Кіріспе

Тарихқа дейінгі мәдениеттерде жасалған музыка.
Тарихқа дейінгі музыка (бұрынғы кезде қарапайым музыка деп аталған) – музыка тарихындағы термин, ол өте кейінгі геологиялық тарихтан басталатын, тарихқа дейінгі мәдениеттерде (тарихқа дейінгі кезеңде) жасалған барлық музыканы қамтиды. Тарихқа дейінгі музыкадан кейін әлемнің әртүрлі аймақтарында ежелгі музыка пайда болды, бірақ ол оқшауланған жерлерде әлі де кездеседі. Дегенмен, халықтық, жергілікті немесе дәстүрлі музыка ретінде сақталған "тарихқа дейінгі" музыка деп атау жиі қолданылады. Тарихқа дейінгі музыка музыкалық археологияда басқа кезеңдермен бірге зерттеледі. Палеолит дәуіріндегі археологиялық қазбалар ежелгі адамдар аспаптар жасау үшін ою және тесу құралдарын пайдаланғанын көрсетеді. Археологтар сүйектен жасалған палеолиттік сыбызғыларды тапты, оларда бүйірлік тесіктер ашылған. Даулы Дивье Бэйб флейтасы, үңгір аюының жамбас сүйегінен жасалған, кем дегенде 40 000 жыл бұрын жасалған деп саналады. Жеті тесікті сыбызғы және Раванахата сияқты әртүрлі ішекті аспаптар Инд өзені цивилизациясының археологиялық орындарынан табылды. Үндістан әлемдегі ең көне музыкалық дәстүрлердің біріне ие – Үндістан классикалық музыкасы (марга) туралы мәліметтер ежелгі индуистік кітаптарында, Ведаларда кездеседі.

Тарихи аспаптардың пайда болуы

Көптеген тілдерде дәстүрлі түрде би, дін немесе культты қамтитын музыка терминдері бар. Тарихқа дейінгі музыканың пайда болған жағдайы да зерттеу және пікірталас тақырыбына айналды, себебі тарихқа дейінгі музыканың дыбысы сол кездегі акустикалық ерекшеліктерге байланысты біршама өзгеше болған болар еді. Кейбір мәдениеттер өз музыкаларына дыбыс имитациясын қосады; көбінесе бұл ерекшелік шамандық сенімдермен немесе практикамен байланысты. Ол сондай-ақ ойын-сауық немесе практикалық мақсаттарға да қызмет ете алады, мысалы, аң ауру кезінде. Қазіргі адамға тән формадағы ең көне неандертальдық тіс сүйегі 60 000 жыл бұрын да келген, бұл ең көне палеолиттік сүйек сыбызғысынан 20 000 жылға дейінгі уақытты көрсетеді, бірақ нақты хронология одан да ертерек болуы мүмкін. Теориялық тұрғыдан алғанда, музыка палеолит дәуірінен бұрын пайда болған болуы мүмкін. Антропологиялық және археологиялық зерттеулер музыканың алғаш рет гоминидтер тас құралдарын қолдана бастаған кезде пайда болғанын көрсетеді. Жұмыс кезінде туындайтын шулар, мысалы, дәнді және тамырды ұрып тағамға айналдыру, ерте адамдар жасаған ырғақтың бастауы болуы мүмкін. Алғашқы ырғақтық аспаптар немесе соққылы аспаптар, әдетте, қол соғу, бір-біріне соғылған тастар немесе ырғақ жасауға пайдалы басқа да заттарды қамтиды. Палеолитке жататын сүйек сыбызғылар мен құбырлар да бар. Сонымен қатар, тесілген саусақ сүйектері (әдетте «саусақ сүйектерінің сыбызғылары» деп түсіндіріледі), бульроарлар және сырғытпалар да табылған. Соңғы музыкалық табыстар палеолит дәуіріне дейін жетеді, бірақ археологиялық табыстарға қатысты белгілі бір түсініксіздіктер бар, оларды музыкалық немесе музыкалық емес аспаптар/құралдар деп әртүрлі түсіндіруге болады. Музыканың тағы бір мүмкін шығу тегі – ана мен бала арасындағы дауыстық және қимыл-қозғалыс байланысы. Бұл байланыс формасы мелодиялық, ырғақты және қозғалыс үлгілерін, сондай-ақ ниет пен мағынаны жеткізуді қамтиды және осы тұрғыдан алғанда музыкаға ұқсас. Джеффри Миллер музыкалық көрсетілімдердің «жұптасуға дайындығын көрсетуде» рөл атқаратынын айтады. Адал сигнал және кемшілік принципі идеяларына сүйене отырып, Миллер музыка мен бидің, энергияны көп жұмсалатын іс-әрекеттер ретінде, әнші мен бишінің физикалық және психологиялық қабілеттерін көрсеткенін айтты. Сонымен қатар, Австралия мен Африканың кооперативті көбейетін әнші құстары, мысалы, қарғалар мен ақ қабақтық торлы тоқылмашылар арасында да бірлескен ән айту кездеседі.

