Ресейдегі крепостной шаруалар және олардың тарихы

Кіріспе

Патшалық Ресейдің еркін емес шаруалары

"Крепостной крестьянин" термині патшалық Ресейдің еркін емес шаруасын білдіреді. Егер құлдардан айырмашылығы, тарихи тұрғыдан алғанда, крепостной шаруа тек "байланысты" жермен бірге ғана сатылуы мүмкін болған. Алайда, 19 ғасырға қарай бұл талап тоқтатылып, крепостнойлар мен құлдардың арасындағы айырмашылық жойылды. "Русская Правда" (12 ғасырдан бастап) сияқты заманауи құқықтық құжаттар шаруалардың феодалдық тәуелділігінің әртүрлі деңгейлерін ажыратқан. Ресейдегі құлдықтың тағы бір түрі – "холопство" 1723 жылы Петр I тарапынан жойылды, ал "крепостное право" тек Александр II-нің 1861 жылғы эмансипациялық реформасымен тоқтатылды. Дегенмен, бұрын мемлекет шаруаларға белгілі жағдайларда крепостнойлықтан босану үшін сотқа жүгінуге мүмкіндік берген, сондай-ақ жер иелерінің билігін теріс пайдалануына қарсы шаралар қабылдаған. 17 ғасырда крепостнойлық Ресей шаруалары мен дворяндары арасындағы қарым-қатынастың басым түріне айналды. Көбінесе крепостнойлық Ресей патшалығының орталық және оңтүстік аймақтарында, ал 1721 жылдан бастап Ресей империясында кең таралды. Кіші Ресейде (қазіргі Украинаның орталық бөлігі), сондай-ақ казак жерлерінде, Орал және Сібірде крепостнойлық Екатерина II (1762-1796 жылдары билік еткен) тұсында Украинаға дейін сирек кездесетін. Дворяндар өздерінің крепостнойларын казак жерлеріне жіберіп, олардың кең аумақты, пайдаланылмаған табиғи ресурстарын игеруге тырысты. Император және жоғары мемлекеттік лауазымды тұлғалар шаруалардың азаттыққа шығуы халық арасында тәртіпсіздікке алып келуі мүмкін деп қорқып, жер иелерінің крепостнойларын жоғалтуға қарсылығын ескере отырып, шаруалардың жағдайын жеңілдету үшін белгілі бір шаралар қолданды. Император Александр II 1861 жылғы эмансипациялық реформада крепостнойлықты жойды, бұл Австрия және басқа неміс мемлекеттерінен бірнеше жыл кейін болды. Ғалымдар крепостнойлықты жоюдың себептерін зерттеп, крепостнойлардың кең ауқымды көтерілісінен қорқу, үкіметтің қаржылық қажеттіліктері, мәдени құндылықтардың өзгеруі және әскерилердің сарбаздарға деген қажеттілігі сияқты бірнеше себептерді атады.

The term serf (крепостной крестьянин), in the sense of an unfree peasant of tsarist Russia, meant an unfree person who, unlike a slave, historically could be sold only together with the land to which they were "attached". However, this stopped being a requirement by the 19th century, and serfs were practically indistinguishable from slaves. Contemporary legal documents, such as Russkaya Pravda (12th century onwards), distinguished several degrees of feudal dependency of peasants. While another form of slavery in Russia, kholopstvo, was ended by Peter I in 1723, the serfdom (крепостное право) was abolished only by Alexander II's emancipation reform of 1861; nevertheless, in times past, the state allowed peasants to sue for release from serfdom under certain conditions, and also took measures against abuses of landlord power. Serfdom became the dominant form of relation between Russian peasants and nobility in the 17th century. Serfdom most commonly existed in the central and southern areas of the Tsardom of Russia and, from 1721, of the subsequent Russian Empire. Serfdom in Little Russia (parts of today's central Ukraine), and other Cossack lands, in the Urals and in Siberia generally occurred rarely until, during the reign of Catherine the Great (r. 1762–1796), it spread to Ukraine; noblemen began to send their serfs into Cossack lands in an attempt to harvest their extensive untapped natural resources. The emperor and the highest state officials feared that the peasants' emancipation would be accompanied by popular unrest, given the reluctance of the landlords to lose their serf property, but took some actions to alleviate the situation of the peasantry. Emperor Alexander II abolished serfdom in the emancipation reform of 1861, a few years later than Austria and other German states. Scholars have proposed multiple overlapping reasons to account for the abolition, including fear of a large scale revolt by the serfs, the government's financial needs, changing cultural sensibilities, and the military's need for soldiers.

Терминология

Мұжик немесе мужик деген термин ағылшын тілінде "орыс шаруасы" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз 19 ғасырдағы орыс әдебиетінің аудармалары арқылы орыс тілінен батыс тілдеріне өтті, сол кездегі орыс ауылдық өмірін бейнелей отырып, мужик сөзі ең көп кездесетін ауыл тұрғыны – шаруа – деген мағынада қолданылды, бірақ бұл тек шектеулі контексттік мағына еді.

Шығу тегі

Ресейдегі крепостничествоның (крепостничество, krepostnichestvo) пайда болу тарихын 12 ғасырға дейін баруға болады, сол кезде егістік жерлердегі (ролейные (пашенные) закупы, roleyniye (pashenniye) zakupy) деп аталатын шаруалардың және барщина (barschina) атқаратын ерікті еңбекпен міндеттелген шмердтердің (smerds) пайдалануы қазіргі крепостничествоға ең жақын нәрсе болды. "Русская правда" бойынша, князьдік шмердтің мүліктік және жеке құқықтары шектеулі болған, ал оның мүлкі князьға өткен.

