Виштасп: Зороастрлық дәстүрдегі тұлға

Кіріспе

Зороастризмдегі тұлға Виштаспа (Vishtaspa) – зороастризмнің қасиетті жазбалары мен дәстүрлерінде кездесетін, Зороастрдың ертедегі ізбасары және оның қолдаушысы ретінде бейнеленген, сондай-ақ пайғамбардың үгітін таратуда маңызды рөл атқарған авеста тіліндегі тұлға. Виштаспа эпиграфиялық деректерде тіркелмегенімен, Зороастр сияқты, дәстүрлі түрде тарихи тұлға деп есептеледі, бірақ оның айналасында аңыз әңгімелер мен мифтер қалыптасқан. Авестадағы сілтемелерге сүйенетін зороастризм дәстүрінде Виштаспа – дінді таратуға және қорғауға көмектескен әділ патша. Зороастризмге жатпайтын Систан аңыздарында Виштаспа – Қайания әулетінің жек көрінетін билеушісі, ол қасақана үлкен ұлын өлімге жібереді. Грек-рим әдебиетінде Зороастрдың қолдаушысы – оның атымен жазылған болжамдардың авторлығын жасырған адам.

Жазбаларда

Виштаспа туралы айтылулар Зороастризмнің ең көне мәтіндері – Гаталарда кездеседі. Бұл әндерінде ақын Виштаспаны өзінің одақтасы ретінде (Ясна 46. 14), Воху Манахтың жолын ұстанған (Я. 51. 16), пайғамбардың хабарын таратуға белсенділік танытқан (Я. 51. 16, 46. 15, 53. 2) деп сипаттайды. Ясна 28. 1–28. 7-де Зороастр Маздадан бірнеше игіліктерді сұрайды, соның ішінде Виштаспа мен өзіне қарсыластарын жеңу күшін. Гатхалар Виштаспаны «Зороастрдың қамқоршысы және алғашқы зороастризм қауымының негізін қалаушы» деп санайды. Гатхадағы сілтемелер Жаңа Авестаның Яшттарында қайталанады. Маздадан игілік тілеу туралы өтініш Яшт 5. 98-де қайтадан кездеседі, онда Хаугван және Наотара отбасылары үшін бата сұралады және Виштаспа соңғысының мүшесі екені айтылады. Сол әннің соңында Зороастр Маздаға: «Аурватаспаның ұлы Виштаспаны Даена (Дін) бойынша ойлауға, Дін бойынша сөйлеуге, Дін бойынша әрекет етуге» шақырады (Yt. 5. 104–105). Яшт 9. 25–26-дағы соңғы бөлім Гатик Ясна 49. 7-нің бейімделуі болып табылады. Басқа жерлерде (Yt. 5. 112–113) Виштаспа да Зайривайри атынан күш сұрап дұға етеді (Pahl. Зарер), кейінірек ол Виштаспаның кіші інісі екені айтылады. Қарсыласуларға (мүмкін, шайқастарға, төменде қараңыз) қатысты сілтемелер тағы да Яшт 13. 99–100-де кездеседі, онда Зороастр мен Виштаспаның фравашилері Аша үшін жеңімпаз жауынгерлер, діннің құтқарушылары және дамушылары ретінде сипатталады. Бұл сипаттама Яшт 19. 84–87-де қайталанады, онда Зороастр, Виштаспа және Виштаспаның ата-бабалары да хваренаға ие екені айтылады. Бұл соғыстардың басты батыры Виштаспаның ұлы Спентодатта (Yt. 13. 103) екені айтылады.

