Кіріспе
Псевдополинезиялық әшекей және тақырыптар. Тики мәдениеті – Полинезия, Меланезия және Микронезия мәдениеттерінен, сондай-ақ Океания өнерінен шабыттанған американдық өнер, музыка және ойын-сауық қозғалысы. Тики мәдениетіне Австралия, Меланезия, Микронезия, Полинезия, Кариб аралдары және Гавайи үлкен әсер еткен. Атауы Тикиден шыққан, ол маори тілінде алғашқы адамды білдіреді және көбінесе hei tiki түрінде бейнеленеді – маңызды таунха және әдемі әшекей. Еуропалықтар hei tiki-ді коммерциялық сәттілік әкелетін талисман ретінде пайдаланды, содан кейін бұл мәдениет Тики мәдениеті деп аталды. Тики мәдениеті 10 000 мильден астам аумақты қамтиды және көптеген байланыссыз мәдениеттерді, діндерді және тілдерді біріктіргенімен, кейбіреулер оны «Тынық мұхитының мәдениеттерінің фантазиясы» және «колониалдық ностальгия» деп санайды. Осы себепті, эстетикалық тұрғыдан Тынық мұхитын қарапайымдап көрсетуі Тики мәдениетінің көптеген дауларды тудыруына себеп болды. Тики мәдениеті бастапқыда американдықтардың Оңтүстік Тынық мұхиты туралы көзқарастарына сәйкес безендірілген барлар мен мейрамханаларға тарады. Тики мүсіндерімен және тартымды есімдері бар күрделі алкогольді сусындармен безендірілген бұл орындар тұрғын үйлерді де әсерлендірді. Бұл Жаңа Зеландия мәдениетінің Америка Құрама Штаттарына әсер етуінің бір жолы болды. 1930 жылдары Калифорнияда басталып, кейіннен әлемге тараған Тики мәдениеті туристер мен Голливуд фильмдері арқылы көрінген Полинезияның, әсіресе Оңтүстік Тынық мұхитының романтикалық бейнесінен шабыттанды – әдемі пейзаждар, тыйым салынған махаббат және қауіп-қатерлер. Уақыт өте келе, ол Оңтүстік-Шығыс Азия сияқты басқа аймақтардың мәдени элементтерін (сондай-ақ қиял жемістерін) қосты. Бұл орындардың интерьері мен атмосферасы көбінесе Полинезиялық әсерлерге негізделгенімен, коктейльдер Кариб теңізінің тропикалық сусындары мен ингредиенттерінен шабыт алды. Тики мәдениеті уақыт өте келе өзгерді, оған Екінші дүниежүзілік соғыс және соғыс кезінде жүздеген мың американдық әскери қызметшілердің алған тәжірибесі әсер етті. Бірақ уақыт өте келе оның танымалдылығы төмендеді, мәдениет пен қонақжайлылық индустриясының тақырыбы да құлдырады. XXI ғасырдың басында Тики мәдениетіне қызығушылық қайта жанданды, соның ішінде шектеулі коммерциялық жаңарулар болды. Бұған коктейльдерге, тарихқа, қалалық археологияға және ретроизмге қызығушылық танытқан адамдар да тартылды. Дегенмен, Тынық мұхитының жергілікті мәдениеттерін рұқсатсыз пайдалану мәдени сезімсіздік немесе нәсілшілдік деп сынға ұшырады.
Tiki culture is an American originated art, music, and entertainment movement inspired by Polynesian, Melanesian, and Micronesian cultures, and by Oceanian art. Influential cultures to Tiki culture include Australasia, Melanesia, Micronesia, Polynesia, the Caribbean Islands, and Hawaii. The name comes from Tiki, the Māori name for the first human, often represented in the form of hei tiki, a pendant and important taonga. The hei tiki was often appropriated by Europeans as a commercialised good luck charm, hence the name of Tiki culture. Despite spanning over 10,000 miles and including many different unrelated cultures, religions, and languages, Tiki aesthetic is considered by some to be amalgamated into one "fantasia of trans Pacific cultures" and "colonial nostalgia". Because of this, and the simplistic view of the Pacific taken by the aesthetic, Tiki culture has often proved controversial. Tiki culture initially extended to decorate themed bars and restaurants, catering to Americans' views of the South Pacific. Featuring Tiki carvings and complex, alluringly named alcoholic drinks, it eventually influenced residential recreation. It became one of the primary ways, although indirectly, that New Zealand culture influenced that of the United States. Beginning in California in the 1930s and then spreading around the world, Tiki culture was inspired by the sentimental appeal of an idealized South Pacific, particularly Polynesia, as viewed through the experiences of tourists and Hollywood movies, incorporating beautiful scenery, forbidden love, and the potential for danger. Over time, it selectively incorporated more cultural elements (and imagined aspects) of other regions such as Southeast Asia. While the decor and ambiance at these establishments largely draws from Polynesian influences, the cocktails are inspired by the tropical drinks and ingredients of the Caribbean. Tiki culture changed over time, influenced by World War II and the firsthand exposure hundreds of thousands of American servicemen gained during that conflict. In time its appeal wore off, and both the culture and the hospitality industry theme saw a decline. The early decades of the 21st century have seen a renaissance of interest in Tiki culture, including a limited commercial revival. In addition, it has attracted people interested in cocktails, history, urban archeology, and retroism. However, the appropriation of indigenous Pacific cultures has become increasingly challenged as culturally insensitive or racist.
