Кіріспе
Түрікмен тілінде қолданылатын қаріптер Түрікмен әліпбиі (/ Tүркмен элипбийи / تۆرکمن الیپبییی) – түрікмен тілінде қолданылатын латын, кириллица немесе араб әліпбилерінің нұсқалары. Қазіргі уақытта латын әліпбиінің өңделген нұсқасы Түрікменстанда ресми мәртебеге ие. 20 ғасырдың басында түрікмен тілі араб жазуымен жазыла бастады, бірақ 1928 жылы Кеңес Түрікменстанында латын жазуы қабылданды. 1940 жылы Кеңес Түрікменстанындағы Ресейдің ықпалы салдарынан кириллицаға көшірілді және түрікмен кириллица әліпбиі (латынмен қатар кестеде көрсетілген) жасалды. 1991 жылы Түрікменстан тәуелсіздік алғаннан кейін президент Сапармурат Ниязов дереу латын жазуына қайта оралуды бастады. 1993 жылы қайта енгізілгенде фунт (£), доллар ($), йен (¥) және цент белгілері (¢) сияқты ерекше әріптерді пайдалану жоспарланған, бірақ олар 1999 жылы дәстүрлі әріптермен ауыстырылды. Осы жазу түрлерінің өзгеруіне және латын жазуының өңделуіне әсер еткен саяси және әлеуметтік күштерді Виктория Клемент (2008) зерттеген. Түрікмен тілі әлі де араб жазуының өңделген нұсқасымен басқа елдерде қолданылады, онда араб тілі кең таралған және араб жазуы басым (мысалы, Иран мен Ауғанстан).
The Turkmen alphabet ( / Tүркмен элипбийи / تۆرکمن الیپبییی) refers to variants of the Latin alphabet, Cyrillic alphabet, or Arabic alphabet used for writing of the Turkmen language. The modified variant of the Latin alphabet currently has an official status in Turkmenistan. At the start of the 20th century, when Turkmen started to be written, it used the Arabic script, but in Soviet Turkmenistan in 1928, the Latin script was adopted. In 1940, the Russian influence in Soviet Turkmenistan prompted a switch to a Cyrillic alphabet and a Turkmen Cyrillic alphabet (shown below in the table alongside the Latin) was created. When Turkmenistan became independent in 1991, President Saparmurat Niyazov immediately instigated a return to the Latin script. When it was reintroduced in 1993, it was supposed to use some unusual letters, such as the pound (£), dollar ($), yen (¥) and cent signs (¢), but these were replaced by more conventional letter symbols in 1999. The political and social forces that have combined to bring about these changes of script, then modifications of the Latin script, have been documented by Victoria Clement (2008). Turkmen is still often written with a modified variant of the Arabic alphabet in other countries where the language is spoken and where the Arabic script is dominant (such as Iran and Afghanistan).
Эволюция
Латын тілі, 1940–1993 жылдар Араб тілі IPA Қазіргі, 1999 жылдан бері 1993–1999 жылдар 1992 жыл (жоба) Jaꞑalif 1929–1940 жылдар Ортақ түркі алфабиті Түркімен КСР (1923–1929 жылдар) Иран және Ауғанстан A a А аآ عآ [ɑ] B b B ʙ B b Б б ب [b] Ç ç C c Ç ç Ч ч چ [tʃ] D d Д д د [d̪] E e Бастапқы Э э Бастапқы емес Е е ٱ اِ / ه [ɛ] Ä ä Ea ea Ә ә Ä ä Ә ә أ [æ] F f Ф ф ف [ɸ] G g G g Ƣ ƣ G g Ğ ğ Г г گ ق غ گ [ɡ~ɢ, ɣ~ʁ] H h H h X x Х х خ خ ه ح [h~x] I i İ i И и ىاى [i] J j Ç ç C c Җ җ ج [dʒ] Ž ž £ ſ Jh jh Ƶ ƶ J j Ж ж ژ [ʒ] K k K k Q q К к ک ق ق ك [k~q] L l Л л ل [l~ɫ] M m М м م [m] N n Н н ن [n] Ň ň Ñ ñ Ng ng Ꞑ ꞑ Ñ ñ Ң ң ڭ نگ [ŋ~ɴ] O o О о اواوْ / وْ [o] Ö ö Q q Ө ө Ö ö Ө ө اۇاؤ / ؤ [ø] P p П п پ [p] R r Р р ر [ɾ~r] S s С с ث س ص [θ] Ş ş $ ¢ Sh sh Ş ş Ш ш ش [ʃ] T t Т т ط تت [t̪] U u У у اواو / ُو [u] Ü ü V v Y y Ü ü Ү ү اۇاۆ / ۆ [y] W w V v В в و [β] Y y X x Ь ь I ı Ы ы ىاؽ [ɯ] Ý ý ¥ ÿ Y y J j Y y Й й ﻳی [j] Z z З з ظ ض ذ ز [ð]
Түрікмен араб әліпбиі
