Кіріспе

Оңтүстік Ланаркширдегі әсем үй, Шотландия, Шығыс Суссекстегі аяқталмаған сарай.

Гамильтон сарайы – Шотландияның Оңтүстік Ланаркширдегі Гамильтон қаласында орналасқан шатырлы үй. Ол Гамильтон герцогтарының резиденциясы болды және Британ аралдарындағы ең сәнді үйлердің бірі деп мойындалды. Сарай 14 ғасырдан бастау алады, 1684-1701 жылдар аралығында барокко стилінде қайта салынды, ал кейін 1824-1832 жылдар аралығында неоклассикалық стилде кеңейтілді. Сарай кең жайылған Төменгі парктердің (қазіргі Стратклайд ауылдық паркі) орталығында орналасқан, оның бағыты – 3 мильден (5 км) астам ұзын, солтүстік-оңтүстікке қарай ағаштармен көмкерілген Ұлы даңғыл. Төменгі парктерде Дэвид Гамильтон жобалаған Гамильтон мавзолейі және 11 ғасырға жататын Нетертон кресі де бар. Авон өзенінен оңтүстікке қарай, Жоғары парктерде (қазіргі Шателхеролт ауылдық паркі) Уильям Адам жобалаған Елендер паркі мен Шателхеролт аңшылық үйі орналасқан.

13-16 ғасырлар

Гамильтон сарайының негізгі құрылысы 14 ғасырдағы мұнаралы үй болды, ол Гамильтон отбасының резиденциясы болған және "Жемірлік" немесе "Гамильтон қамалы" деп белгілі болды. Гамильтондағы қамал туралы ең алғашқы жазба 1445 жылға дейін барады, осы жылы Джеймс Гамильтон алғашқы Гамильтон лорды атанды. 1920 жылдары сарай бұзылған кезде, солтүстік-батыс бөлігінде, ғимараттың басқа жерлеріне қарағанда қалыңдығы жоғары қабырғалардың қалдықтары табылды, бұл сарайдың ортағасырлық ядросының қорғаныс мақсатында салынғанын нақты көрсетеді. 1451 жылы Гамильтонның ортағасырлық шіркеуі (кейінірек сарайдың шығысында орналасқан) Гамильтон лорды тарапынан коллегиялық мәртебеге көтерілді.

17-18 ғасырлар

Ханна, 3-ші Гамильтон герцогинясы және оның күйеуі, Уильям, Гамильтон герцогы, 1684 жылдан 1701 жылға дейін Гамильтон сарайында кең ауқымды қайта құру бағдарламасын тапсырды. Гамильтон отбасы "Ұлы жоба" деп атаған бұл жұмыстар U әрпі пішіндес ел үйінің құрылысына әкелді, оның оңтүстікке қараған ашық ауласы 16 ғасырдың соңындағы қоршалған төртбұрыштың контурын қайталады. 1730 жылдары Джеймс, 5-ші Гамильтон герцогы жаңа солтүстік фасадын жоспарлаған, ал Уильям Адам кең ауқымды жоспарлар дайындаған. Герцогтың ерте қайтысы және жоспарларды жүзеге асыруға кеткен үлкен шығындар жоспарлардың орындалуына кедерлес болды, бірақ Адамның қадағалауымен сарайдың шығыс жағында ішкі безендірудің маңызды бағдарламасы жүзеге асырылды. Сарайды қоршаған жерді сатып алу немесе айырбастау, сондай-ақ келесі ғасырда кең ауқымды ландшафтық жұмыстарды жүргізу мүмкіндігі туды.