Атауы
Тики – маори мифологиясындағы алғашқы адам, сонымен қатар оның ағаштан жасалған бейнесі. "Тики" сөзі 1930 жылдардың соңында Оңтүстік Тынық мұхитының тропикалық аралдары стилін сипаттау үшін қолданыла бастады, бұл қолданыс "Тынық мұхиты тілдеріне белгісіз". Ол алғашқыда "тики пуншы", "тики бөлмелері", "тики шамдары" және тағы басқаларына қатысты қолданылды. 1950 жылдары мейрамханалар көбінесе бұл сөзді Полинезия тақырыбындағы "тики барлары" және "тики бөлмелері" сияқты барларды сипаттау үшін пайдаланды. "Тики мәдениеті" термині тек 1990 жылдары осы стильдің қайта жаңғыруын сипаттау үшін қолданысқа енді.
Шығу тегі
Тики мәдениеті 1933 жылы Голливудта, Калифорнияда, Полинезия тақырыбындағы Дон Бичкомбер бары мен ресторанының ашылуымен басталды. Иесі – Эрнест Реймонд Бомонт Гант, Техас пен Нью-Орлеаннан келген жас жігіт, ол әкесімен бірге ром тасымалдап, Тынық мұхитының көп бөлігін аралағанын айтты. Кейін мейрамхананың аты Дон Бичкомберге өзгертілді, ал Бомонт Гант заңды түрде атын Донн Бичке ауыстырды. Ресторанда кантондық тағамдар, экзотикалық ром коктейльдері мен пунштер, сондай-ақ жалындаған факелдер, ратан жиһаздар, гүл шолақтары және кең таралған фильмдерден көрінгендей ашық түсті маталар болды, бұл американдықтардың Тынық мұхиты арқылы саяхаттауға деген құштарлығын оятуға көмектесті. 1936 жылы Калифорния штатының Окленд қаласындағы Виктор Бержерон атты мейрамхана иесі Дон Бичкомберде тамақтанды. Бержерон: «Біз Оңтүстік теңіздер деп аталатын жерге бардық, тіпті Голливудтағы Дон Бичкомберге де соқтық. Шындығында, мен Дон Бичкомберден бірнеше заттар сатып алдым. Оклендке қайтқанда мен әйеліме көргендерімді айттым, біз мейрамханамыздың атын және интерьерін өзгертуге келістік», – деді. Аты өзгертілген мейрамхана, сондай-ақ оның жаңа лақап аты – Trader Vic's аталды. Бержерон Бичтің театрлық өнерін еліктеп, Голливудтың аңыздарын одан әрі жалғастыра отырып, жаңа бейнеге енді, және туберкулезден жоғалтқан аяғын акула шаққаннан болғанын айтты. Клифтонның кафетериясы сияқты басқа да мейрамханалар дәстүрлі емес және «китч» тақырыптарына негізделген әсем безендірулерді енгізе бастады. Клифтон 1939 жылы Клифтонның Оңтүстік теңіздері болып қайта жаңартылды. Сыртқы және ішкі безендірілісінде 12 шарлауық, жанартаулық тау жыныстары және тропикалық жапырақтар болды, тіпті «шербет ағып тұратын жанартау» да болды. Алғашқы тики мейрамханалары, сол кезде осылай аталмаса да, жасағандарының шындық пен миф арасындағы жіңішке сызықты сақтауға тырысты, оның көп бөлігі Голливудтың қиялы екенін мойындады, бірақ сонымен қатар шынайы атмосфера құруға ұмтылды. Кейінірек «Крейн» мейрамханасының мәзірлерінде: «Сіздер енді басқа әлемге – жұмақтың бір бөлігіне – кірдіңіздер, немесе біз ЛУАУ-да осындай сезімді тудыруға тырысамыз. Бұл тек қиял ғана емес, сіздер бастан кешіретін оқиғаның шынайылығы бар. Тамақ пен сусын да бірден-бір доктор Фу Фонгтың теңдесі жоқ басшылығымен дайындалады. Біздің сусындарымыздың ерекшелігі – сирек кездесетін және ерекше ромдардың аралдық симфониясы, сіздің толық құрметіңізді талап етеді, оны баяу және құрметпен ішу арқылы көрсетуге болады», – делінген. «Хей Тики» 1935 жылы шықты, «Нью-Йорк Таймс» газетінің шолуында сюжет «жауынгерлік құдайдың қалыңдығы болуға тағайындалған табу деп жариялаған әміршінің қызы» туралы баяндалған. Атауды кейде құнарлылыққа байланысты Hei tiki салғанына сілтеме жасай отырып, «махаббат әшекейі» деген мағынаға ие деп есептеді. Bing Crosby және Марта Рей жұлдыздықтағы «Вайкики Wedding» фильмі 1937 жылы танымал «Blue Hawaii» әнімен, ал 1938 жылы Дороти Ламурдың қатысуымен «Her Jungle Love» фильмі шықты. Теңіз арқылы азаматтық China Clipper әуе қатынасы әлі де сирек кездесетін кезде, Гавайи пароход компаниясының Matson Line компаниясы Эдвард Стайхен және Антон Брюэлл сияқты әйгілі фотографтар жетекшілік еткен және Jinx Falkenburg (кейіннен «Флоттың сүйіктісі» және «Таити түндері») сияқты актрисалар қатысқан, жайбарақат, бірақ әлі де экзотикалық арал өмірін жарнамалаған жарнамалық кампанияларын жалғастырды. Matson компаниясы саяхаттарға арналған естелік мәзірлерді жасауды суретшілерге тапсырды. Matson Line компаниясының жарнамалары, жаңа мейрамханалар мен киноға үнемі қатысы бар болғандықтан, бұл тақырып өз өмірін бастады. 