Соңғы 40 жылдан бері Иранда қазіргі түркімен стандартындағы араб әліпбиін әзірлеу жобасы жүзеге асырылып келеді. Перс әліпбиі, ешқандай өзгертулер мен стандарттаусыз, әрине, түркімен тіліне қолайлы емес, себебі 1. онда бірдей дауыссыз дыбыстар үшін бірнеше әріп бар, мысалы, [т] дыбысы үшін екі әріп бар (ت، ط), және 2. Перс әліпбиінде түркімен және басқа түркі тілдерінде қолданылатын көптеген дауысты дыбыстарға арналған әріптер мен диакритикалық белгілер жоқ. Қазіргі түркімен стандартындағы араб әліпбиін алғаш рет марқұм доктор Хамид Нотқи әзірлеп, ирандық әзірбайжан түркісінің «Варлық» журналында жариялаған. Осы уақыттан бері бұл жүйе ирандық түркімендер тарапынан қабылданып, «Япрақ» және «Сахара» сияқты түркімен тіліндегі басылымдарда, сондай-ақ түрік мемлекеттік телерадиокомпаниясы TRT-де (түркімен TRT веб-сайтына осы сілтеме арқылы кіруге болады) қолданылып келеді. 2010 жылы ирандық түркімен әдебиетшісі және тіл білімі маманы Махмұт Атағазлы «Түркімен тілін дұрыс жазу жөніндегі нұсқаулық» (راهنمای نوشتار درست ترکمنی,) атты кітапшада қазіргі түркімен стандартындағы араб әліпбиін жинақтады. Бұл кітапшада Атағазлы әліпбиді ғана емес, түркімен тілінің фонетикасын және осы фонетиканы дұрыс бейнелеу үшін түркімен тілінде жазу ережелерін де қарастырды.
Өлеңдердің дөңгелектілігі
Түрікмен тілінде сөздер дөңгелек дауыстылармен аяқталмайды (әзірбайжан тілінен өзгеше). О / اوْ және ö / اؤ дауыстылары тек бірінші буында ғана болуы мүмкін. Егер олар басқа буындарда айтылса, оларды тиісінше / ـا немесе / ــِـ ە деп жазу керек. u / اوُ және ü / اۆ дауыстылары тек бірінші және екінші буында ғана кездеседі. Құрама сөздер мен алынған сөздер бұл ережеден тыс.
Өлеңнің үндеу орфографиясы
Жоғарыда көрсетілген екі дауыстының кейбіреуінде бір түрінде әрпі ا болады, ал екіншісінде болмайды. Бұл дауыстылар сөздің басында келсе, әдетте ا әрпімен бірге жазылады, бірақ сөздің ортасында немесе соңында болса, ا әрпі түсіріледі. Латын әрпі u-ға сәйкес дауысты اوُ / وُ деп белгіленеді. Осы дауысты бар сөздердің мысалдарын төменде қараңыз: Ұн сөзі оун / un деп жазылады. Оны уун деп жазу дұрыс емес. Бидай сөзі буғдай деп аталады. Түрікмен тілінде екі түрлі буын бар: ашық буын, ол дауысты әрпімен аяқталады, және жабық буын. Ашық буын – дауысты әрпімен аяқталатын буын, яғни V немесе cV түрінде. Жабық буын – дауысты әрпінен бұрын келетін әріппен аяқталатын буын, яғни Vc немесе cVc түрінде. Бұл көбінесе маңызды емес, бірақ латын әрпі "Е" дыбысын білдіретін дауыстыға қатысты ерекшелік бар. Буын жабық болса, дауыстының диакритикалық белгісі ــِـ қолданылады. Ал буын ашық болса, ە әрпі қолданылады (бұл әріп күрд және ұйғыр тілдерінде де дауысты ретінде қолданылады). Екеуіне де мысалдар төменде келтірілген: Жабық буын: Дессан (мағынасы: әңгіме) сөзі екі жабық буынға бөлінеді: дес сан. Сондықтан "е" дауыстысының диакритикалық белгісі қолданылады: دِسسان. Перс және араб тілдеріндегідей, диакритикалық белгілер көбінесе жазудан шығарылып тасталатынын атап өткен жөн. Ашық буын: Ертеки сөзі үш буынға бөлінеді: ер те ки. Сондықтан екінші буындағы "е" дауыстысы ە деп жазылады, сөз ارتەکی деп жазылады. Осы ережеден бір ерекшелік бар, ол "leri" жұрнағы. Бұл жұрнақ зат есімнің көп екенін және бағынышты немесе меншік жағдайында екенін көрсетеді. Ашық буыннан тұрса да, ол ـلری деп жазылады. Латын әрпі a әдетте آ / ـا деп жазылады. Бұл түрікмен тілінен шыққан сөздерге қатысты жалпы ереже. Алайда, қарыз сөздер, көбінесе парсы немесе араб тілдерінен алынғандықтан, және олардың қалыпты жазылысы болғандықтан, бастапқы жазылысын сақтай алады. Парсы немесе араб тілдерінде бірдей дыбыс диакритикалық белгі ــَـ немесе әрпі ع (диакритикалық белгісі бар عَـ немесе عا) арқылы көрсетіледі.