19 ғасыр

1819 жылы герцогтық атақ пен иеліктерді иеленгеннен кейін, Гамильтонның 10-шы герцогы Александр Гамильтон Гамильтон сарайының солтүстік жағын кеңейтуге және көркейтуге кірісті. Ол отбасының Ланаркширдегі көмір кен орындарынан түскен мол табысын пайдаланды. Герцог отбасының өсіп келе жатқан байлығы мен ұлттық беделін көрсететін және әйелі Сьюзанның әкесі Уильям Томас Бекфордтан мұраға қалған Бекфорд өнер жинағы мен кітапханасын қоса алғанда, оның жинаған өнер коллекцияларына лайықты орын болатын сәнді резиденция құруды қалады. Бұл жөндеу жұмыстарының ішінде кіреберіс есігінің үстіндегі негізгі фронтонға 1822 жылы Джон Гриншилдс салған геральдикалық оюлар да болды. 1824 жылдан 1832 жылға дейін солтүстік жақ Глазгоның көрнекті сәулетшісі Дэвид Гамильтонның қатысуымен жақсартылып, кеңейтілді. 15 бөліктен тұратын, үш қабатты солтүстік жақ ұзын және биік болды, ал оны 8 метрлік коринфтік бағаналардан тұратын алып портик әшекейледі. Бұрыннан бар бөлмелер – Ұзақ галерея, Ескі асхана, Ескі мемлекеттік таңғы ас бөлмесі, Ескі мемлекеттік суретхана және Ескі мемлекеттік жатын бөлмесі – қатар, Мысыр залы, Кіреберіс залы, Трибуна, Бильярд залы, Хартия залы, Мемлекеттік асхана, Суретхана, Мемлекеттік жатын бөлме, Музыка залы, Гамильтон кітапханасы және Бекфорд кітапханасы сияқты жаңа залдар салынды. Бұл залдарда көптеген сәнді жиһаздар орналастырылған, ал 19 ғасырдың ортасына қарай Шотландиядағы ең жақсы жеке сурет коллекцияларының біріне айналды, оның ішінде Питер Пауль Рубенс (төменде қараңыз), Тициан, Энтони ван Дейк және басқа шеберлердің туындылары бар еді. Асханадағы камин Уильям Морганның әсем жасаған шамырауымен әшекейленген. Жаңа сарай көптеген тамаша әлеуметтік шараларға жайлы жағдай жасады: 1831 жылы Франция королі Мария Тереза, Людовик XVI мен Мария Антуанеттаның үлкен баласы сарайға келді, ал 1843 жылы Шамбор графы Генри сарайды аралады және болашақ 11-ші герцогтің Баден принцессасы Мария Амелиямен некелесуінен кейін үлкен қабылдау өтті. 1851 жылы сарайға Кент герцогинясы Виктория (королева Викторияның анасы) келді, ал 1860 жылы саябақта француз императоршасы Евгенияны көру үшін көпшілік жиналды. Оның құрметіне сарайда үлкен кеш өткізілді. 1843 жылы үйленгеннен кейін Уильям, 11-ші Гамильтон герцогы негізінен Франция мен Германияда тұрды, шотландтық немесе ағылшын мәселелеріне көп қызығушылық танытпады және ешқашан Лордтар палатасына қатыспады. Оның ұлы Уильям, Гамильтонның 12-ші герцогы, ат жарыстарына, құмар ойындарына және желкендеуге үлкен қызығушылық танытты. Ол Гамильтон сарайын ұнатпады және Арран аралындағы Бродик сарайында тұрды, ал 1873 жылдың желтоқсанында Манчестердің 7-ші герцогының үлкен қызы Мэри Монтегюмен үйленгеннен кейін Суффолк графтығындағы Истон паркін (1830 жылы 10-шы герцогқа мұра болып қалған) өзінің басты резиденциясы және спорттық иелігі ретінде дамытты. Бұл үлкен жарыстарға жақын болды және ол өзінің булы яхтасы «Тистлді» Ипсвичке орналастыра алады, одан ол Бродрик сарайына, Коусқа және континенттегі жарыс алаңдарына теңізден жүзе алатын еді. Гамильтон сарайын 1878 жылдың қаңтарында Уэльс принці Эдуард, Наполеон, Император принці және Австрия мұрагер принці Рудольф Хай Паркте аң аулау үшін барып, олардың сапары 400 қонаққа арналған үлкен кешпен аяқталды. 19 ғасырдың соңына қарай Гамильтон сарайын күтіп ұстау қымбатқа түсті, сондықтан Гамильтон отбасы оны тек кейде ғана пайдаланды. 10-шы герцог пен оның мұрагерлерінің қайта құру және өнер жинау бағдарламалары иелікке ауыр қарыз жүктеді. Гамильтонның 12-ші герцогы жылқыға көп ақша жұмсады, Гамильтонның қарызын шамамен 1,5 миллион фунт стерлингке дейін арттырды. 12-ші герцог тек оның жарыс аты Кортольвин 1867 жылғы Гранд Националь ат жарысын жеңгенде ғана қаржылық қиындықтан құтылды, бұл үлкен ақшалай сыйлық пен букмекерлерден алған 16 000 фунт стерлинг оның байлығын қалпына келтірді. Алайда, оның жалғасқан ысырапшылығын қаржыландыру үшін 1882 жылы герцог Бекфорд өнер жинағын, Бекфорд кітапханасын және Гамильтон сарайында орналасқан Гамильтон кітапханасын сатуға мәжбүр болды. Гамильтон сарайының Лондондағы Кристис аукционы 1882 жылдың 17 маусымынан 20 шілдесіне дейін өтті, онда Дюрер, Рембрандт, Рубенс, Веласкес және ван Дейк картиналары; қытай, жапон, Мейссен, Севр және ағылшын фарфоры; бронза бұйымдары, жиһаз, гобелендер, шамдар, бюсттер және вазалар сатылды. Сатудан шамамен 397 562 фунт стерлинг түсті, ал кітапханаларды сатумен бірге 786 847 фунт стерлинг түсті. 1882 жылғы 786 847 фунт стерлинг қазіргі жылдарда шамамен <есептелген сомаға> тең.

