспе

Ежелгі Грециядағы үлкен ваза Кратер немесе кратер (,) — Ежелгі Грецияның керамика және металл өнімдерінде, көбінесе шарапты сумен араластыру үшін қолданылатын екі тұтқалы үлкен ваза.

Пішін және қызмет

Грек симпозиумында залдың ортасына кратерлер қойылды. Олар өте үлкен болғандықтан, толтырылғанда оларды тасымалдау қиын болды. Сондықтан, шарап пен судың қоспасы кратерден басқа ыдыстармен алынды, мысалы, (: ), амфора (: ) немесе (: ). Бір суретте, қонақ үй басқарушысы кратерден шарап тартып, кейін қонақтардың тостақандарын толтыру үшін жүгіріп-қозғалатыны бейнеленген. Қазіргі грек тілінде таза шарапты білдіретін сөз, (κράσις, ) кратерлердегі шарап пен судың араласуынан шыққан. Саз кратерлердің ішкі беті су ұстау үшін ыдысқа көбірек төзімділік беру үшін және, мүмкін, эстетикалық себептермен глазурьленген, себебі ішкі жағы оңай көрінетін. Кратерлердің сыртында грек өмірінен көрінетін сахналар бейнеленген, мысалы, Аттикалық Кеш 1 Кратері, ол б.з.д. 760-735 жылдар аралығында жасалған. Бұл зат басқа жерлеу заттарының арасында табылған, ал оның сыртында қабірге процессия бейнеленген.

Қолданылуы

Әр симпозиумның басында қатысушылар симпозиархты (συμποσίαρχος) сайлады. Ол шарап әкелушілерді бақылауға алып, осылайша шараптың сұйытылу дәрежесін, той барысында оның қалай өзгеретінін және кеселердің қанша рет толтырылатынын анықтар еді. Кратердің қалай толтырылып, босатылуы симпозиархтың билігінің орталық нүктесі болды. Зерек симпозиарх өз әріптестерінің мас болу деңгейін дұрыс анықтап, симпозиумның тыныш өтуін және мас болудың алдын алуын қамтамасыз етуі керек еді.

Бағандық кратер ()

Бұл форма б.з.д. VII ғасырда Коринф қаласында пайда болды, бірақ афиналықтар оны қабылдап, кеңінен таратты, онда ол көбінесе қара сызбалы болып кескен. Олардың биіктігі әртүрлі болды және әдетте үш бөліктен жасалған: дене және иық бөлігі бірі, негізі екіншісі, ал мойын, ернек және жиегі үшіншісі. Қолдары бөлек дайындалған. Оларды археолог Томрис Бакир зерттеді.

Кальк кратері

Бұл кратерлердің ішіндегі ең ірілерінің бірі, оларды қарафигуралық стильде гончар Экзекияс жасаған деген болжам бар, бірақ шындығында олар көбінесе қызыл түсте кездеседі. Ауызының төменгі бөлігі гүлдің тостағаншасына ұқсайды, ал аяғы сатылы. Осы формадағы құмыра оған стиль жағынан соншалықты үйлеседі ki, олар жиі бірге жасалған болуы мүмкін деген пікір бар. Ол әрқашан төменгі бөлігінің немесе "күлдің" қарама-қарсы жақтарында орналасқан екі берік, жоғары көтерілген тұтқалармен жасалады.

Волют кратері

Бұл типтегі кратер, спираль тәрізді тұтқаларымен анықталады, б.з.д. VI ғасырының басында Лаконияда ойлап табылып, кейін Аттикалық құмырашылар қабылдады. Гректер оның өндірісін Апулияда б.з.д. IV ғасырдың соңына дейін жалғастырды. Оның пішіні мен жасалу әдісі бағаналы кратерге ұқсас, бірақ тұтқалары ерекше: әрқайсысын жасау үшін құмырашы алдымен екі жақты спиральдарды ("волюталарды") сәндік дискілер ретінде жасап, содан кейін олардың айналасына ұзын, жіңішке саз жолағын бекітіп, флангалы жиектері бар барабан тәрізді пішін құрады. Бұл жолақ содан кейін тұтқаның төменгі бөлігіне дейін жалғастырылып, құмырашы тұтқаны вазаның денесіне бекіту алдында саздан U пішінді қисық кесіп алатын.

Белл кратері

Белл кратерлері алғаш рет 5-ші ғасырдың басында жасалды, яғни ол тағы үш кратер түрінен кейін пайда болды. Осы кратер түрі кері тілінген қоңырау сияқты көрінеді және оның тұтқалары жоғары қаратылған. Белл кратерлері қара фигуралы емес, қызыл фигуралы болып келеді.

Металл кратерлері

Көптеген ғалымдардың пікірінше, керамикалық кратерлер бастапқыда металл ыдыстар үшін жасалған пішіндерді еліктеді; мұндай ыдыстар ежелгі дәуірде кең таралған, бірақ металл қайта өңделетін болғандықтан, олардың сақталғандары өте сирек. Ежелгі дәуірдегі ең үлкен және ең әйгілі металл кратерлердің бірі Самиан тираны Поликратқа тиесілі болды, ал тағы біреуін Кресус Дельфи оракулына сыйлады. Архаикалық қола кратерлердің (немесе көбінесе олардың тұтқаларының) қалдықтары бар, олар негізінен волют түрінде кездеседі. Олардың негізгі өндіріс орталықтары Пелопоннес аймағындағы Спарта, Аргос және Коринф қалалары болды. Классикалық кезеңде волют түрі каликс түрімен бірге өте танымал болды, ал Коринфтік шеберханадан бөлек, Аттикалық шеберхана да жұмыс істеген болуы мүмкін. Македониялық б.з.д. IV ғасырлық қабірлерден волют және каликс кратерлерінің тамаша үлгілері табылды. Олардың ішінде алтын жалатылған Дервени кратері кейінгі классикалық металл өнерінің көрнекті шедеврi болып табылады. Францияның орталық бөлігіндегі келттік қабірден табылған Викс қола кратері – гректер арасында белгілі ең үлкен кратер, оның биіктігі 1,63 метр, ал салмағы 200 килограмнан асады. Тағы да басқалары күмістен жасалған, олар тым құнды болғандықтан және ұрылардың қызығушылығын тудырғандықтан, қабірлерге көмілмеген және бізге жеткен жоқ.

Қиыршық тас кратерлері

Қымбат тастардан жасалған кратерлер эллиндік дәуірден белгілі, ең танымалдары – пентельдік мәрмәрден жасалған Боргезе вазасы және мәрмәрден жасалған Медичи вазасы. Бұл туындылар қайта жаңғырылғаннан кейін, барокко мен неоклассикалық кезеңдердегі бақтарды безендірудің тұрақты элементіне айналды. Француз суретшісі және ландшафт дизайнері Хубер Роберт өзінің бірнеше туындыларында Боргезе вазасын жеке немесе басқа тас кратерлермен бірге бейнелеген.