13 ғасырдан 15 ғасырға дейін

13 ғасырдан 15 ғасырға дейін феодалдық тәуелділік көптеген шаруаларға қатысты, бірақ біз білетін дербес шаруалық (крепостнойлық) әлі кең таралған құбылыс емес еді. 15 ғасырдың ортасында, кейбір вощиналарда шаруалардың белгілі бір топтарының иесінен кету құқығы Юрий күніне (26 қараша) дейін және кейін бір аптамен шектелді. 1497 жылғы Судебник бұл мерзімді барлығына бірдей ресми түрде бекітті, сондай-ақ "пожилое" деп аталатын "кету" төлемақысының мөлшерін де белгіледі. Ресейдің Иван III-нің Судебник заң кодексі (1497) шаруалардың тәуелділігін күшейтіп, олардың еркіндігін шектеді. Орыстар Алтын Орданың ізбасарларымен, ең бастысы Қырым хандығымен, тұрақты түрде күресті. Жыл сайын шекарадағы орыс халқы татар шапқыншылығы мен құлға салудан зардап шекті, ал ондаған мың ақсүйектер оңтүстік шекараны қорғады (мемлекет үшін ауыр салмақ), бұл оның әлеуметтік және экономикалық дамуын тежеді және шаруаларға салынатын салықтарды арттырды.

Толық крепостнойлыққа көшу

1550 жылғы Судебник пожилой мөлшерін арттырып, егер шаруа егіннен түскен өнімді қожайынына жеткізуден бас тартса, “за повоз” деп аталатын қосымша салық енгізді. 1597 жылы Борис Годуновтың билігіндегі указымен шаруалардың қожайындарынан кетуіне уақытша (Заповедные лета, яки тыйым салынған жылдар) және кейіннен толыққанды тыйым салынды. Бұл шаруалардың Юрий күніне қатысты еркін қозғалу құқығын жойды, соның салдарынан Ресейдегі шаруалардың көп бөлігі толыққанды крепостнойлыққа түсті. Осы указдарда қашып кеткен шаруаларды іздеуге арналған “белгіленген жылдар” (Урочные лета, urochniye leta), яки 5 жылдық мерзім де анықталды. 1607 жылы жаңа указымен қашып кеткендерді жасырып ұстағандарға санкциялар белгіленді: айыппұл мемлекетке, ал “пожилое” – шаруаның бұрынғы иесіне төленуге тиіс болды. 1649 жылғы Соборное Уложение (Соборное уложение, “Заң кодексі”) крепостнойларды жермен бірге иелікке берді, ал 1658 жылы қашу қылмыстық құқық бұзушылық деп есептелді. Орыс жер иелері ақырында орыс крепостнойларына шексіз билікке ие болды. Жер иесі жерсіз крепостнойды басқа жер иесіне беруге құқылы болды, сонымен бірге крепостнойдың жеке мүлігі мен отбасын сақтап қалуға болады; алайда, жер иесінің крепостнойды өлтіруге құқығы болмады. 1678 және 1719 жылғы санақтарға сәйкес, Ресей шаруаларының төрттен үш бөлігі крепостной болды; еркін шаруалар елдің солтүстігі мен солтүстік-шығысында ғана қалды. Дворяндардың (асылдардың) көпшілігі қашып кеткен шаруаларды іздеу мерзімінің ұзақтығына қанағаттанды. Алайда, елдің ірі жер иелері, оңтүстіктегі дворяндармен бірге, қашып кеткендердің көпшілігі Ресейдің оңтүстік облыстарына қашатынын ескере отырып, қысқа мерзімді іздеуге мүдделі болды. XVII ғасырдың бірінші жартысында дворяндар билік органдарына ұжымдық өтінішхаттарын (челобитные, chelobitniye) жіберіп, “белгіленген жылдарды” ұзартуды сұрады. 1642 жылы Ресей үкіметі қашып кеткендерді іздеуге 10 жылдық, ал жаңа иелері алып кеткен шаруаларды іздеуге 15 жылдық мерзім белгіледі. Соборное Уложениеде қашып кеткендерді іздеуге шектеусіз мерзім енгізілді, яғни 1626 немесе 1646-1647 жылғы санақтан кейін қожайындарынан қашқан барлық шаруалар қайтарылуы керек еді. 1649 жылдан кейін де үкімет қашып кеткендерді іздеудің жаңа мерзімдерін және негіздерін енгізе берді, бұл елдің шеткі аудандарына, мысалы, шекаралық абаттар бойындағы засечные линии (указы 1653 және 1656 жылдар), Сібір (указы 1671, 1683 және 1700 жылдар), Дон (1698 жыл) және т.б. аймақтарына қашқан шаруаларға қатысты болды. Дворяндар қашқындарды іздеуге үкіметтен қаржы жұмсауды үнемі талап етіп отырды. XVII ғасырдың екінші жартысындағы заңнамада қашқындарды жазалау шараларына көп көңіл бөлінді. Крепостнойлық тиімді емес еді; крепостнойлар мен ақсүйектердің жерді жақсартуға ынтасы шамалы болды. Алайда, ол саяси тұрғыдан тиімді болды. Ақсүйектер шаруалар көтерілісін тудырудан қорқып, патшаға сирек қарсылық көрсетті. Крепостнойларға көбінесе өмір бойы жер пайдалануға берілді, сондықтан олар да консервативті болды. Крепостнойлар империяға қарсы көтерілістерге аз қатысты; бастапқыда көтеріліске казактар мен көшпелілер шықты және олар крепостнойларды көтерілісші әскерлерге тартты. Бірақ көптеген жер иелері крепостнойлардың көтерілісі кезінде қаза тапты. 1905 және 1917 жылдардағы төңкерістер крепостнойлық жойылғаннан кейін болды.