1939 жылы Калифорниядағы Дүниежүзілік көрмеде – Алтын қақпа халықаралық көрмесінде – алғаш рет Америка Құрама Штаттарында Полинезия мәдениеті тойланды. Көрменің басты ерекшелігі – Тынық мұхитымен шектесетін елдердің тауарларын көрсеткен «Тынық мұхитының салтанаты» болды. Оның ашылу салтанатында президент Франклин Рузвельт АҚШ пен Тынық мұхиты елдері арасындағы достық және ортақ тағдыр туралы айтты, бұл сезімді ішінара физикалық түрде Тынық мұхитының құдайы Пасификаның 80 футтық алып мүсінімен бейнеледі. Екінші дүниежүзілік соғыс бұл амбицияларды қатты сынады.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең
1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін американдық әскерилер үйлеріне оралғанда, Оңтүстік Тынық мұхитындағы әңгімелерін және естеліктерін әкелді, бұл Голливудтың Донн Бич үшін жағдай жасауына көмектесті. Бич өзінің кезінде соғыс ардагері болған, ол "Үш нүкте және бір штрих" коктейлін ойлап тапты, бұл Морзе кодымен "V" (жеңіс) дегенді білдіреді. Әйелдер "жеңіс ролі" шаш үлгісін таңдап, адамдар мерекелеуге дайын болды. Хейердалдың еңбектері тақырыптың мифологиясын Оңтүстік Американың батыс жағалауын қамтуға дейін кеңейтті, бұл нақты да, қиял да болған мәдени мотивтердің үнемі артып келе жатқан қоспасына айналды. Пасха аралының мүсіндері (моаи) оның "Аку Аку" кітабы жарық көргеннен кейін танымал болды. "The Luau" мейрамханасының иесі Стивен Крейн Хейердалға деген жұртшылықтың қызығушылығын пайдаланып, Бич пен Бержеронның жолын жалғастырып, Шератон қонақүйлерімен серіктестікте "Kon Tiki Ports" деп аталатын тики мейрамханаларының желісін құрды. Крейн сондай-ақ осындай мейрамханалар мен барлардағы әшекейлерде тикиді алға шығарды, оның суреттерін мәзір мұқабаларына, спичка қораптарына, кіреберіс есіктеріне және басқа да жарнамалық тақталарға орналастырды. Екінші дүниежүзілік соғыстан оралған ардагерлерге қоса, бірнеше факторлар орта ғасырдағы американдық тики мәдениетінің өркендеуіне әсер етті. Соғыстан кейінгі Америкада орта тап экономикалық күшке айналды. Бұл, әсіресе соғыс кезінде тоқтатылған Гавайиге жаңадан құрылған азаматтық әуе қатынастары арқылы саяхаттың қолжетімділігінің артуымен байланысты, елдің біржолғы табысын тропикалық заттарға жұмсауға көмектесті. Matson Line кемелерімен істегендей, әуе компаниялары да рейстерді тұтынушыларға белсенді түрде сатты. Донн Бич Гавайиге көшіп, кейін үй қайығында тұрып, 1956 жылы Вайкикидегі Халықаралық базарды құруға ықпал етті. Гавайилік бармен Гарри Йи 1957 жылы "Blue Hawaii" коктейлін жасады. Ақырында Бич пен оның бұрынғы әйелі "Beachcomber" желісінде кем дегенде 25 мейрамхана ашты. Бержеронның "Trader Vic's" желісі одан да көп болды, ол 1949 жылы Сиэтлдегі алғашқы франшизасымен (Outrigger) басталды және бүкіл әлемде орналасты. Стивен Крейннің франшизасы да кеңейді, ал 1950 және 1960 жылдары елдің әртүрлі аймақтарында "ана мен бала" тики-барлары гүлденді. 1950 жылдары полинезиялық дизайн елдің көрнекі эстетикасының көптеген аспектілеріне, үй аксессуарларынан сәулетке дейін енгізіле бастады. Бұл әлі де "Стенфорд террасасы" қонақүйі ретінде сақталған. Жеке үйлер, пәтерлер, боулинг аллеялары және басқа да бизнес полинезиялық эстетиканың ықпалына түсті, кейбір жағдайларда бұл мотивті тұтас тұрғын аудандар мен сауда орталықтарына енгізді. Бұл Oceanic Arts компаниясынан материал сатып алу арқылы жүзеге асырылды, ол 1956 жылы ашылды және Калифорнияда материалдарды импорттаумен және түпнұсқа ағаштан ойып жасаумен айналысты. 1959 жылы Гавайи штаты болғаннан кейін, 1960 жылдары серфингшілер арасында, әсіресе Калифорнияда, тики құдайлардың алқаларын тағу, серфинг орындарын қорғау үшін тики "белгілерін" қабылдау және гавайилік көйлектер кию танымал болды. Серфингтің өзі сияқты, бұл бейнелер сол кездегі жастар мәдениетіне қабылданды. "Gidget Goes Hawaiian" (1961) фильміндегі серферлер тик оюларын мойындарына асып, "Big Kahuna" деп аталатын көшбасшыны ұстанды. 1963 жылы Диснейленд "Walt Disney's Enchanted Tiki Room" аттракционын ашты, онда полинезиялық стильдегі әшекейлер, сән және музыка болды. 1971 жылы Уолт Дисней әлемінде де осындай аттракцион және сол тақырыптағы қонақ үй курорты ашылды.