Фраварддин Яшттың (Yt. 13. 99–103) үзінділері және басқа жерлердегі мәліметтер түсіндірушілерге Виштаспа мен Авестада аталған басқа да бірнеше тұлғалардың арасындағы туыстық байланыстарды анықтауға мүмкіндік берді. Бірнеше жоғалған Авеста мәтіндерінің тұжырымдамалары (Wishtasp sast nask, Spand nask, Chihrdad nask және Varshtmansar nask), Денкардта (тиісінше 8. 11, 8. 13, 8. 14 және 9. 33. 5) баяндалғандай, Виштаспа мен оның ата-бабаларының тарихы туралы егжей-тегжейлі жазбалардың болғандығын көрсетеді. Яшт 13 Зайриувари, Пиши шияоθна (Виштаспаның эсхатологиялық ұлы Пишишотан), Спандодата (Спандиад), Бастаууари (Бастуар), Кауаразман, Фрашалостра және Джамаспа (Гатадағы Хуогуа ағайындылары) туралы айтады, олардың барлығы Виштаспа мен Арзаспа (Аржуасп, Сионазияның патшасы) арасындағы соғыс туралы пахлави баяндамасында кездеседі. Яшт 9.31-де Виштаспа Друуаспаға түрлі қарсыластармен сәтті күресіп, оларды өлтіруі және Хумайя мен Варадакананы Сионазия жерінен қуу үшін дұға етеді. Ясна 12-де Заратустра, Виштаспа, Фрашалостра және Джамаспа, және үш Саошиянт, Заратустраның эсхатологиялық ұлдары, ал Ясна 23.2 және 26.5-де Гаия Маратханның фравашиі, Заратустра, Виштаспа және Исат. Вастра (Заратустраның тағы бір эсхатологиялық ұлы) Аша үшін күрескен басты жауынгерлер ретінде тізімделген. Виштаспаның есімінің мағынасы белгісіз. Түсіндірілімдерге «аттары (немесе аты) дайын (айта түсуға және т.б.) келген адам», «атты үйреткен адам» және «аттары жарысқа босатылған адам» дегендер кіреді. Бұл Яшт 5.132-дегі аттар жарысының жеңімпазы туралы сипаттамамен сәйкес келеді.