The Sudebnik of 1550 increased the amount of pozhiloye and introduced an additional tax called za povoz (за повоз, or transportation fee), in case a peasant refused to bring the harvest from the fields to his master. A temporary (Заповедные лета, or forbidden years) and later an open ended prohibition for peasants to leave their masters was introduced by the ukase of 1597 under the reign of Boris Godunov, which took away the peasants' right to free movement around Yuri's Day, binding the vast majority of the Russian peasantry in full serfdom. These also defined the so called fixed years (Урочные лета, urochniye leta), or the 5 year time frame for search of the runaway peasants. In 1607, a new ukase defined sanctions for hiding and keeping runaways: the fine had to be paid to the state and pozhiloye – to the previous owner of the peasant. The Sobornoye Ulozhenie (Соборное уложение, "Code of Law") of 1649 gave serfs to estates, and in 1658, flight was made a criminal offense. Russian landowners eventually gained almost unlimited ownership over Russian serfs. The landowner could transfer the serf without land to another landowner while keeping the serf's personal property and family; however, the landowner had no right to kill the serf. About four fifths of Russian peasants were serfs according to the censuses of 1678 and 1719; free peasants remained only in the north and north east of the country. Most of the dvoryane (nobles) were content with the long time frame for search of the runaway peasants. The major landowners of the country, however, together with the dvoryane of the south, were interested in a short term persecution due to the fact that many runaways would usually flee to the southern parts of Russia. During the first half of the 17th century the dvoryane sent their collective petitions (челобитные, chelobitniye) to the authorities, asking for the extension of the "fixed years". In 1642, the Russian government established a 10 year limit for search of the runaways and 15 year limit for search for peasants taken away by their new owners. The Sobornoye Ulozhenie introduced an open ended search for those on the run, meaning that all of the peasants who had fled from their masters after the census of 1626 or 1646–1647 had to be returned. The government would still introduce new time frames and grounds for search of the runaways after 1649, which applied to the peasants who had fled to the outlying districts of the country, such as regions along the border abatises called zasechniye linii (засечные линии) (ukases of 1653 and 1656), Siberia (ukases of 1671, 1683 and 1700), Don (1698) etc. The dvoryane constantly demanded that the search for the runaways be sponsored by the government. The legislation of the second half of the 17th century paid much attention to the means of punishment of the runaways. Serfdom was hardly efficient; serfs and nobles had little incentive to improve the land. However, it was politically effective. Nobles rarely challenged the tsar for fear of provoking a peasant uprising. Serfs were often given lifelong tenancy on their plots, so they tended to be conservative as well. The serfs took little part in uprisings against the empire as a whole; it was the Cossacks and nomads who rebelled initially and recruited serfs into rebel armies. But many landowners died during serf uprisings against them. The revolutions of 1905 and 1917 happened after serfdom's abolition.

Көтерілістер

Бұл құлдыққа қарсы көптеген көтерілістер болды, көбінесе Иван Болотников (1606–1607), Стенка Разин (1667–1671), Кондратий Булавин (1707–1709) және Емельян Пугачев (1773–1775) көтерілістері сияқты қазақтардың көтерілістерімен байланысты. Қазақтардың көтерілісі шаруалар арасындағы ала-құлалықтан пайдаланып, өз кезегінде қазақтардың көтерілісінен күш алғанмен, қазақтардың ешбір қозғалысы дербес крепостнойлыққа қарсы бағытталған жоқ. Керісінше, қазақтар басымдығы бар аймақтардағы шаруалар көтеріліс кезінде қазаққа айналып, осылайша шаруалықтан босап, крепостнойлық мекемесіне қарсы шаруаларды тікелей ұйымдастырмады. Бай қазақтардың өздері де шаруаларды меншіктеп алды. Пугачев көтерілісі аяқталғаннан бастап 19 ғасырдың басына дейін Ресейде жүздеген көтеріліс болды, және шаруалардың толыққанды тынышталған кезі болған жоқ.

Құлдар мен крепостнойлар

Жалпы алғанда, крепостнойлық Ресейде Еуропаның басқа елдерінен әлдеқайда кейінірек пайда болып, ұзақ сақталды. 1723 жылға дейін Ресейде құлдық заңмен мойындалған институт ретінде қалып қойды, содан кейін Ұлы Петр құлдықты жойып, құлдарды крепостнойларға айналдырды. Бұл көбінесе үй шаруаларындағы құлдарға қатысты болды, ал орыс шаруалары 1679 жылы ертерек ресми түрде крепостнойларға айналдырылған. Крепостной мәртебесіне ресми түрде өту және кейіннен жерсіз крепостнойларды сатуға тыйым салу үй құлдарын сатуды тоқтатпады, бұл сауда жай ғана түрін өзгертті. Крепостнойлардың жеке иелері заңды қарапайым формальдылық деп санады. "Шарұа сату" орнына құжаттарда "жалдамалы қызметкер" немесе осыған ұқсас жарнамалар шығарылды. XVIII ғасырға қарай жері жоқ крепостнойларды сату кеңінен таралды. Иелері крепостнойларының өміріне толық бақылауға ие болды, оларды қалауынша сатып алып, сата және айырбастай алатын, американдықтардың жеке меншіктегі құлдарға қарағандағы құқықтарымен тең дәрежеде билік ете алатын, бірақ иелері әрқашан крепостнойларға қатысты өкілеттіктерін толыққанды пайдаланбады. Ресми мәліметтер бойынша, 23 миллион ресейлік жеке меншікте болды, 18,3 миллионы мемлекеттік меншікте болды және тағы 900 мың крепостной патшаның қарауында болды (udelnye krestiane) 1861 жылғы Ұлы бостандыққа дейін. Еуропадағы наразылықтың ерекше себебі – Лондон, Англияда (1857–65) және Женевада (1865–67) жарияланған «Колокол» болды. Онда жер иелерінің крепостнойларды қорқынышты түрде физикалық, рухани және сексуалдық зорлық-зомбылыққа салудың көптеген жағдайлары жинақталған.