Археоакустикалық әдістеме

Археоакустика саласы акустикалық әдістерді пайдаланып, тарихқа дейінгі кезеңдегі дыбыстарды, дыбыстық ортаны және аспаптарды зерттейді; бұл шыңғырлаған тастар мен литофондарды, камералы қабірлер мен тас шеңберлер сияқты қасиетті орындардың акустикасын, сондай-ақ акустикалық сынақтар арқылы ежелгі аспаптарды зерттеуді қамтиды. Осындай жұмыстарға археологиялық ескерткіштердің импульстік жауабын тіркеу және талдау үшін акустикалық далалық сынақтар, литофондардың немесе «тас гонгтардың» акустикалық сынақтары, сонымен қатар тәжірибелік археология ретінде дыбыстық ортаны қайта құру кіреді.

Мысыр

Тарихи Египетте музыка мен ән айту сиқыр және ритуалдарда кеңінен қолданылды. Ежелгі египеттіктер музыканы ойлап табумен Бат қадірлі құдайыны байланыстырды. Бат культі ақырында Хатор культімен біріктірілді, себебі екеуі де сиыр түрінде бейнеленген. Хатордың музыкасы Озирис әлемді мәдениеттендіру үшін қолданды деп есептеледі. Арыстан құдайы Бастет те музыка құдайы саналды. Осы кезеңде ырғақ өзгермейтін және музыка ырғақ құруға арналған болды. Кішкентай қабықшалар үскірік ретінде қолданылды. Египет тарихының династияға дейінгі кезеңінде, жерлеу әндері египеттік дінде маңызды рөл атқара берді және оларға қол шапалақтаушылар немесе флейта сүйемелдеді. Кейбір жағдайларда физикалық дәлелдердің болмауына қарамастан, египтологтар Ескі Патшалық кезеңінде белгілі болған кейбір аспаптардың, мысалы, тік сыбызғының осы уақытта дамығанын болжайды.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африканың Оңтүстік Африка, Зимбабве және Замбия аймақтарындағы халықтар аспаптар жасау үшін сүйек, саз және металл қолданған, себебі идиофондар мен аэрофондар – жасалған аспаптардың екі түрі болған. Оңтүстік Африканың оңтүстік және батыс жағалауларында 2525±85 ж.б. (1732 ж.) мерзіміне жататын айналма дискілер, сүйек түтіктер және бұқаның дауысы (айқауы) табылған. Матьес өзенінен де көптеген сүйек түтіктер табылды, олар флейта, керней, сыбызғы, қоңырау және мбира кілттері ретінде қолданылған болуы мүмкін. Зимбабведе 210±90 ж.б. мерзіміне, Кейінгі Темір ғасырына жататын көптеген мбира кілттері табылды.