Құлдырау

12-ші герцог 1895 жылы Алжирде қайтыс болды. Ол Шотландия мен Англияда иеліктерге ие болды (жылдық кірісі шамамен 147 000 фунт стерлинг, 2023 жылғы шамамен 118 миллион фунт стерлинг), бірақ әлі де 1,5 миллион фунт стерлинг қарызы болды. Герцогтың сенімділік тағайындамасы мен бекітілуі оның мүлкін сенімгерлерге берді және оның мүлкін басқару бойынша егжей-тегжейлі нұсқауларды қалдырды, оған Гамильтон иеліктері (Ланаркширде, Гамильтон сарайын қоса алғанда); Аран иелігі (Бродик қамалы және Аран аралының көп бөлігі); Киннел иеліктері (Стирлингширде, Киннел үйін қоса алғанда) және Истон иелігі мен Суффолк графтығындағы Ұлы Глемхэм иелігі кірді. Герцогтың жалғыз баласы – он жасар қызы Леди Мэри Гамильтон болды, сондықтан 13-ші герцогтің титулы оның төртінші туысы, Корольдік теңіз күштерінің лейтенанты Альфред Дуглас Гамильтонға өтті. 12-ші герцогтың сенімгерлеріне Глемхэм иелігін сатуға және түскен қаражатты, сондай-ақ жылжымалы мүліктің бір бөлігін (герцогтың яхтасын қоса алғанда) Истон иелігінің қарызын төлеуге жұмсау құқығы берілді. Арран және Истон иеліктері, олардың кірісімен бірге Леди Мэри мен оның ұрпақтарына берілді, ал Гамильтон және Киннел иеліктері 13-ші герцогқа өтті, ол 1 миллион фунт стерлингтен астам қарыз алды, оны төлеуге 1908 жылдың шілдесіне дейін уақыт кетті. 12-ші герцогтың сенімділік тағайындамасы мен бекітілуінде былай делінген: «Қазір мен тұруға пайдаланбайтын Гамильтон сарайына қатысты, егер менің аталған сенімгерлерім өздерінің пікірлері бойынша сарайды толығымен жою және бөлшектеу, ғимаратты бұзу және алып тастау немесе оны пайдалануға бермеу қажет деп санаса, оларға мұндай құқық беріледі». 1889 жылы 12-ші герцог Бент кеншілік компаниясына (жақын жердегі Ботвеллхаудағы Гамильтон сарайының кенішіне ие болған) Төменгі саябақтағы көмірді «бөлме және тірек» әдісі деп белгілі жүйе бойынша өңдеуге жалға берді, бұл Гамильтон сарайы мен жақын жердегі Мавзолейді көмір тіректерімен (тіректермен) қолдауға әкелді. 20-шы ғасырға қарай үлкен және әсем ауылдық үйлер сәннен шығып, оларды күтіп ұстаудың жоғары құнына байланысты. Гамильтон сарайы Гамильтон отбасының резиденциясы болмай қалды. 13-ші герцог 1890 жылы сирек кездесетін тропикалық аурудан паралич болды және сарайды заманауи тұрғын үй ретінде жарамсыз деп санады, Ланаркширдегі кішірек Дунгавел үйінде ауылдық өмір сүруді жөн көрді. Сарай 1876 жылдан бері жаңартылмаған және 13-ші герцог мұра еткен Шотландияның орталық бөлігіндегі Гамильтон мен Киннел иеліктерінен түскен кіріспен жаңартуға және күтіп ұстауға болмайтын еді. 1914 жылдың шілдесінде герцог пен герцогиня король Георг V және королева Мэриді сарайға келгенде қарсы алды, бұл салтанатты қабылдаумен белгіленді. 1915 жылдың маусым айында герцог Бірінші дүниежүзілік соғыста жарақат алған және ауруханалар мен сауықтыру үйлерінен шыққан сарбаздар мен теңізшілерді орналастыру үшін сарайдың бір бөлігін берді. 1915 жылдың қарашасында 12-ші герцогтың сенімгерлері Бент кеншілік компаниясына Гамильтон сарайының астындағы көмір қабатын өңдеуге рұқсат берді.