XVIII және XIX ғасырлар

1718, 1734, 1750, 1761 және 1767 жылдарғы жарлықтар жер иелерін егін нашар болғанда және ашаршылық кезінде шаруаларын тамақтандыруға, олардың кедейленіп қалмауына міндеттеді. 1722 жылдан бастап жер иелері шаруаларынан жан басына шаққан салықты дұрыс төлеуге жауапты болды (салық шаруалардан жиналатын, ал ақшасы жер иесінің өзі немесе оның кеңсе қызметкері арқылы қазынаға төленетін). Шаруаларды қожайындарының қарызы үшін азаптауға тыйым салынды. Аудиттер кезінде крепостнойларға жатпайтын адамдарды, олардың көңілімен тіркеген жер иелерінің алаяқтығын тоқтату үшін 1775, 1781 және 1783 жылдарғы жарлықтар крепостнойларды өз еркімен тіркеуге тыйым салды. Заңда шаруалардың крепостнойлықтан шығуына мүмкіндік беретін шарттар қарастырылды. 1737, 1743, 1744, 1745, 1770 және 1773 жылдарғы жарлықтар тұтқыннан оралғандарды, сондай-ақ Шығыс православиесін қабылдаған шетелдіктерді босатып жіберді. Бала асырауға алынған балалар мен Санкт-Петербург өнер академиясын бітіргендерге крепостнойлық статусы берілмеді. Зейнеткерлікке шыққан әскерлерге бостандық берілді. 1775 жылы Екатерина II крепостнойларды қатыгездікпен ұстағаны үшін жер иелерін соттауға шаралар қолданды. Бұл шаралар 1817 жылы және 1820 жылдардың соңында күшейтілді. Ашаршылық кезінде шаруаларға көмектесуді талап ететін заңдар да болды, олар астықты резервте сақтауды қамтыды. Бірақ, он тоғызыншы ғасырдың басындағы ашаршылықтарға жер иелерінің немқұрайлылығы себеп болғандықтан, бұл саясат көмектесе алмады. 18-19 ғасырлар аралығында Ресей ақсүйектері арасында ағартушылық және гуманистік идеялар тараған сайын, крепостнойлық жүйенің кемшілігіне және экономикалық даму мен қалалардың өсуіне кедергі келтіретіндігіне сенімділік артты. Ресей үлкен әскери күшімен Наполеон соғыстарында және Ресей-Парсы соғыстарында жеңіске жетті, бірақ бұл Ресей мен Батыс Еуропа арасындағы айырмашылықты өзгерте алмады, олар ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік революцияларды бастан өткерді. Батыс Еуропамен салыстырғанда Ресейдің экономикалық тұрғыдан кемістігі анық болды. Ағарту дәуіріндегі еуропалық философтар крепостнойлықты сынап, оны континенттің қалған бөлігінде дерлік жоқ болған ортағасырлық еңбек практикасымен салыстырды. Ресей ақсүйектерінің көпшілігі Екатерина Ұлы ұсынған батыстық еңбек практикаларын өзгертуге мүдделі емес еді. Олар оның орнына пайда табу үшін крепостнойларды кепілге беруді жөн көрді. Наполеон Ресейде крепостнойлыққа қол тигізбеді. 1820 жылы барлық крепостнойлардың 20% -ы иелері арқылы мемлекеттік несиелік мекемелерге кепілге берілді. Бұл көрсеткіш 1859 жылы 66% -ға дейін өсті. Шаруа мәселесін талқылау үшін Николай I кезекпен 9 құпия комитет құрды және крепостнойлықты жеңілдетуге бағытталған 100-ге жуық жарлық шығарды, бірақ оның негіздеріне әсер етпеді. 1833 жылдан бастап крепостнойларды "отбасыларды бөліп", "мемлекеттік және жеке қарыздарды өтеу үшін", оларды жерден ажыратып, крепостнойлармен төлеу және шаруаларды үй шаруаларына ауыстыру арқылы аукционда сатуға тыйым салынды. Жер иелерінің шаруаларды өз қалауынша Сібірге жер аудару құқығы шектелді (1828). 1842 жылғы жарлықта жер иелері шаруаларын босатуға құқылы болды, бірақ шаруалардың жерлері меншікке емес, пайдалануға берілді, олар үшін жер иелеріне міндеттерді орындау қажет болды. Жер иелеріне шаруаларды өзара келісім бойынша босату құқығы берілді (1844). Жер иесінің борыштары үшін аукционда сатылған жер иелерінің шаруалары өз еркімен сатып алуға құқылы болды (1847; 1848-52 жылдары 964 ер адам бұл құқықты пайдаланды). Буржуазияға 1721-62 және 1798-1816 жылдары крепостнойларды иеленуге рұқсат етілді, бұл индустрияландыруды ынталандыру үшін жасалды. 1804 жылы ресейлік фабрика жұмыскерлерінің 48% -ы крепостнойлар, 1825 жылы 52% -ы болды. Жерсіз крепостнойлардың саны 1835 жылы 4,14% -дан 1858 жылы 6,79% -ға дейін өсті. Олар азаттық алғанда ешқандай жер алмады. Жер иелері крепостнойлықтың жойылуын күткен кезде, отандық крепостнойлардың санын әдейі көбейтті. 1798 жылы украиналық жер иелеріне жерсіз крепостнойларды сатуға тыйым салынды. 1841 жылы жерсіз ақсүйектерге де тыйым салынды.

