Кіріспе
Басқа жабылатын мата – адамның, әдетте әйелдердің, шашы мен басын жабатын, бетін ашық қалдыратын шарф. Бас киім үшбұрышты немесе төртбұрышты матадан жасалады, оны үшбұрыштай бүктеп, басқа орап тартады.
A headscarf is a scarf covering most or all of the top of a person's, usually women's, hair and head, leaving the face uncovered. A headscarf is formed of a triangular cloth or a square cloth folded into a triangle, with which the head is covered.
Мақсаттары
Бас жамылғысының киілуінің түрлі себептері болуы мүмкін, мысалы, жаңбырдан, желден, кірден, суықтан қорғану, жылу сақтау, гигиеналық талаптар, сән, танылу немесе әлеуметтік айырмашылықтар, діни маңызы болуы, шашты жасыру, ұялу немесе басқа да әлеуметтік нормалар. Қазіргі кезде бас жамылғылары көбінесе практикалық, мәдени немесе діни себептермен киіледі. ХХ ғасырдың соңына дейін бас жамылғысын Еуропаның, Оңтүстік-Батыс Азияның, Солтүстік Африканың және Американың көптеген аймақтарында, сондай-ақ әлемнің басқа да бөліктеріндегі әйелдер жиі киеді. Соңғы онжылдықтарда бас жамылғылары, бас киімдер сияқты, Батыс мәдениетінде сұраныстан шығып қалды. Дегенмен, олар Шығыс Еуропаның көптеген ауылдық жерлерінде, Таяу Шығыс және Үндістан субконтинентінің көптеген аймақтарында әлі де кең таралған. Христиан Киелі кітабында әйелдерге бас киім киюге кеңес берілген. Анабаптист христиандары арасында бұл көбінесе күн бойы киілетін капп немесе аспалы жамылғы түрінде кездеседі. Шығыс православие христиандары үшін әйелдер шіркеуға барғанда дәстүрлі түрде бас киім киеді, ал тарихи тұрғыдан алғанда, бұл кейбір жерлерде халық арасында да сақталған. Мұсылман елдерінде жиі кездесетін хиджаб деп аталатын бас жамылғысы дәстүрге негізделген. Оны діни парыз санайтын кейбір мұсылман әйелдері киеді, ал оның стилі мәдениетке қарай өзгереді. Барлық мұсылман да хиджабты бас жамылғысы ретінде Құрандағы діни талап деп есептемейді. Сән және салтанатты мақсаттар үшін геле – йоруба әйелдерінің сәнді киімдері үшін киетін дәстүрлі бас жамылғысы.
Діни мақсаттарда
Бас киімдер діни мағынаға немесе функцияға ие болуы мүмкін, немесе әлеуметтік дәстүр ретінде қабылдануы мүмкін, және осы екі нәрсе көбінесе шатастырылып жатады.
Иудаизм
Халаха (яһуди заңы) бойынша яһуди діні әйелдер мен еркектердің қарапайым киім киюін ұстануға шақырады. Көптеген үйленген ортодоксал яһуди әйелдері шаштарын жабу үшін бас жамылғысын (митпахат немесе тихель), снуд, тюрбан немесе шпицель киеді. Таллитті еврей еркектері, әсіресе дұғалар оқығанда, баталарды оқу үшін бастарын жауып киеді, бірақ барлық еркектер осылай істемейді. Бұл әлдеқашан бүкіл дұға қызметіне қатысты болмауы мүмкін, кейде тек Амида сияқты нақты бөлімдерге ғана қатысты. Коханимдер (құдайға жақын адамдар) діни бата беру кезінде бас және иықтарын таллитпен жауып, Халахаға сәйкес келеді, себебі осы уақытта діни қызметкерлердің қолдары мистикалық мәнімен байланысты болғандықтан көрінбеуі керек.
Христиандық
Киелі кітапта әйелдерге бас киім киюге, ал ер адамдарға бас киімсіз дұға етуге және құдайға сыйынбауға нұсқау берілген. Ертедегі шіркеуде христиандық бас жамылғысын мөлдір емес матадан жасалған жамылғымен жабу – шіркеу әкелерінің барлық жерде үйреткені және христиан әйелдерінің орындаған практикасы болған. Бұл әдет әлемнің көптеген аймақтарында, мысалы, Румыния, Ресей, Украина, Эфиопия, Үндістан, Пәкістан және Оңтүстік Кореяда бүгінге дейін сақталып келеді. Ертедегі шіркеу әкесі Иоанн Златоуст (шамамен 347-407 жж.) апостол Пауылдың үйретімін түсіндіріп, Пауылдың бас киім киіп дұға ететін ер адамның «басын ар санағанын» айтқанын, ал христиан әйелдерінің әрқашан матадан жасалған бас киімін киюі керектігін баяндаған. Пауыл әйелдің жамылғысыз жүруін шашын қырқумен теңеген, ал Златоуст мұны «әрқашан арсыздық» деп атаған. Шіркеу әкелері әйелдің шашының жыныстық қуаты бар екенін, сондықтан оны тек күйеуінің көруі керек екенін және қалған уақытта жабу керек екенін үйреткен. Әйелдің басын жабу дәрежесі оның қайда екеніне байланысты болған, бірақ әдетте сыртта және ресми жағдайларда, әсіресе үйде дұға ететін және шіркеуде құдайға сыйынған кезде осылай істелген. Кейбір христиандық бас киімдері үйленген күйінің белгісі