Қалыпты коктейльдер
Егер Тики мәдениеті Голливуд декорациясына ұқсатып жасалған мейрамхана тақырыбынан басталатын болса, онда оның негізгі тастары және басты актерлері – әсем ыдыстарға құйылған спирттік сусындар болып табылады. Ол алғаш рет бүкіл сусын тізімін хош иісті сироптар мен жаңа жеміс шырындарын роммен араластыруға бағыттап, оны «Рум рапсодиялары» деп атады және оларды әсем стакандарда, ойып жасалған ананастарда және тесілген кокостарда ұсынды. Әлеуметтік, назар аударуға жақын Бичтің ерте табысын тики тарихшысы Джефф Берри атап өтті, ол «Донн есімдерді жақсы білді, сусындарды және сусындардың аттарын жақсы білді» деді. Оның алғашқы «Суматра Кула» сияқты осы «экзотикалық» сусындары Бичтің мейрамханасын 1940 жылдардан 1960 жылдарға дейін элита мен киножұлдыздарының танымал орынына айналдырды. Говард Хьюз «Голливуд Дон Бичкомберде» жиі келетін, сондай-ақ Чарли Чаплин мен Фрэнк Синатра да келіп тұратын. Уақыт өте келе көптеген мейрамхана иелері Бичтің коктейль рецептерін көшіріп, кейбір жағдайларда ұрлап, аралдық безендірулерді «жаңадан ашылған» Оңтүстік-Шығыс Азия/Полинезия тағамдарымен (румаки, краб рангуны және т.б.) біріктіре бастады. Көптегендер өздерінің жеке сусындарын және тағамдарын жасады, бірақ Бич бастамашы ретінде саналады және Кобраның тісі, Жемшік суға түсуші, Пи И, Акуланың тісі, Сынақ ұшқышы және Зомби сияқты ең есте қаларлық сусындарды ойлап тапқаны үшін мақталады. Көптеген сусындардың аттары шетелдік немесе қызықты, қауіпті болып көрінуі керек еді. Бергерон Бичтің «Trader Vic's» құрған замандасы ретінде қарастырылды, және Бергерон Бич жасаған «тики шаблонын» көшіріп бастағанмен, ақырында тики канонына маңызды қосымшалар енгізді. Ол сондай-ақ Бичтен ұзаққа созылды және уақыт өте келе көптеген қосымша коктейльдерді жасады. Ол әсіресе Fog Cutter коктейлі мен Scorpion ыдысын, сондай-ақ Май Тайді жасауымен танымал. Көптеген сусындар күшті болды және мәзірлерде бір адамға «екі стақаннан артық ішуге рұқсат жоқ» деп жазылған. Бич пен Бержерон арасындағы ұзаққа созылған дау олар екеуі де Май Тайді өзі ойлап тапқанын мәлімдегенде басталды, Бич оның Q.B. Cooler-дің көшірмесі екенін айтты. Бержерон ақырында Май Тай қоспасын коммерциялық түрде таратуға эксклюзивті құқықтарды алды, оны адамдар үйде пайдалана алатын. Тики барларында ұсынылатын кейбір сусындар бұрыннан бар коктейльдерді экзотикалық атаулармен немесе шетелдік тарихтармен жаңартуды қамтиды, мысалы, Bloody Nelson, Blow My Skull, Boomerang, Corpse Reviver, Diki Diki, Doctor Funk, Planter's Punch және Singapore Sling. Бич, Бержерон және басқалардың жаңа өнертабыстарына кофе грогы, флот грогы, Лапу Лапу, аутригер, Паго Паго, ром баррелі, қысқартылған бас және тропикалық қышу кіреді. Көптегендер «тики сусындары» ретінде жасалса да (сол кезде мұндай термин қолданылмаса да), басқалары екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде шетелде жасалған коктейльдер болды, оларды формулаға тез сіңіруге болады, мысалы, Азап шеккен бала. Бич өзінің сусын рецепттерінің құрамын өте құпия сақтап, оларды тек бірнеше бармендері ғана білетін. Кейбір сусындарды Бич өзі ғана дайындап, алкогольді әріптермен немесе сандармен белгіленген қарапайым бөтелкелерге құйып, немесе «құпия» ингредиенттерді ұқсас түрде алдын ала араластырып, қызметкерлерге белгілі бір сусын жасау үшін «Х, Y және Z лимон шырынымен араластыру» қажет болатын. Бержерон уақыт өте келе ингредиенттерімен ашық болды, рецепттері бар екі сусын нұсқаулығын шығарды, бірі 1947 жылы, екіншісі 1972 жылы. Осыған қарамастан, көптеген түпнұсқа коктейль рецепттері уақыт өте келе жоғалып кетті, өйткені рецепттердің өзі өзгеріп жатқан талғамға (немесе мейрамхана бюджетіне) сәйкес өзгертілді немесе жай ғана естеліктер жоғалып, адамдар қайтыс болды. Бич пен Бержеронның Май Тайді кім жасағандығы туралы келіспеушілігі жалғыз оқиға емес, кім қандай сусынды «ойлап тапты» және қашан, көбінесе бір атаумен коктейльдер ұсынған, бірақ кейде ерекше ерекшеліктері бар мекемелермен жасырылды.