Edicts of 1718, 1734, 1750, 1761, and 1767 obliged landlords to feed their peasants in times of crop failure and famine and to prevent their impoverishment. Since 1722 landlords were responsible for the correct payment of the per capita tax by their peasants (the tax was collected from the peasants and paid to the treasury by the landlord himself or his clerk). It was forbidden to put peasants on torture for their master's debts. In order to suppress fraudulent practices of landlords, who during audits recorded persons who did not belong to serfs, allegedly with their consent, decrees of 1775, 1781 and 1783 prohibited voluntary registration of serfs. The legislation stipulated conditions that allowed peasants to leave the serf state. Edicts of 1737, 1743, 1744, 1745, 1770, and 1773 declared free those who returned from captivity, as well as foreigners who accepted Eastern Orthodoxy. The children of foster homes and those who had graduated from the St. Petersburg Academy of Arts could not be enserfed. Freedom was granted to retired soldiers who were serfs. In 1775 measures were taken by Catherine II to prosecute estate owners for the cruel treatment of serfs. These measures were strengthened in 1817 and the late 1820s. There were even laws that required estate owners to help serfs in time of famine, which included grain to be kept in reserve. These policies failed to aid famines in the early nineteenth century due to estate owner negligence. As the ideas of Enlightenment and humanism spread among the Russian nobility at the turn of the 18th and 19th centuries, a conviction developed that the system of serfdom was flawed and hindered economic development and urban growth. With a larger military Russia achieved victory in the Napoleonic Wars and Russo Persian Wars; this did not change the disparity between Russia and Western Europe, who were experiencing agricultural and industrial revolutions. Compared to Western Europe it was clear that Russia was at an economic disadvantage. European philosophers during the Age of Enlightenment criticized serfdom and compared it to medieval labor practices which were almost non existent in the rest of the continent. Most Russian nobles were not interested in change toward western labor practices that Catherine the Great proposed. Instead they preferred to mortgage serfs for profit. Napoleon did not touch serfdom in Russia. In 1820, 20% of all serfs were mortgaged to state credit institutions by their owners. This was increased to 66% in 1859. To discuss the peasant question, Nicholas I successively created 9 secret committees, issued about 100 decrees aimed at mitigating serfdom, but did not affect its foundations. From 1833 it was not allowed to sell serfs at public auction "with the splitting of families", "to satisfy public and private debts", paying for them with serfs with their detachment from the land, as well as to transfer peasants into household serfs, taking away their plots. The right of landlords to exile peasants to Siberia at their discretion was restricted (1828). A decree on obliged peasants was issued (1842), according to which landlords could let their peasants go free, but peasants' plots were transferred not into ownership, but into the use of peasants, for which they had to perform duties in favour of the landlord. The landlords were given the right to let the peasants go free by mutual agreement with them (1844). The peasants of the landlord's estates sold at auction for the owner's debts were allowed to buy out at will (1847; in 1848–52 964 male peasants used the right). Bourgeois were allowed to own serfs 1721–62 and 1798–1816; this was to encourage industrialisation. In 1804, 48% of Russian factory workers were serfs, 52% in 1825. Landless serfs rose from 4.14% in 1835 to 6.79% in 1858. They received no land in the emancipation. Landlords deliberately increased the number of domestic serfs when they anticipated serfdom's demise. In 1798, Ukrainian landlords were banned from selling serfs apart from land. In 1841, landless nobles were banned also.

Польша-Литва

Польшаның кейбір деректеріне сәйкес, XVIII ғасырда ресейлік шаруалар Ресейден Польша-Литва одағына (бір кездегі қатал жеке тәуелділік жағдайлары жақсарып келе жатқан) үлкен санымен қашып, Ресей үкіметі үшін маңызды мәселеге айналды және одақты бөлу шешіміне ықпал етті. Екатерина II Польшаны бөлудің себептерінің бірі ретінде мыңдаған шаруаның Ресейден Польшаға жақсы өмір іздеп қашқанын атады. Джерзи Чайевский мен Пьотр Кимланың жазуынша, бұл мәселе бөліс арқылы шешілгенге дейін, орыс әскерлері одақтың аумақтарына шабуыл жасап, ресми түрде қашқандарды қайтару үшін, бірақ іс жүзінде көптеген жергілікті тұрғындарды ұрлап алып келген. Сенімсіз дереккөз: күні=2023 жылдың қарашасы.