Израиль

Израиль халқының ежелгі сүйектері болған, олар әуелі дыбыс шығаруға арналған аспаптар еді. Осы сүйектердің бірнешеуі Эйнан Маллахада қазба жұмыстары кезінде табылған және б.з.д. 10730-9760 жылдарға дейін саналады. Дыбыстың айырмашылығына байланысты кішкентай құс сүйектері үлкендеріне қарағанда артықшылықты иеленген, бірақ олардың кішілігіне байланысты ойнау қиын. Флейталардың шығаратын дыбысы бірнеше құстың дауысын еске түсіреді деп саналады. Флейта аң аулау үшін емес, музыка мен би үшін қолданылған болуы мүмкін, себебі ол еліктей алатын құстардың түрлері шектеулі. Құстарды музыкаға шабыт ретінде пайдалану кең таралған, мысалы, жазықтықтардағы үндістердің Күн биінде бишілер бүркіттердің даусын еліктеу үшін сыбызғыларды қолданған, ал Калули халқы жаңбырлы ормандардың құстарының қауырсындарын әшекей ретінде киген. Аспап формасы жағынан Đàn brố немесе K'ni сияқты. Бұл Вьетнамда археологиялық тұрғыдан табылған алғашқы ішекті аспаптар. Дәстүрлі формаларға белгілі бір аймақтарға немесе Австралияның түпкілікті халықтарына тән орындаушылық және музыкалық аспаптардың көптеген аспектілері кіреді; сонымен қатар, Австралия құрлығының көп бөлігінде және одан тыс жерлерде кең таралған музыкалық дәстүрдің элементтері де бар. Торрес бұғазы аралдарының мәдениеті Жаңа Гвинеяның көршілес аймақтарымен байланысты, сондықтан олардың музыкасы да байланысты. Музыка Австралияның түпкілікті халқының мәдениетін сақтауда маңызды рөл атқарады.

Диджериду

Диджериду – батыс музыкалық классификациясына сәйкес, аэрофон санатына жататын музыкалық аспаптың бір түрі. Бұл – бүгінгі күнге дейін сақталған ең көне аспаптардың бірі. Ол саусақ тесіктері жоқ, ұзын түтікшеден тұрады, оны музыкант үрлеп ойнайды. Кейде оған ара шабынан жасалған ауыздық қойылады. Диджеридулер дәстүрлі түрде эвкалипт ағашынан жасалады, бірақ қазіргі заманда ПВХ құбырлары сияқты материалдар да қолданылады. Дәстүрлі жағдайларда оны әдетте тек ер адамдар ғана ойнайды, көбінесе салтанатты немесе ойын-сауық әндеріне қосымша, ал сирек жағдайларда жеке орындалады. Шебер музыканттар үздіксіз дыбыс шығару үшін дөңгелектей тыныс алу тәсілін пайдаланады, сондай-ақ бірнеше гармониялық резонанстарды тудыратын әдістерді де қолданады. Бұрын аспап ел бойынша кеңінен таралмаған, тек солтүстік аймақтардағы аборигендер тобы ғана қолданған.

Қалқалар

Клапстик – батыс музыкалық классификациясына сәйкес соқпалы аспаптар санатына жататын музыкалық аспаптың бір түрі. Дабылдың бетін соғуға арналған соққылардан айырмашылығы, клапстиктерді бір таяқты екіншісіне және адамдарға соғу үшін пайдаланады. Олардың сыртында жыландар, кесірткелер, құстар және басқа да суреттер бейнеленген.

Қалқан жапырағы

Қолға ұсталатын, тілшелі аспап ретінде қолданылады.