Шамдар және басқа ыдыстар
Тики сусындары, әдетте, көптеген жемістермен, араластыру таяқшаларымен, коктейль шатырларымен немесе гүлдермен безендіріледі. Тики мәдениетіне қатысы бар немесе одан әсер алған орындар да кейіннен коктейльдерін әсем керамикалық тостақандарда ұсынды, олар 1950 жылдары тики тостақандары деп аталды, себебі бар құралдары тики немесе оған ұқсас пішінге ие болды. Пішіндері мен көлемдері әртүрлі, тіпті бас сүйек, хула бишісі немесе басқа да мотивтер түрінде болса да, олар тики тостақандары деп аталады. Коктейльдер ойық ананастарда немесе ұзын түтікшелермен бірге ішіледі, олар бірлесіп ішуге арналған үлкен ыдыстарда беріледі. Кейбіреулері әсемдік үшін және қызығушылық тудыру үшін роммен отқа тұтандырылады. Көптеген мейрамханалар клиенттерге үйге алып кетуге немесе сатып алуға мүмкіндік беретін тики тостақанындағы арнайы сусынды ұсынады. Бич пен Бержерон мейрамханаларында тостақандарды ғана емес, ішімдік қоспаларын және басқа да еске көшкен заттарды сатып алуға болатын "дүкендер" ашты. Кейбір тостақандар қонақтар тарапынан ұрланып, үйге әкелінді. Осының нәтижесінде 20 ғасырдың көптеген тики тостақандары естелік ретінде сақталды. Көне тики тостақандары құнды табыс саналады және тики мәдениетінің өзінің символы ретінде қарастырылады. Саронгтан шабыттанған көйлектер әйелдер арасында танымал болды, сондай-ақ, туризм жарнамасында пайдаланылған актрисалар мен модельдермен байланысты болды, мысалы, Дороти Ламур (1937 жылғы "Желдап соққан" фильміндегі рөлінен "Саронг қызы" және "Саронг патшайымы" деп аталды). Кейіннен 1940 жылдары Аббот пен Костеллоның "Кешіріңіз, саронгим", сондай-ақ "Саронг әндері" және "Саронг қызы" сияқты фильмдер шықты. Олар осы кезеңде Бич пен Бержеронның тропикалық демалыс орнының танымалдығын арттыруға көмектесті. "Вахине" (арал әйелдері) бейнесіне басымдық беру олардың суреттемелерін меню мұқабаларынан бастап тики бар құралдарында қолдануға дейін кеңейтті. Fog Cutter тостақаны және Kava Bowl – Trader Vic мейрамханаларында осындай әйелдердің суреттері салынған ең алғашқы керамикалық тостақандардың екеуі. Pago Pago лаунжы да саронг коктейлін жасады. Ерлер үшін "Гавай жөйкесі" демалыстың мәңгілік символына айналды және оны көпшілік орында жиі кие бастады. АҚШ президенті Гарри Трумэннің 1951 жылғы 10 желтоқсандағы Life журналының мұқабасында гавай жөйкесі бар суреті жарияланды. "Алоха жөйкелері" деп аталатын бұл киімнің тарихы гавайлықтардан гөрі көбірек мәдени ықпалдарға байланысты екенін Aloha Attire: Hawaiian Dress in the Twentieth Century кітабында айтылған. Авторы Линда Брэдли түсіндіргендей, жөйке батыс стильіндегі силуэтпен жасалған, ол батыс теңізшілер жөйкелерінен шабыттандырылған, жапондық кабе крепі матасынан (алғашқыда кимоно үшін қолданылған) тілінген, Гавайиге плантацияларда жұмыс істеу үшін көшіп келген жапондық және қытай тігіншілері тіккен, және филиппин баронг тагалогы сияқты киіліп (әрқашан жеңнен шығарылып, шалбардың сыртында) киілген. Гардения, гибискус және гүлдер Америкада, пальма жапырақтары және балықтар мен құстар сияқты тропикалық өсімдіктер мен жануарлардың ұқсас суреттері танымал мата үлгісі болды. Полинезиядан басқа, жиі киілетін үлгілерге батик және басқа мұхит аймақтарының маталары кірді. Лейлер Гавайден тыс жерлерде, тіпті тики мейрамханаларында ғана емес, артқы ауладағы барбекюлерде және "луау" бассейн кештерінде де жиі киілетін болды. Американың жаңа қосылған штатының романтикалық нұсқасымен болған махаббаты кезінде 1959 жылы Warner Bros. телесериалы Hawaiian Eye және 1961 жылы музыкалық хит Blue Hawaii шықты, онда поп-әнші Элвис Пресли армия ардагері ретінде Гавайиге серфингке, ән салуға және сүйіктісіне үйленуге оралды. Ол 1937 жылғы Вайкики Тойға ұқсас сюжеттік элементтерді қамтыды және тикидің "полинезиялық поп" аспектісін жаңа буынға жеткізуге көмектесті. Бұл қосымша 1950 жылдары тики мәдениетінің музыкасы лаундж және экзотиканың қосылуымен жеке жанрларға бөліне бастаған кезде пайда болды, бұл американдық гавай музыкасының типтік Бинг Кросби стилін өзгертті. Дегенмен, Элвистің танымалдылығы үлкендер оны жаңа бағыттарға алып барғанына және олардың балалары серфинг сияқты субмәдениеттерге араласа бастағанына қарамастан, кең таралған тики мәдениетін сақтап қалуға көмектесті.
Музыка
Тики мәдениетінің музыкаға әсері (және керісінше) «хапа хаоле» музыкасының пайда болуымен басталды, мұнда «хаоле» сөзі контекстте «шет елдік» деген мағынаны білдіреді, бұл Американың жергілікті Гавай (және басқа да Океан аймақтарының) халық музыкасына деген үмітінен туындаған. Тики мәдениетінің көп бөлігі сияқты, оның жанрлары да әртүрлі тақырыптарға бөлінеді. Хапа Хаоле 1930 және 1940 жылдардағы Бич пен Бергеронның алғашқы жылдарында ерекше көзге түсті және көбінесе дәстүрлі және «поптық» сипатта болды. Кейінірек пайда болған экзотика және лаундж сияқты жанрлар, тикидің «жұмбақтығы» мен жалған қауіптілігін ойнатуға арналған көңіл-күй музыкасымен байланысты. Онда қарқынды барабан соғысы немесе баяу әрі әсем мелодиялар кездесуі мүмкін. Көбінесе аспаптық музыка ретінде тропикалық саяхаттарға «саундтрек» болып қызмет етті. Экзотика мен лаундж 1950 жылдары және одан кейін кеңінен танылды, бірақ хапа хаоле жанрының жаңа нұсқалары да жасала берді.