Жою

1816, 1817 және 1819 жылдары Эстляндия, Курляндия және Ливонияда крепостнойлық сәйкесінше жойылды. Дегенмен, барлық жерлер дворяндардың қолында қалды және еңбекпен төлену 1868 жылға дейін сақталды. Оның орнына жерсіз жұмысшылар мен жартылай егіншілер (halbkörner) пайда болды. Жерсіз жұмысшылар иеліктен кетуге рұқсат алуға міндетті болды. Дворяндар құлдарды босатуға қарсы тұруға жеткіліксіз күшті болды. 1820 жылы крепостнойлардың бестен бір бөлігі кепілге берілді, ал 1842 жылы олардың жартысы кепілге берілді. 1859 жылы дворян иеліктерінің үштен бірі және олардың крепостнойларының үштен екісі дворян банктеріне немесе мемлекетке кепілге берілді. Дворяндардың әлсіреуіне олардың иеліктерінің шашырауы, мұрагерлік құқығының болмауы, иеліктен иелікке жиі көшіп-қону да себеп болды. Патшаның тәтесі, Ұлы княгиня Елена Павловна 1855-1861 жылдары сахна артында маңызды рөл атқарды. Ол өзінің племяннигі Александр II-мен жақын қарым-қатынасын пайдаланып, оның босатуға деген ниетін қолдады, бағыт-бағдар берді және негізгі кеңесшілердің қолдауын ұйымдастыруға көмектесті. 1861 жылы Александр II ірі аграрлық реформа арқылы барлық крепостнойларды босатты, бұл реформаның бір бөлігі «шаруаларды жоғарыдан босатудың» «төменнен» көтеріліс арқылы бостандыққа жеткенше күтуден жақсы екені туралы оның көзқарасымен шақырылды. 1861 жылы крепостнойлық жойылды, бірақ оның жойылуы шаруалар үшін әрдайым тиімді шарттарда жүзеге аспады және революциялық күштердің өсуіне ықпал етті. 1864 және 1871 жылдар аралығында Грузияда крепостнойлық жойылды. Қалмыкияда крепостнойлық тек 1892 жылы ғана жойылды. Крепостнойлар екі жыл бойы бұрынғы иелеріне жұмыс істеуге міндетті болды. Дворяндар шалғындықтар мен орманның басым бөлігін сақтап, мемлекет олардың қарыздарын төледі, ал бұрынғы крепостнойлар өздері ұстаған жердің қысқартылған бөлігі үшін нарықтық бағадан 34% артық төледі. Бұл көрсеткіш солтүстік аймақтарда 90%, қара топырақты аймақта 20%, ал Польша провинцияларында 0% құрады. 1857 жылы крепостнойлардың 6,79% үй қызметшілері болып, 1861 жылдан кейін жерсіз қалды. Тек поляк және румын крепостнойлары ғана жер алды. Жердің үлкен бөлігін алған крепостнойлардың 90% Конгресс Польшасында болды, онда патша шляхтаның ықпалын әлсіретуді көздеді. Қалғандары құнарсыз солтүстік және Астраханьда орналасқан. Империяның барлық аймақтарында шаруалардың жері 4,1%, бұрынғы Польша аймағынан тыс жерлерде 13,3%, ал 16 қара топырақты провинцияда 23,3% азайды. Бұл төлемдер 1907 жылдың 1 қаңтарына дейін жойылмады.

In 1816, 1817, and 1819, serfdom was abolished in Estland, Courland, and Livonia respectively. However all the land stayed in noble hands and labor rent lasted till 1868. It was replaced with landless laborers and sharecropping (halbkörner). Landless workers had to ask permission to leave an estate. The nobility was too weak to oppose the emancipation of the serfs. In 1820, a fifth of the serfs were mortgaged, half by 1842. By 1859, a third of noble's estates and two thirds of their serfs were mortgaged to noble banks or the state. The nobility was also weakened by the scattering of their estates, lack of primogeniture, and the high turnover and mobility from estate to estate. The Tsar's aunt Grand Duchess Elena Pavlovna played a powerful role backstage in the years 1855 to 1861. Using her close relationship with her nephew Alexander II, she supported and guided his desire for emancipation, and helped mobilize the support of key advisors. In 1861, Alexander II freed all serfs in a major agrarian reform, stimulated in part by his view that "it is better to liberate the peasants from above" than to wait until they won their freedom by risings "from below". Serfdom was abolished in 1861, but its abolition was achieved on terms not always favorable to the peasants and served to increase revolutionary pressures. Between 1864 and 1871 serfdom was abolished in Georgia. In Kalmykia serfdom was abolished only in 1892. The serfs had to work for the landlord as usual for two years. The nobles kept nearly all the meadows and forests, had their debts paid by the state while the ex serfs paid 34% over the market price for the shrunken plots they kept. This figure was 90% in the northern regions, 20% in the black earth region but zero in the Polish provinces. In 1857, 6.79% of serfs were domestic, landless servants who stayed landless after 1861. Only Polish and Romanian domestic serfs got land. 90% of the serfs who got larger plots were in Congress Poland where the Tsar wanted to weaken the szlachta. The rest were in the barren north and in Astrakhan. In the whole Empire, peasant land declined 4.1%, 13.3% outside the ex Polish zone and 23.3% in the 16 black earth provinces. These redemption payments were not abolished till January 1, 1907.

Әсері

2018 жылы American Economic Review журналында жарияланған зерттеуде "1861 жылы крепостнойлықтың жойылғандығы нәтижесінде Ресей империясында ауыл шаруашылығы өнімділігі, өнеркәсіптік өндіріс және шаруалардың тамақтану деңгейі айтарлықтай артқан" деп көрсетілген.