Австрия мен Венгрия

Австрия мен Венгрияда неолит дәуірінің басына жататын саз қоңыраулар табылды. Біреуі Венгрияның Гелленхаза қаласындағы Старчево ескерткішінен, ал екіншісі Вена қаласының шетінде орналасқан Брунн ескерткішінен, ол 1999 жылы қазылған. Қазіргі заманғы қоңыраулардан өзгеше, бұл қоңырауларда тілшесіз. Олар арқанмен ілінген және көбінесе ағаш таяқтармен немесе жануар сүйектерімен соғылған. Екі қоңырау да қайта жасалып, ойнатылды, бірақ ешқайсысы да музыкалық аспап ретінде пайдалануға жеткілікті дауысты емес еді, сондықтан олар қиратылып, тасталып кеткен болуы мүмкін.

Германия

2008 жылы археологтар Германияның Ульм қаласына жақын Холе-Фелс үңгірінен сүйек флейтасын тауып алды. Бес тесігі бар, V пішінді ауызшасы бар бұл флейта бүркіт қанатының сүйегінен жасалған. Аталған зерттеуге қатысқан ғалымдар өздерінің нәтижелерін 2009 жылдың маусым айында Nature журналында ресми түрде жариялады. Бұл аймақта табылған, шамамен 42 000 жыл бұрын жасалған басқа да ұқсас аспаптардың бірі. Осылайша, бұл тарихтағы ең ерте кезде табылған музыкалық аспаптардың бірі болып табылады. Холе-Фелс флейтасы Холе-Фелс Венерасының жанында және ең көне адам жасаған мүсіннен біршама қашықтықта табылған. Анықтама жасаған ғалымдар бұл жағдайды "қазіргі заманғы адамдар Еуропаны мекендеген кезде өркендеген музыкалық дәстүрдің бар екенін көрсетеді" деп түсіндірді. Ғалымдар сондай-ақ, флейтаның табылуы ертедегі адамдардың тірі қалу себебін, ал неандертальдықтардың жоғалуын түсіндіруге көмектесуі мүмкін екенін айтады.

Словакия

Словакияда саздан жасалған жұмыртқа пішіндес дірілдегіш, бөтелке пішіндес дірілдегіштер және сүйектен жасалған сырнайлар табылған. Олардың жасалған мерзімі 300-800 жылдары, Көшпенділер кезеңіне дейін соқты. Словакияда музыка мәдениеті 9 ғасырға дейін қалыптаспаған, ал бұл аспаптар 4-6 ғасырларға жатады. Сондықтан, олар словак мәдениетімен байланысты болмаса да, сол кезде осы аймақта музыка болғандығын көрсетеді. Олар рәсімдерде, салт-дәстүрлерде, би және ән айту арқылы жаман рухтарды қорғауға немесе құдайлардан көмек тілеуге қолданылған болуы мүмкін. Сөз болып отырған зат – жас үңгір аюының сан сүйегінің бөлігі және ол шамамен 43 мың жыл бұрын жасалған деп есептеледі. Дегенмен, бұл шынымен музыкалық аспап па, әлде ет жеуші жануарлар шайнаған сүйек пе деген мәселе әлі де талқыланып жатыр.

Канада

Мыңдаған жылдар бойы Канадада әртүрлі мәдениеттер мен бірнеше ірі тілдік топтарға жататын жергілікті халықтар мекен еткен. Әрбір жергілікті қауымның өзіне тән ерекше музыкалық дәстүрі болған (және бар). Ән салу – жырлау кеңінен танымал, оның көптеген орындаушылары түрлі музыкалық аспаптарды да пайдаланған. Еуропалықтар жаңа құрлыққа қоныс аударғанға дейін мыңдаған жылдар бойы қолдарындағы материалдардан аспап жасап келген. Орманды аймақтарда олар қайың қабығынан мүйіздер, ал оюланған мүйіздер мен ағаштан соқпақтар жасаған. Барабандар көбінесе оюланған ағаштан және жануар терісінен жасалған. Бұл музыкалық аспаптар әндер мен билерге қосымша фонды қамтамасыз етеді.