Хапа-хаол
Традициялық гавайлық әуендер, сол кезде американдықтардың көпшілігі «Хула музыкасы» деп атаған, бастапқыда фортепиано ноталарында кеңінен танылды, сонымен қатар би трендіне айналып, кукулеленің үніне иілген хула қыздарына деген құштарлықты тудырды. «Хапа хаоле» – 20-шы ғасырдағы американдықтардың көпшілігінің ойынша, ән айтылатын гавайлық музыканың дұрыс атауы, онда мелодия, стиль және тақырып гавайлық элементтерге ие, бірақ мәтіні көбінесе ағылшын тілінде болады. Оны гавайлықтар да, Бинг Кросбидің 1937 жылғы «Sweet Leilani» және «Blue Hawaii» сияқты туындыларымен танымал болған заманауи орындаушылар да орындады. Альфред Апака, сөзсіз, «хапа хаоле» музыкасының көрнекті шебері болды, ол гавайлық музыканы дәстүрлі американдық поп аранжировкаларымен және ағылшын тіліндегі мәтіндермен үйлестірді. Апака 1930 жылдардың соңында гастрольдеуді бастады және 1950 жылдары Гавайиде тек оған арналған залдарда тұрақты шоулар өткізді. Ол сондай-ақ Донн Бич ұйымдастырған үлкен луауда ән шырқады. Басқа да маңызды әншілердің қатарында Хэл Алома бар, ол 1926 жылғы «Оңтүстік теңіздердегі Алома» фильміне жауап ретінде атын өзгертті, ал 1960 және 1970 жылдары аңызға айналған Дон Хо олардың ізінен ерді. Музыка уақыт өте келе өзгерді, Хо өзінің әйгілі «Tiny Bubbles» әнін шығарды, ол 1967 жылы поп (#57 Billboard) және оңай тыңдалатын хит-парадтарға енді. Хо сонымен қатар Хавай музыкасының тірі аңызы деп сипатталған Марлен Сайға назар аударуға көмектесті.
Экзотика және салон
Има Сумак радиода алғаш рет 1942 жылы пайда болды. Перуде туған ол полинезиялық емес, бірақ әртүрлі дауыс диапазонымен тез танымал болды және 1946 жылы оның үкіметі оның соңғы инка императоры Атауальпаның ұрпағы екенін ресми түрде мойындады. Оның "экзотикалық" беделі, оны тики мәдениетінің бір бөлігі ретінде танытуға жеткілікті болды, әсіресе 1947 жылы Хейердал тикиді Анд тауларымен байланыстырғаннан кейін. Ол "Xtabay дауысы" және "Күн перісінің аңызы" сияқты альбомдар шығарды. Альбомдардың мұқабаларында Оңтүстік Американың тас мүсіндері мен атқылап жатқан жанартаулар бейнеленген. Ол сондай-ақ "Инкалардың құпиясы" сияқты екінші дәрежелі фильмдерде де ойнады. "Xtabay дауысы" альбомын бірнеше жыл бұрын "Music Out of the Moon" альбомында терменмен эксперимент жасаған Лес Бакстер өндірді және жазды. Бакстер осы стильдегі музыканы "тикилендіруді" бастады. Көптеген лаундж және экзотика музыкасы негізінен аспаптық болды және американдық джазға экзотикалық эскапизмді енгізуге бағытталған. Артур Лайман және Мартин Денни осы жанрдың алғашқы пионерлері болды. Жаңа тақырып джаз стилі арқылы біріктірілді, оған полинезиялық, Оңтүстік-Шығыс Азия және Латын Америка аспаптары қосылды. Музыкаға афро-кубалық ырғақтар, ерекше аспаптар, қоршаған ортаның дыбыстары және Голливудтың романтикалық мотивтері енгізілді. Сандра Уорнер "Exotica" альбомының мұқабасында пайда болды, бұл альбомның Billboard чарттарында бірінші орынға шығуына көмектесті және жанрдың атын берді. Ол Мартин Деннидің алғашқы 12 альбомының мұқабасында, барлығы 16 рет пайда болды және жанр мен тики мәдениетінің мәңгілік символына айналды. Жанрдың басқа маңызды альбомдарына "Jewels of the Sea", "Ritual of the Savage" және "Forbidden Island" кіреді, олардың мұқабалары да осы стильде жасалған. Экзотиканың екі негізгі түрі бар: джунгли экзотикасы және тики экзотикасы. Джунгли экзотикасы Голливудтың туындысы, оның тамыры Тарзан фильмдерінде (ал одан бұрын Уильям Генри Хадсонның "Жасыл сарайлар" романында) жатыр. Лес Бакстер джунгли экзотикасының королі болды. Ал тики экзотикасы Мартин Деннидің Вайкики түнгі клубындағы джунгли дыбыстарын қосып, Бакстердің "Тыныш ауыл" әнінде пайда болды. Бержерон және басқалар тики мәдениетінде жасағандай, Панддит (настоящее аты Джон Роланд Редд) өзін Нью-Делиден келген француз-үнді музыканты деп жариялады, бірақ шын мәнінде ол АҚШ-та туған және кейбіреулер оны афроамерикандық деп санайды.