Еңбек және міндеттер

Ресейде барщина (барщина) немесе боярщина (боярщина) терминдері, шаруалардың жер иесінің жерінің бір бөлігінде (жердің екінші бөлігі, әдетте сапасы нашар, шаруалар оны өздеріне пайдалануға болатын) атқаратын міндетті жұмысты білдіреді. Кейде бұл терминдер "corvée" деп шала аударылады. Барщинаның мөлшерін реттейтін ресми мемлекеттік ереже болмаса да, Ресейдің Павел I 1797 жылғы указында аптасына үш күн барщинаны жер иесінің қажеттіліктері үшін қалыпты және жеткілікті деп атады. Қара топырақ аймағында шаруалардың 70%-дан 77%-ы барщинада жұмыс істеді, ал қалғаны оброк (алым) төледі.

Неке және отбасылық өмір

Орыс православие шіркеуінің некеге қатысты көптеген ережелері болған, оларды халық қатаң сақтаған. Мысалы, ораза кезінде, мереке күні немесе алдында, Пасха аптасында немесе Рождестводан кейінгі екі аптада үйленуге рұқсат етілмеген. 1861 жылы жеке құқық жойылғанға дейін, сейсенбі, бейсенбі және сенбі күндері үйленуге қатаң тыйым салынған. Осы қатаң ережелердің салдарынан, үйленулердің көп бөлігі қаңтар, ақпан, қазан және қараша айларында өткен. Жеке құқықтан кейін ең танымал үйлену айлары шілде, қазан және қараша айлары болды. Император заңдары жеке құлықтылардың үйлену жасына қатысты өте қатаң болған. Әйелдер үшін үйленудің ең төменгі жасы 13, ал ерлер үшін 15 жас болған. 1830 жылдан кейін әйелдер мен ерлер үшін жас шектері тиісінше 16 және 18 жасқа дейін көтерілген. 60 жастан асқан адам үйленсе, жеке құлықтан босатылған адамнан рұқсат алу керек болған, ал 80 жастан асқан адамға үйленуге тыйым салынған. Шіркеу жас айырмасы үлкен үйленулерді де мақұлдамаған. Жер иелері өздерінің жеке құлықтарын сақтап, жұмысшыларды басқа есімдерге үйленуге жібермеуге мүдделі болған. 1812 жылға дейін жеке құлықтар басқа есімдердегі жеке құлықтарға үйленуге құқықсыз болған. 1812 жылдан кейін ережелер сәл жеңілдетілді, бірақ отбасы өз қызын басқа есімдегі күйеуге беру үшін алдымен жер иесіне өтініш жасап, ақпарат ұсыну керек болған. Егер жеке құлық жесірге үйленгісі келсе, онда босату және өлім туралы куәліктерді ұсынып, олардың иесімен шынайылығын тексеру керек болған. Жеке құқық жойылғанға дейін де, одан кейін де орыс шаруа отбасылары патриархалдық болған. Үйлену отбасы үшін экономикалық және әлеуметтік тұрғыдан маңызды болған. Отбасына көмектесу үшін ата-аналар өз балаларына лайықты серіктер табуға жауапты болған. Келіннің ата-анасы екі отбасы арасындағы одақтан алатын әлеуметтік және материалдық пайдаға мүдделі болған. Кейбіреулері қыздарының болашақ өмір деңгейі мен одан талап етілетін жұмыс мөлшерін де ескерген. Күйеу жігіттің ата-анасы келіннің сыртқы келбеті, қарапайымдылығы, мойынсұнушылығы, еңбекке қабілеттілігі және отбасылық жағдайы сияқты экономикалық факторларды қарастырған. Үйленгеннен кейін келіншек күйеуінің және оның отбасымен бірге тұратын болған, сондықтан ол жаңа ортаға бейімделуге және көп жұмыс істеуге дайын болу керек болған. Жеке құлықтар ерте үйленуді жоғары бағалаған, себебі бұл ата-ананың бақылауын күшейткен. Жасы кішкентай болғанда, адамның ата-анасы таңдаған адамға ғашық болу ықтималдығы азайған. Сонымен қатар, әйелдер үшін ұяттылықтың маңызы ерлерге қарағанда жоғары болған. Әйелдердің үйленудің орташа жасы шамамен 19 жас болған. Жеке құлық кезінде, егер үйдің басшысына балалары бағынбаса, онда қожайын немесе жер иесі араласа алатын. 1861 жылы жеке құлықтан босатылғаннан кейін, үйдің патриархы өкілеттігін жоғалтты және енді жер иесінің көмегіне үміттене алмады. Жастар енді өздерінің есімдерінен жұмыс істеуге құқық алды, тіпті кейбіреулері фабрикаларда жұмыс істеуге кетті. Бұл жас шаруалар газеттер мен кітаптарға қол жеткізе алды, олар оларды радикалды ойлауға баулыды. Үйден тыс жұмыс істеу мүмкіндігі жас шаруаларға тәуелсіздік пен өздері қалағандай жұмсауға жалақы әкелді. Ауыл шаруашылығы және үй шаруасы - бұл бірлескен еңбек болған, сондықтан жалақы отбасыға түскен. Өнеркәсіптік жұмыс істеген балалар өздерінің табыстарын отбасыларына да берген, бірақ кейбіреулері мұны өздерінің үйленулеріне қатысу құралы ретінде пайдаланған. Бұл жағдайда кейбір отбасылар өздерінің ұлдарына өздері таңдаған адамға үйленуге рұқсат берген, егер отбасылардың экономикалық жағдайы шамалас болса. Қалай болғанда да, үйленуді заңды ету үшін ата-ананың келісімі қажет болған.