болған; «үй шапаны» – осылардың жалпы атауы. Көптеген анабаптист христиан әйелдері (Амиш/Пара-Амиш, Шварцнау ағайындары, Брудерхоф, Гуттерлер, Өзен ағайындары, Апостолдық христиандар, қайырымдылық христиандары және меннониттер) ұйықтағанда ғана емес, барлық уақытта бас киімдерін киеді; бұл бас киімдер көбінесе ілініп тұратын жамылғы немесе капп түрінде болады. Ресейде шапан мен жамылғы Шығыс православие шіркеуіндегі, Шығыс православие шіркеуіндегі, Ассирия шіркеуіндегі және Рим-католик шіркеуіндегі христиан әйелдері қолданады. Бірнеше жыл бұрын Ресейдегі барлық әйелдер Құдайға сыйынғанда бас киім киген. Әйелдің басын жабуы – ол Құдайды құрметтейтінін білдіреді. Бас киімдер әйелдің үйленгенін және күйеуінің отбасының басы екенін де көрсетеді. Кішкентай қыздар да шіркеуге барып, діни рәсімдерге қатысқанда басын жабады, үйленгендері үшін емес, Иемізге құрмет көрсету үшін. Бүгінде жас орыс православиелік әйелдер мен қыздар шіркеуге бара жатқанда әлі де басын жабады, бірақ олардың стилі егде жастағы әйелдердің (әжелердің) кигенінен өзгеше. Рим-католик шіркеуі 1980 жылға дейін барлық әйелдердің шіркеуде шаштарын жауып, бас киім киюін талап еткен; Испанияда бұл мантилья түрінде көрінеді. Папамен ресми кездесулерде әйелдер оны киюі күтіледі. Неміс реформаторы Мартин Лютер де, реформаланған шіркеулердегі маңызды тұлға Джон Кальвин де, сондай-ақ методист шіркеулерінің негізін қалаушы Джон Уэсли де әйелдердің шіркеуде басын жабуын талап еткен. Көптеген ауылдық жерлерде әйелдер, әсіресе жесірлер, бас киім киюдің дәстүрлі христиандық әдетін сақтап келеді, әсіресе Жерорта теңізі аймағында, сондай-ақ Шығыс және Оңтүстік Еуропада; Оңтүстік Азияда христиан әйелдері дупатта деп аталатын бас киім киюі әдеттегі нәрсе. Бұл – Құранда айтылған. Осы киімдердің көпшілігі шашты, құлақты және тамақты жабады, бірақ бетті жаппайды. Барлық мұсылман да бас киім ретінде хиджабтың Құрандағы діни талап екеніне сене бермейді. Кейбір мұсылман әйелдері мен қыздары шапан мен жамылғы киеді, сондықтан оның махрамдарынан басқа ешкімнің оның сұлулығын көрсетуге құқығы жоқ. Әйелдер үшін мұсылман діни киімі әртүрлі, әртүрлі мәдениеттерде хиджаб, бурка, чадор, никаб, дупта немесе хиджабтың басқа түрлері бар, ал басқалары осы киім үлгілерінің барлығын қабылдамайды. Дін жалпы алғанда, қарапайым мінез-құлықты немесе киімді талап етеді.
Сикхизм
Жас сикхтер көбінесе шаштарын жабу үшін матадан жасалған орама киеді, кейін дастарға көшеді. Ересек сикхтер оларды дастардың астына тақиды.
Жұмыс кезінде пайдалану
Жұмыс орнында бас киім киюдің практикалық себептері – қолайсыз ауа райынан қорғану және өнеркәсіптік ластанудан сақтану, мысалы, шаңды және майлы ортада. Бас киім шаштың жұмыс істеуге кедергі келтірмеуін және жабдықтарға ілініп қалмауын қамтамасыз етеді, себебі ұзын шаштар машиналардың айналмалы бөліктеріне түсіп, қауіп тудыруы мүмкін. Осыған орай, тиісті бас жамылғысы (қалпақ, шаш түрі, орамал сияқты), шашты қысқа қырып алу немесе бас киім кию арқылы бұл мәселе шешіледі. Гигиена талаптарына сәйкес, кейбір жұмыс орындарында, мысалы, асханаларда және ауруханаларда бас киім кию міндетті. Мұндай қолданыс шамамен 1900 жылдан бері жалғасып келеді, сол кезде әйелдер моб шапқалары мен голланд қалпақтарын киюді тоқтатқан. Жұмысшылар шаштарын кірден қорғау үшін жұмыста киетін. Шаруалар ауа райы мен кірден сақтану үшін оларды қолданған. 1930 және 1940 жылдардағы кеңестік еңбек бригадалары оларды формаларының бір бөлігі ретінде киген (форма болған жағдайда). Бұл әдет Батыста 1950 жылдарға дейін шаруалар үшін, 1960 жылдарға дейін зауыт жұмысшылары үшін, ал бұрынғы КСРО-да 1970 жылдарға дейін шаруалар мен зауыт жұмысшылары үшін кең таралған.
Танымал мәдениетте
Қазіргі заманда адамдар діни, моральдық немесе тұрмыстық себептермен бас киімін таңдауы мүмкін. Ұлыбританияның "Коронация көшесі" телесериалының танымал кейіпкері, Жан Александр сомдаған Хилда Огден, шаш бұйралағыштарымен бірге бас киімін кигені үшін бүкіл елге әйгілі болды. Ол соншалықты танымал еді, 1982 жылы Ұлыбританиядағы ең танымал әйелдерді анықтау сауалнамасында Король-ана, Королева Елизавета II және Уэльс ханшайымы Дианадан кейін төртінші орынды иеленді.