Бірінші толқын (1933-1980 жылдар)
Телевизиялық детективтердің "Гавайи көзі" (1959–1963) шоуы өз титрлерінде тики бейнесін анық көрсетті, және көбінесе Калифорнияда түсірілгенімен, ол аралды насияттауға көмектесті, сондай-ақ тики мотивтерімен комикстер мен ойындарды тудырды. Гарри Йиге әдетте шоудың атымен аталған "Гавайи көзі" коктейлін ойлап табуымен байланыстырылады. Сондай-ақ, "Гавайи көзі" типті тики кружкасы жасалды. Гавайи саясаткері, кейін актер болған Тики Сантос (нағыз аты Абрахам Де Лос Сантос) "Гавайи көзінде" қайта-қайта келетін шағын рөлде ойнады және "McHale's Navy" (1962–1966) сияқты басқа да шоуларда пайда болды. Ол "Дарталы қалыңдық" сияқты эпизодтарда үлкен тики маскасының артында үлкен тоқылған "таққа" отырып, бас Ватара рөлін сомдады. 1960 жылдардың соңында бірінші тики толқынының биігіне жеткен кезде, американдықтардың тики мотивтерімен байланысты құпиялылық пен экзотизмнің бастапқы атмосферасы, теледидардағы ситкомдар танымал бола бастағанда, "тикидің қарғысы" сюжеттік тәсілдерімен ауыстырыла бастады. "Гиллиган аралы" (1964–1967) телесериалының визуалды иконографиясы қиялға толы Полинезиялық кемеден құтылған ауылға ұқсайтын шатырлар мен жиһаздармен бірге тики мәдениетінен көп нәрсе алды. Бір эпизодта актерлар кекшіл тики құдайының тынығу орнын бұзып, "Ұлы Ватубиді" шақырып, қарғысты бұзуға тырысты. 1972 жылғы "Брейди Банч" сериалының "Тики үңгірлері" атты танымал эпизодында кейіпкерлер қарғысқа ұшырады деп сенетін сиқырлы, тыйым салынған құдай бейнесі бар. "I Dream of Jeannie", "Green Acres", "Sanford and Son" және "The Jeffersons" сияқты шоуларда гавайилік арнайы эпизодтар жиі көрсетілді. Тики ою-өрнектері кейде шоуларда пайда болды, соның ішінде "Fantasy Island" де, бірақ бұрынғыдан аз байқалатын болды. Шоураннер Стивен Хилленбург Сквидвордтың үйін дизайн айырмашылығына қарамастан "Пасха аралының басы" деп атады. Тики мейрамханалары мен барлары 1930 жылдардан 1970 жылдарға дейін маңызды болды, Джефф Берри оны [тақырыпты] сусындар модасының бұрын-соңды болмаған ұзақтығы деп атады. 1980 жылы тұрақты түрде жабылған және құлдырап жатқан "Chin Tiki" соңында ғасырдың басында Детройтте бұзылды, дәл сол кезде тики Американың батыс жағалауында қайтадан жандана бастады.
Ішінара қайта жаңғыру
1990 жылдардың соңында тикиге деген қызығушылық қайта жандана бастады, бұл әртүрлі көздерден туындады, бірақ ең бастысы – жаңа буынның қызығушылығы еді. Олардың Вудсток ұрпағы тикиді ескі және "қатаң" деп санаса, ал олар үшін бұл жаңа нәрсе болып табылды, оны қабылдап, өзгертуге болатын. Бұл Боско Хрняк сияқты адамдардан басталды, ол Калифорнияның Сан-Габриэль аңғарында, тики архитектурасымен әсемделген жерде өскен. 1990 жылдардың ортасында ол үйіндегі бар үшін үлкен пальма ағаштарынан тики мүсіндерін жасауды бастады. Ол өзінің күйдірілген ағаштан ою жасау стилімен және қолмен жасалған тики кружкаларын жасауымен танымал болды, бұл тикидің қайта жандануына түрткіс болды. Қайта жандану кезеңінің тағы бір ерте өкілі – Санта-Крус тауларынан шыққан Тики Кинг. Ол өнерге бейім ата-анасынан және серфингші ағасының сыйлаған үлкен тики мүсінінен шабыттанды. Ол 1990 жылдардың басында тики әшекейлерін жасап, пошта арқылы тапсырыс қабылдайтын бизнес ашты. Ғсырдың соңына қарай ескі сусындарды "нағыз" рецептура бойынша қайта жасауға деген қызығушылық та қайта жанданды. Джефф "Бичбэм" Берри 1998 жылдан бастап бірнеше сусын кітабын жариялады ("Grog Log", "Intoxica" және т.б.), онда бұрынғы онжылдықтардағы кейбір жабық барлардағы танымал сусындардың рецепттері жинақталған. Бұл сонымен қатар 21 ғасырдағы "қалалық археологияның" бастауы болды, ол тарихи қызығушылыққа негізделген және тропикалық аймарларды "зерттеу" арқылы мәдени тақырыптың құпияларын ашуға тырысудан туындады. Одан кейін 2000 жылы Свен Кирстеннің ықпалды "Тики кітабы" жарық көрді. Бұрын Отто фон Строхайм "Tiki News" атты журнал шығарып, Кирстен сияқты авторлардың кітаптарын жариялауға көмектескен. Берри Кирстен мен Строхаймның тикиге ерте үлес қосқандары үшін олардың құрметіне арнап тарихи сусын нұсқаулықтарында есімдерімен аталатын екі коктейль жасады. 1995 жылдан бастап интернетте тики сайттары көбейе бастады. 1995 жылы Лос-Анджелесте өткен Exoticon фестивалі, тики өнері мен экзотикалық музыкаға арналған конвенция, 1500-ден астам адамды, соның ішінде Марк Матерсбоу және Мэтт Гронинг сияқты жергілікті жұлдыздарды тартты. Темалық емес барлар да өз мәзірлеріне тики сусындарын қоса бастады, бұл жанрды кеңінен қабылдауды көрсетті, сонымен қатар "нағыз" тики бар дегеніміз не деген сұраққа қатысты пікірталас тудырды. Тикиге деген қызығушылық шетелде де өсті, "The Book of Tiki" авторы Свен Кирстен Германиядан шыққан, онда тики субмәдениеті күшті дамыған. 2017 жылы танымал тики тарихшылары Свен Кирстен, Джефф Берри, Мартин Кейт, Брайан Миллер және Крис Осберн әлемдегі ең үздік 15 тики бардың тізімін жасады, онда Лондондан төрт, Мюнхеннен, Токиодан және Барселонадан бір бардан өкілдер бар еді.