Зороастризм дәстүрінде

Гаталарда Виштаспа бірнеше рет (Я. 46. 14, 51. 16, 53. 2) кави деп аталады, бұл этимологиялық тұрғыдан мантикалық көруші немесе ақын-жұбын қызметкері үшін қолданылатын термин, ал Ясна 28. 11-де Зороастрдың жаулары туралы да айтылады. Жасы Авестада бұл термин сондай-ақ, Виштаспа мен оның ата-бабаларын қамтитын дана адамдарға да қолданылады. Бірақ дәстүр бойынша кавилер патшалар, «өйткені Виштаспа мен оның ата-бабалары, «кавилер» ең тамашасы, князьдық билеушілер болған. Демек, олардың отбасында пайғамбарлық және мантикалық поэзияның қабілеті мұрагерлікпен берілген болуы керек». Дәстүр бойынша, Зороастрдың еңбектері патша кітапханасында сақталған, бірақ оны Ұлы Александр жойған. Денкард 3. 420-де осы мәтіндерді жасатып, патша кітапханасына қойған патша – Виштаспа екені айтылады. Яшттағы қақтығыстарға қатысты сілтемелер зороастризм дәстүрінің 9-11 ғасырлардағы кітаптарында күшейтіледі, онда қақтығыстар нағыз діни шайқастар ретінде бейнеленеді. Мысалы, Виштаспаның інісі және Арежатқа қарсы күрестегі әскерінің басшысы Зайривайридің ерліктерін жырлайтын мәтіннің фрагменттері сақталған. Аспа, гионалардың басшысы. Осы мәтінге сәйкес (Аядгар и Зареран, 10-11), Виштаспаның дінге өтуі туралы естігеннен кейін Арежат. Аспа Виштаспадан «Ормаздтан алған таза Маздаға табынушылық дінінен бас тартып, өзі сияқты дінді қабылдауын» талап ету үшін елшілер жіберді. Виштаспаның бас тартуынан кейін болған шайқаста Виштаспа жеңіске жетті. Осы дәстүрге сәйкес, Зороастр Виштаспаның сарайына келгенде, пайғамбар «қаягтар мен карабтардың (кавилер мен карапандардың) қарсылығымен кездесті, олармен ол үлкен жиналыста пікір таластырды – бұл шындыққа негізделген дәстүр болуы мүмкін, өйткені [Виштаспаның] өз діни қызметкерлері мен көрушілері болған болуы керек, олар жаңа пайғамбарды құдайлық билік деп санайтын болса, оны құнасымен қабылдамас еді». Дәстүр бойынша, Зороастр үш күндік пікірталасқа қатысып жеңіске жетті, бірақ оның жаулары Виштаспаға жамандады, содан кейін пайғамбар түрмеге қамалды. Бірақ түрмеде Зороастр Виштаспаның сүйікті жылқыларының бірін (сал болып қалған) сауықтырып, пайғамбарға Виштаспаның қолдауы мен құрметі арта түсті. Бұл оқиға Задспрам антологиясында (24. 6) айтылады, онда оқырманның оны білетіні болжанады, сондай-ақ Денкардта (7. 4. 64-86) және «халық қиялының туындысы» ретінде сипатталады. Мифте Зороастр жылқының әрбір төрт аяғын сауықтыру үшін төрт талапты қояды: бірінші, Виштаспаның өзі Зороастрдың хабарын қабылдасын; екінші, Виштаспаның ұлы Спентодата (МП: Эсфандиар) солай істесін; үшінші, Виштаспаның әйелі Хутаоса (МП: Хутос) да дінге қайта оралсын; және соңғысы, Зороастрды жамандағандар өлім жазасына тартылсын. Осы төрт тілек орындалғанда, жылқы жаңарып, тік тұрады. Виштаспаның дінге өтуі Зороастрдың қырық екінші жылында болған деп айтылады, «бұл кейінірек есептеу арқылы анықталған сан». Бұл миф Сасанидтердің (3-7 ғасырлар) Артаксеркстен тараған деген талабымен және Каянидтермен, яғни Виштаспа мен оның ата-бабаларымен туыстық байланысы бар деген талабымен байланысты. Сасанидтер Авестадан Каянидтердің есімдерін, атақтарын және мифтерін толық қабылдады, бұл «Сасанид идеологиясының маңызды құрамдас бөлігі» болды. Артаксеркстің Каянидтермен байланысы Артаксеркс II титулының («Мнемон» грек тілінде) Виштаспаның аңыз ұлы немересі және мұрагері Вахманның атымен сәйкестендірілуі арқылы туды: екеуі де авесталық Vohu Manah «Жақсы Ақыл» сөзінің теофорикасы; Орта парсы «Вахман» – авесталық есімнің қысқартылған түрі, ал грек «Мнемон» – оның калькасы. Сасанидтердің өз әулетін Виштаспамен байланыстыруы 4 ғасырдың соңына дейінгі даму, және ол «Сасанидтер Балхты жаулап алған кезде пайда болды, Балх Виштаспаның туған жері және зороастризмнің «қасиетті жері» болды». Зороастрдың қамқоршысын 4 ғасырдың римдіктері Дарий I-нің әкесімен б.з.д. 6 ғасырда теңестіргендей – Виштаспаны «Арташирдің» (Артаксеркс I/II) атасы ретінде қарау бұрынғыда Зороастрдың «дәстүрлі датасын» растауға мүмкіндік берді, ол пайғамбарды б.з.д. 6 ғасырға орналастырды. Виштаспаның ата-бабаларының арбалары бар екендігі туралы дәстүрлі сипаттамалар (оларды қола дәуірінде толық орналастыратын сипаттама) сонымен қатар Зороастрдың мерзімін анықтау бойынша академиялық пікірталасқа әсер етеді; Виштаспаның ата-бабаларының осы мәселедегі рөлі туралы қысқаша мазмұн үшін қараңыз.