Сату және бұзу

1919 жылдың маусым айында сенімгерлер Гамильтон сарайының ішіндегі заттарды сатуға және содан кейін ғимаратты бұзуға рұқсат беру үшін Сессиялық сотқа өтініш жасады. Гамильтон сарайының коллекциясы 1919 жылдың 4-7 қарашасында Christie’s аукционында сатылды. Сатудан 232 847 фунт стерлинг (1919 жылы 232 847,0 фунт стерлинг қазіргі жылдарда шамамен <есептелген сомаға> тең) түсті, оған ван Дайк, Рубенс, Рембрандт, Рейнольдс, Ромни, Рейберн, Делакруа және Винтерхальтердің жиһаздары, фарфор, күміс ыдыстар, гобелендер, әшекейлер және картиналары кірді. Сарайда қалған 572 зат – ағаш панельдер, жиһаз, фарфор, кілемдер, перделер, мүсіндер және жабдықтар – 1919 жылдың 12-14 қарашасында сатылды, одан 29 000 фунт стерлинг түсті. 1920 жылдың мамыр айында Гамильтон қалалық кеңесі ғимаратты сенімгерлерден сатып алып, оны қалпына келтіріп, қоғамдық тұрғын үйлерге арналған пәтерлерге айналдыруды қарастырды. Ал сол жылдың желтоқсан айында Гамильтон герцогы мен герцогинясы қалалық кеңеске Гамильтон сарайының оңтүстік жағындағы жерді демалыс үшін сыйға берді. 1921 жылдың қазан айында ғимарат Эдинбург құрылыс мердігері Уильям Д. Лиликоға 7 500 фунтқа сатылды, ол оны бөлшектеп, бұзу жұмыстарын бастады. Сарай тым берік салынғандықтан, оны бөлшектеу және бұзу Лилико күткеннен әлдеқайда ұзаққа созылды. Саяхатшы Х.В. Мортон 1927 немесе 1928 жылы Гамильтон сарайына барғанда, шатыры алынып тасталғанын, бірақ қара мәрмәр баспалдағы мен қола Атланттар әлі де суға батқан ішкі кеңісте тұрғанын көрді. Сарайдың соңғы бөліктері 1932 жылы бұзылды. 1922 жылдың шілдесінде Гамильтон қалалық кеңесі Гамильтон мұражайын, оның ішінде Гамильтон кесенесін, сарайларды және жаттығу алаңын сенімгерлерден 20 250 фунтқа сатып алды.

Парктер мен ландшафттар

Гамильтон сарайы Клайд өзенінің тасқын алабында және Гамильтон қаласының батыс шебінде өскен жақын жерде салынған. Төменгі саябақтарда орналасқан сарай, кең бақтың ортасында тұрды, оның басты осі – 3 мильден (5 км) астам ұзындығындағы солтүстік-оңтүстікке созылған ағаштармен көмкерілген үлкен даңғыл болды. Бұл жоспарланған ландшафт 17 ғасырдың соңында пайда болған болуы мүмкін, бірақ алғаш рет 1708 жылы Александр Эдуард салған. Кейіннен, оны ең бастысы Уильям Адам дамытты, ол Шательро аңшылық үйін Жоғарғы саябақтағы оңтүстік даңғылға қосты, онда төменгі саябақтарға қарай кең көрініс ашылатын. Төменгі саябақта бірнеше ғимараттар орналасқан.