Ақымақтық
Калифорнияда және басқа жерлерде сыңар таяқ және ыстық таяқ мәдениетін қайта қарастыру, тики, татуировка тарихы және рок-билли музыкасымен бірігіп, "lowbrow" сияқты жаңа мәдени гибридтерді жасады, ол музыка, өнер және жаңа тики барларында көрініс тапты. Рок-билли әртісі Брайан Сетцер 1998 жылы "The Dirty Boogie" альбомын шығарды, оның обложкасында ретро тики-бар суреттері бейнеленген. "Табу: Тики өнері" 1999 жылы жарық көрді, ал Марк Райден және Шаг сияқты суретшілер де ретро эклектикалық картиналарында тики бейнелерін пайдаланды. WFMU онлайн арнасы "Шинаның орманы" экзотикалық музыканы "lowbrow-дың барлық түрлері" қоспасының бір бөлігі ретінде ойнатады. Psycho Suzi's Motor Lounge ашылды, онда татуировкасы бар, өмірден шаршаған гавайы қыздарының суреттері және мотоциклдерге арналған тұрақ орналасқан. Ол өзін былай сипаттайды: "Біз жақсы есте сақталған тики-бар тарихын, татуировка мәдениетінің мол үлесін, бірнеше китч элементтерін, бір тамшы вуду және жақсы көңіл көтеруге деген құштарлықты аламыз, оларды блендерге салып, Liquify функциясын қосамыз". Қазіргі батыс татуировкасының танымалдылығы Оңтүстік Тынық мұхитында бастау алған, бірақ татуировкаға деген қызығушылықтың жаңадан артуы тикимен байланысты татуировкалардың танымалдығын арттырды. Легендарлы татуировка шебері Норман Коллинздің құрметіне аталған Sailor Jerry Rum, ішінара тики сусындарында қолдану үшін ұсынылып, сатылды. "Тики өнері қазір! : Өнердің жанартаулық атқылауы" 2004 жылы Отто фон Строхаймның кіріспесімен жарық көрді. Өнер галереялары Tiki Art көрмелерін ұйымдастырды, онда Санни Буик, Хизер Уоттс, Дерек Янигер, Флаундер және Тики Тони сияқты суретшілердің туындылары көрсетілді. Lowbrow сонымен қатар Tiki Noir-ді тудырды – тики атмосферасындағы қатал детективтік романдардың әдеби жанры, онда басты кейіпкер көбінесе әлемнен шаршаған және кемшіліктері бар детектив болып табылады. Джей Стронгменнің "Жабайылардың ритуалы" және "Гавайилік Дик" комиксі – осы жанрдың екі мысалы.
ХХІ ғасырдағы мәдени оқиғалар
Дәстүрлі тики сусындарының танымалдылығының артуы қолөнер коктейльдері қозғалысында және онымен байланысты "ретро мәдениет" аясында, мысалы, хипстерлер арасында да байқалды. Тики сусындарын бастапқыда қолданылған жаңа шырындарға қайтару, олар тикинің төмендеу кезеңінде жасанды сироптарға ауысқан болатын, сусындарға жаңа бедел беруге көмектесті. Коктейльдер қозғалысы ром мен джиннен асып, американдық виски және басқа да әртүрлі негізгі спирттік ингредиенттермен жасалған тики коктейльдерін эксперименттік түрде жасауға мүмкіндік берді. 2003 жылы Дьюк Картердің тарихи тики кружкаларының каталогы "Тики Квест" жарық көрді. Goodwill дүкендері мен комиссиондық дүкендердегі шаң басқан тики кружкалары бірден сөрелерден жоғалып, жаңа үй тики барларының және "Өткенге саяхат" және "Мад Мен" фильмдері үшін дәуірлік стильдегі жиынтықтардың құрамына енді. 2005 жылы танымал Tiki Bar TV видео подкасты басталып, "Suffering Bastard" және "Boomerang" сияқты сусында рецептерін көрсетті, сонымен қатар тики коктейльдерімен қазіргі заман ауруларына әзіл-қалжыңмен "рецепттер" берді. Бұл Apple корпорациясының назарын аударды. "Tiki Magazine" журналы жарық көрді және ірі тики тақырыбындағы конвенциялар өткізіле бастады. Жыл сайынғы іс-шараларға 2001 жылы Отто және Бейби Доу фон Строхайм ұйымдастырған Сан-Диегодағы Tiki Oasis кіреді; Hukilau Флорида штатының Форт-Лодердейл қаласында өтеді және 2002 жылы Тим "Swanky" Glazner мен Christie White Май Кай мейрамханасымен бірлесіп ұйымдастырды. 2005 жылы Роберт Драснин The Hukilau-да өнер көрсетті, оның бағдарламасында 1959 жылғы "Voodoo" альбомынан таңдамалы әндер және жарты ғасырдан кейін 2007 жылы "Voodoo II" альбомының негізін құрайтын жаңа материалдар болды. Палм-Спрингстегі Tiki Caliente. The Ohana: Luau at the Lake Нью-Йорктегі Джордж көліндегі Tiki Resort қонақүйінде өтеді. Оны 2005 жылы Огайода құрылған "Моай бауырластығы" атты тики тақырыбындағы әлеуметтік клубпен бірлесіп ұйымдастырылады. Inhuele әр қаңтарда Атлантада өткізіледі. Осы ұйымдастырушылар Атлантадағы тики үй-барларының ашылуын да ұйымдастырады. Тор Хейердалдың 1950 жылғы деректі фильмінің қайта түсірілуі екі тілде түсірілді және 2012 жылы "Кон-Тики" фильмінің шығуымен толық метражды фильмге айналды. "Боско және Тикидің қайта жаралуы" деректі фильмі 2018 жылы жарық көрді.
Сыни қабылдау
ХХІ ғасырдағы жаңарумен бірге сын да пайда болды. Кейбір адамдар тики-барларды мәдени ұрлықтың тартымды түрі деп санайды, ол жергілікті дәстүрлерді жасырып, оларды өзіне қабылдап алып, аймақтағы зорлықты колониализм тарихынан назарды бұрады. 2016 жылы Ұлттық қоғамдық радио: «Тики-барлар туралы әңгімелесейік, зиянсыз көңіл көтеру ме, әлде пайдаланушылық па?» – деген сұрақ қойды.