The word for flour is اوُن / un. It is incorrect to spell it as وُن. The word for wheat is بوُغدای / bugdaý. It is incorrect to spell it as باوُغدای
In Turkmen, there are two types of syllables, open ended syllables, which end in a vowel, and close ended syllables. Open ended syllables are ones that end in a vowel, i. e. they're in a V or cV form. Close ended syllables are those that end in a consonant, i. e. they're in a Vc or cVc form. This generally doesn't matter, with the exception of the vowel that represents the same sound as the Latin letter "E". If the syllable is close ended, the diacritic form of the vowel, ــِـ is used. But if the syllable is open ended, the ە form is used (similar to how this letter is used as a vowel in Kurdish and Uyghur). Below are examples for the two:
Close ended syllable: The word dessan (meaning: story) is broken down to two close ended syllables, des san. Thus, the diacritic form of the vowel "e" is used: دِسسان. It is worth noting that similar to Persian and Arabic, diacritics are often omitted from writing. Open ended syllable: The word erteki is broken down to three syllables, er te ki. Thus, the "e" vowel in the second syllable is written as ە, the word is spelt as ارتەکی. There is one exception to this rule, and that is the suffix "leri", which indicate that a noun is plural and in an objective or possessive case. Despite the suffix consisting of an open ended syllable, it is written as ـلری. The Latin letter a is generally written as آ / ـا. This is universally true for words of Turkmen origin. However, loanwords, since they're mostly from Persian or Arabic, and already have a proper and familiar spelling, can retain their original spelling. In Persian or Arabic, the same sound can be represented either by the diacritic ــَـ, or by the letter ع, either with diacritic as عَـ or as عا.
Қосындылар
Түркімен латын әліпбиінде 9 дауысты және 21 дауыссыз әріп бар, ал түркімен араб әліпбиінде 32 дауыссыз әріп бар, себебі кейбір дыбыстар бірнеше дауыссыз әріппен белгіленеді. Екі әріп, نگ, бір әріп ретінде қарастырылады, өйткені олар бір дыбыс ретінде айтылады. №. Әріп Латын эквиваленті IPA Мысал Латын жазуы Мағынасы 1 ب B b [b] баш Baş Бас 2 پ P p [p] палта Palta Балта 3 ت T t [t̪] тана Tana Бұзау 4 ث S s [s] сəмер Semer Пайда 5 ج J j [dʒ] ажыٛ Ajy Ащы 6 چ Ç ç [tʃ] чекич Çekiç Балға 7 ح H h [h~x] хоْраз Horaz Аталық 8 خ H h [x] ах Ah Ысқырық 9 د D d [d̪] дағ Dag Тау 10 ذ Z z [z] зелил Zelil Ұятқа қалу 11 ر R r [ɾ~r] бармақ Barmak Саусақ 12 ز Z z [z] аз Az Аз 13 ژ Ž ž [ʒ] аждар Aždar Аждаха 14 س S s [s] сен Sen Сен / Сіз (жекеше) 15 ش Ş ş [ʃ] ашақ Aşak Төмен 16 ص S s [s] сəнем Senem Есім 17 ض Z z [z] зəрер Zerer Зардап 18 ط T t [t̪] хат Hat Сызық / Әріп 19 ظ Z z [z] залым Zalym Зұлым 20 ع N/A [ʔ] əзиз Eziz Қымбатты 21 غ G g [ɣ~ʁ] бағ Bag Бақ 22 ف F f [ɸ] нефес Nefes Тыныс 23 ق G g [ɡ~ɢ] қара Gara Қара 24 ك / ک K k [k~q] қақа Kaka Әке 25 گ G g [ɡ~ɢ] гөл Gel Кел! 26 ل L l [l~ɫ] лал Lal Ұнсыз 27 م M m [m] мен Men Мен 28 ن N n [n] нар Nar Анар 29 نگ Ň ň [ŋ~ɴ] мең Meň Көңіл қалдыру 30 و W w [β] аў Aw Аң 31 ه / هـ H h [h] хани Hany Қайда? 32 ی Ý ý [j] яз Ýaz Көктем.