In the Gathas, Vishtaspa is repeatedly (Y. 46. 14, 51. 16, 53. 2) referred to as a kavi, which is etymologically a term for a mantic seer, or poet priest, and in Yasna 28. 11 is also used of Zoroaster's enemies. In the Younger Avesta the term is also applied to wise men generally, to include Vishtaspa and his ancestors. In tradition however, the kavis are kings, "evidently because Vīštāspa and his forebears, the 'kavis' par excellence, were princely rulers. Presumably the gift of prophecy, of mantic poetry, was hereditary in their family. " In tradition, the works of Zoroaster were said to have been kept in a royal library that was then destroyed by Alexander the Great. In Denkard 3. 420, it is Vishtaspa who is said to have been the king who had those texts made and placed in the royal library. The Yasht's allusions to conflicts are amplified in the 9th–11th century books of Zoroastrian tradition, where the conflicts are portrayed as outright battles of the faith. So for example the surviving fragments of a fragmentary text that celebrates the deeds of Zairivairi, Vishtaspa's brother and captain of his forces against Arejat. aspa, chief of the Hyonas. According to that text (Ayadgar i Zareran, 10–11), upon hearing of Vishtaspa's conversion, Arejat. aspa sent messengers to demand that Vishtaspa "abandon 'the pure Mazda worshipping religion which he had received from Ohrmazd', and should become once more 'of the same religion'" as himself. The battle that following Vishtaspa's refusal left Vishtaspa victorious. According to this tradition, when Zoroaster arrived at Vishtaspa's court, the prophet was "met with hostility from the kayags and karabs (kavis and karapans), with whom he disputed at a great assembly–a tradition which may well be based on reality, for [Vishtaspa] must have had his own priests and seers, who would hardly have welcomed a new prophet claiming divine authority. " The tradition goes on to relate that Zoroaster triumphed after three days of debate, only to be maligned by his enemies to Vishtaspa, who then had the prophet imprisoned. But, from prison, Zoroaster cured one of Vishtaspa's favourite horses (which had suddenly become paralyzed), for which the prophet then gained Vishtaspa's support and admiration. The tale is obliquely referred to in the Anthology of Zadspram (24. 6), which seems to presume that the reader already knows it, and it is summarized in the Denkard (7. 4. 64–86), and – as "workings of popular fancy"|group="n" In the myth, Zoroaster cures each of the horse's four legs in exchange for four concessions: first, that Vishtaspa himself accept Zoroaster's message; secondly, that Vishtaspa's son Spentodata (MP: Esfandiar) do the same; third, that Vishtaspa's wife Hutaosa (MP: Hutos) also convert; and finally that the men who maligned Zoroaster be put to death. When these four wishes are granted, the horse stands up rejuvenated. Vishtaspa's conversion is traditionally said to have taken place during Zoroaster's forty second year, "a figure undoubtedly reached by later calculation". This myth is tied to the Sassanid (early 3rd–early 7th century) claim of descent from Artaxerxes, and the claim of relationship to the Kayanids, that is, with Vishtaspa and his ancestors. The full adoption of Kayanid names, titles and myths from the Avesta by the Sassanids was a "main component of [Sassanid] ideology. " The association of Artaxerxes with the Kayanids occurred through the identification of Artaxerxes II's title ('Mnemon' in Greek) with the name of Vishtaspa's legendary grandson and successor, Wahman: both are theophorics of Avestan Vohu Manah "Good Mind(ed)"; Middle Persian 'Wahman' is a contraction of the Avestan name, while Greek 'Mnemon' is a calque of it. The Sassanid association of their dynasty with Vishtaspa's is a development dated to the end of the 4th century, and which "arose to some extent because this was when the Sasanians conquered Balkh, the birthplace of Vishtasp and the 'holy land' of Zoroastrianism. " As was also the case for the fourth century Roman identification of Zoroaster's patron with the late 6th century BCE father of Darius I (see below) – the identification of Vishtaspa as a grandfather of "Ardashir" (Artaxerxes I/II) was once perceived to substantiate the "traditional date" of Zoroaster, which places the prophet in the 6th century BCE. The traditional descriptions of Vishtaspa's ancestors as having chariots (a description that puts them fully in the Bronze Age) also contribute to the academic debate on the dating of Zoroaster; for a summary of the role of Vishtaspa's ancestors in this issue, see .