The Russian Orthodox Church had many rules regarding marriage that were strictly observed by the population. For example, marriage was not allowed to take place during times of fasting, the eve or day of a holiday, during the entire week of Easter, or for two weeks after Christmas. Before the abolition of serfdom in 1861, marriage was strictly prohibited on Tuesdays, Thursdays, and Saturdays. Because of these firm rules most marriages occurred in the months of January, February, October, and November. After the emancipation the most popular marrying months were July, October, and November. Imperial laws were very particular with the age in which serfs could marry. The minimum age to marry was 13 years old for women, and 15 for men. After 1830 the female and male ages were raised to 16 and 18 respectively. To marry over the age of 60, the serf had to receive permission, but marriage over the age of 80 was forbidden. The Church also did not approve marriages with large age differences. Landowners were interested in keeping all of their serfs and not losing workers to marriages on other estates. Prior to 1812 serfs were not allowed to marry serfs from other estates. After 1812 the rules relaxed slightly, but in order for a family to give their daughter to a husband in another estate they had to apply and present information to their landowner ahead of time. If a serf wanted to marry a widow, then emancipation and death certificates were to be handed over and investigated for authenticity by their owner before a marriage could take place. Before and after the abolition of serfdom, Russian peasant families were patriarchal. Marriage was important for families economically and socially. Parents were in charge of finding suitable spouses for their children in order to help the family. The bride's parents were concerned with the social and material benefits they would gain in the alliance between the two families. Some also took into consideration their daughter's future quality of life and how much work would be required of her. The groom's parents would be concerned about economical factors such as the size of the dowry as well as the bride's decency, modesty, obedience, ability to do work, and family background. Upon marriage, the bride came to live with her new husband and his family, so she needed to be ready to assimilate and work hard. Serfs looked highly upon early marriage because of increased parental control. At a younger age there is less chance of the individual falling in love with someone other than whom his or her parents chose. There is also increased assurance of chastity, which was more important for women than men. The average age of marriage for women was around 19 years old. During serfdom, when the head of the house was being disobeyed by their children they could have the master or landowner step in. After the emancipation of serfs in 1861, the household patriarch lost some of his power, and could no longer receive the landowner's help. The younger generations now had the freedom to work off their estates; some even went to work in factories. These younger peasants had access to newspapers and books, which introduced them to more radical ways of thinking. The ability to work outside of the household gave the younger peasants independence as well as a wage to do with what they wanted. Agricultural and domestic jobs were a group effort, so the wage went to the family. The children who worked industrial jobs gave their earnings to their family as well, but some used it as a way to gain a say in their own marriages. In this case some families allowed their sons to marry whom they chose as long as the family was in similar economic standing as their own. No matter what, parental approval was required in order to make a marriage legal.

Ерлі-зайыптылардың арасындағы мүлік пен міндеттерді бөлу

1890 жылдардың соңында этнограф Ольга Петровна Семенова Тянь-Шанская жүргізген зерттеуге сәйкес, күйеу мен әйелдің шаңырақтағы міндеттері әртүрлі болған. Мүлікке қатысты, күйеу мүлікті және оған қосымшалар жасауға қажетті қаражатты өз мойнына алған. Қосымшаларға қоршау, амбарлар және арбалар кірген. Басты сатып алу мүмкіндігі күйеуге тиесілі болғанымен, әйелдің белгілі бір заттарды сатып алуы күтілген. Ол сондай-ақ, үйге қажетті тостағандар, табақтар, қазандықтар, шелектер және түрлі ыдыс-аяқтарды сатып алуға міндетті болған. Әйелдер мата сатып алып, арқандау және домбыра қолданып отбасыға киім тігуге де міндетті болған. Аяқ киім күйеудің жауапкершілігінде болды – ол отбасы үшін текшелер мен кібіш жасаған. Егінге келсек, еркектер егумен, ал әйелдер жинаумен айналысқан. Қара жер аймағындағы шаруалар жинаған ең көп өнім – зығыр болған. Күйеулер малдың көп бөлігін, мысалы шошқа мен жылқыны иеленген. Сірлер күйеудің меншігі болғанымен, көбінесе әйелдің қолында болған. Тауықтар әйелдің меншігі деп есептелген, ал қойлар отбасының ортақ меншігі саналған. Бірақ әйел қалыңдық (собинка) арқылы қойға ие болса, бұл ережеден тыс жағдай болып есептелген.

Материалдық мәдениет

Орыс крепостнойларының әдеттегі киімдері Зипун (lang ru, жағасы жоқ кафтан) және көйлек болды. XIX ғасырдағы бір есепте былай делінген: "Кез келген орыс шаруасы, ер де, әйел де, мақтадан жасалған киім киеді. Ерлер басылған жейде мен шалбар киеді, ал әйелдер бас-аяғына дейін басылған мақтадан киінеді".

Негізгі дереккөздер

Горшков, Борис Б., ред. Ресейлік крепостнойлықтағы өмір: Савва Дмитриевич Пурлевскийдің естеліктері, 1800–68. Будапешт және Нью-Йорк, 2005.
Никитенко, Александр. Крепостнойлықтан жоғары көтерілу: Ресейдегі балалық және жастық шағым, 1804–1824 (2001).