Нетертон Кресті

Нетертон айқасы – Гамильтон қаласындағы христиан дінінің ең көне символы. Айқас бастапқыда Төменгі саябақтардағы ортағасырлық мотта төбесінің солтүстігінде тұрған, ал қазір Стратклайд ауылдық паркінің құрамына кіреді. Нетертон айқасы 10 немесе 11 ғасырға жатады және Стратклайд Корольдігінен сақталған шіркеу мүсіндерінің сирек мысалы болып табылады. Бұл – 2,1 метр биіктіктегі қызыл құмтастан қашалған, төрт жағында адамдардың, жануарлардың және өрнектердің бейнеленген, дербес тұрған оюлы айқас. 1857 жылы Гамильтон қалалық кеңесі мен Гамильтон герцогы айқасты сақтау үшін комиссия құрды және оны қорғау мақсатында оның айналына қоршау орнатылды. Гамильтон герцогы мен герцогинясы 1920 жылдың қаңтар айында айқасты Гамильтон қалалық кеңесіне табыс етті. 1926 жылы Нетертон айқасы Төменгі саябақтағы орнынан көшіріліп, Гамильтон ескі шіркеуінің алдына орнатылды. Айқас Historic Environment Scotland қорғауында.

Гамильтон колледждік шіркеуі

Гамильтонның ортағасырлық приход шіркеуі Гамильтон сарайының шығыс жағына жақын тұрды. 1451 жылы 1-ші Гамильтон лорды оны колледж статусына көтерді, ал 1560 жылғы Реформациядан кейін де жергілікті приход шіркеуі және зират ретінде пайдаланыла берді. 1734 жылы Гамильтон ескі приход шіркеуі ашылғаннан кейін ортағасырлық шіркеу бұзылды, бірақ шығыс бөлігі мен герцогтар отбасының жерлеу мазары болған ілеспе бөлігі сақталды. 1852 жылы он екі отбасы мүшесінің қалдықтары Гамильтон кесенесіне көшірілді, содан кейін шығыс бөлігі мен ілеспе бөлігі де бұзылды.

Гамильтон кесенесі

Гамильтон сарайының айқын кеңейтілуімен байланысты, 10-шы герцог Александр Гамильтон отбасылық қабір қоймасын қайта жобалауды немесе жаңасымен алмастыруды жоспарлады. Бұл қабір сарайдың шығыс жағында, ескі және тозығы жеткен Гамильтон колледжі шіркеуінің дәлізінде орналасқан еді. Архитекторлар Дэвид Гамильтон және Генри Эдмунд Гудридж екеуі де ортағасырлық шіркеу орнында қаптал және мавзолей жобаларын жасады. Алайда, ешқайсысы іске аспады, және соңында 1848 жылы тапсырыс Дэвид Брайске жүктелді, ол сарайдан солтүстік-шығысқа қарай 650 фут (198 метр) қашықтықта Гамильтон мавзолеін салды.

Гамильтон сарайының ат үстінде жүретін мектебі

1837-1842 жылдары 10-шы герцог Хамильтон үшін Эдинбург сәулетшісі Уильям Берн салған, герцогтың атпен жаттығу мектебі деп белгілі болған ғимарат, Гамильтон сарайындағы ескі қоралар орнына салынды. 1920-1930 жылдары жаттығу мектебіне спорт залы мен Дуглас және Клайдсдейл әуесқой бокс клубы үшін бокс рингі орнатылды. 1983 жылдан 1995 жылға дейін ғимарат Камерондықтар (Шотландиялық жебешілер) мұражайы ретінде пайдаланылды, ал қазір Лоу Паркс мұражайы болып табылады.

Қазіргі жері

Гамильтон сарайының орнында қазір боулинг павильоны, боулинг алаңдары және Гамильтон сарайы спорт алаңының тұрақ орны орналасқан. Гамильтон сарайының көп бөлігі Стратклайд ауылдық паркінің құрамына енді. 1974 жылы парктің құрылысы кезінде сарайға тиесілі болуы мүмкін күмбезді жер асты бөлмелері табылды. Бірақ, олар қазылған жоқ, оның орнына қиыршық таспен толтырылды. Гамильтон мавзолейі Стратклайд ауылдық паркінде әлі де тұр және жақын жердегі Гамильтон Лоу Паркс мұражайында экскурсияға жазылуға болады. Сарайдың Ескі Мемлекеттік Суреттер залының қара мәрмәр ошағы мен қабырғасы Эдинбургтегі Шотландия Ұлттық мұражайында қойылған. Асхана Бостонның Көркем өнерлер мұражайында көрсетілген. Сарай аумағынан алынған, темірден жасалған қоршаудың бес бөлігі Гамильтон колледжінің сыртында көрініс тапқан. Гамильтон сарайын Шательро аңшылық үйімен байланыстырған ағаштармен көмкерілген "Ұлы даңғылдың" қалдықтарын әлі де көруге болады. Бұл қалдықтар, әсіресе Шательро ауылдық паркінен, сарайдың қай жерде тұрғанын жақсы көрсетеді.