Систанның батырлық циклында

Жаңа парсы және араб тілдеріндегі зороастризмге жатпайтын әдебиеттер орта парсы тілінің үнемі дамуын біркелкі түрде көрсетеді. Орта парсы тіліндегі Уиштаспа Систан тарихында (Тарих е Систан) Гоштасбқа, Фирдаусидің "Патшалар кітабында" (Шахнаме) Гоштаспқа, Можмал әл-таварихта Гоштасфқа айналды. Псевдо-Зороастр астрологияның "тұңғыш ойластырушысы" ретінде танылса, Псевдо-Останнис шебер сиқыршы деп есептелсе, Псевдо-Гистаспес апокалиптикалық пайғамбар ретінде бейнеленген. Оған қатысты еңбектердің ешқайсысы қазірге дейін сақталмаған, бірақ басқа авторлардың еңбектерінде цитаталар мен сілтемелер кездеседі, әсіресе ерте христиан жазушылары – Юстин Мученик (шамамен 100-165 ж.б.э.) Самарияда және III ғасырдың ортасында Солтүстік Африкадағы Лактанций өздерінің аян етілген шындықтарын растау үшін оларға жүгінген. Бұл псевдоэпиграфикалық еңбектердің тек біреуі ғана – "Гистасп кітабы", "Гистасптың болжамдары" немесе жай ғана "Гистасп" атымен белгілі. Бұл еңбекке (немесе еңбектер жиынтығына) б.з.д. I ғасырдың Лактанций, Юстин Мученик, Александриялық Климент, Лид және Аристокрит сілтеме жасайды, олардың барлығы оны Рим империясының құлдырауы, биліктің шығысқа қайта оралуы және құтқарушының келуі туралы болжамдарды қамтиды деп сипаттайды. Лактанций "Құдайлық институттарда" (VII кітап, 15-тараудың соңынан 19-тарауға дейін) "Гистасптың болжамдарына" егжей-тегжейлі шолу жасайды. Онда Гистасп түстен оянып, оны түсіндіруді қалайды. Бұл жас баланың қолынан келеді, ол "жастық шақтағы бейкүнәлік пен құдайлық аянға ашықтық символы" ретінде бейнеленеді. Баланың түсіндіруі бойынша, түс соңғы дәуірдегі зұлымдық пен оның отпен жойылуын "көрсетеді". Құдайдың оты әділ мен зұлымды бірдей жалайды, бірақ зұлымдар ғана зардап шегеді және ешқайсысы жойылмайды. Ақырзамандық от кезінде "ақиқатты ұстанатындар" зұлымдардан бөлініп, тауға көтеріледі. Осыны естіген зұлым патша ашуланып, тауды әскерімен қоршауға әрекеттенеді. Әділдер "Юпитерге" жалбарынып, оларға аспаннан періштелермен бірге түсетін және алдында жалыны бар қылышпен келетін құтқарушыны жібереді. Гистасп зұлым патшаның (яғни Рим императорының) әскерлерінің жойылуынан аман қалатынын, бірақ билігінен айырылатынын "болжайды". Бұл "демек" жеңіске жеткен державаның (яғни Рим империясының) құлауы туралы болжам болды, бұл Римнің оны тыйым салуына себеп болды. Юстин Мученик (Apologia, I. 44. 12) мәлімдегендей, оны оқығандар өлім жазасына кесілген. Басқа екі "геллендік магияшыға" қатысты еңбектерден айырмашылығы, "Гистасптың болжамдары" шынайы зороастрий мифтеріне негізделген, және "магиялық шығу тегіне қатысты аргументтер өте күшті". Пайғамбарлықтар ретінде олардың саяси контексі, мақсаты және фокусы бар, бұл оларды басқа псевдоэпиграфтардың философиялық және энциклопедиялық білімінен түбегейлі ерекшелейді. "Соңғы дәуірдегі қайғы-қасірет пен зұлымдық туралы болжамдар ортодоксалды зороастризмге жат" болғанымен, IV ғасырдың соңы мен III ғасырдың басында зороастрий әдебиетінің өркендеуі байқалды, ол геллендік дәуірдің зұлымдықтарын айыптап, Ахура Мазданың келе жатқан патшалығына үміт білдірді. Грек-римдіктердің Зороастрды астрологияның "тұңғыш ойластырушысы" деп санауы Гистасптың бейнесіне де әсер етті. Мысалы, Лидтің "Айлар туралы" (De Mensibus II. 4) еңбегінде "Зороастр мен Гистасптың шеңберіндегі халдейлер мен египеттіктерге" планеталар санына сәйкес жеті күндік аптаны құру еңбегі жатқызылған. VI ғасырдың авторы Агатхиас екіталай пікір білдірді, Зороастрдың қамқоршысының аты Дарийдің әкесіне ме, әлде басқа Гистаспқа ме екенін анық айта алмады (II. 24). Ортағасырлық зороастрий хронологиясында Виштаспаны "Ардашир" деп атағандай (жоғарыда қараңыз), Аммианның сәйкестендіруі де бір кезде Зороастрдың "дәстүрлі күнін" растау үшін пайдаланылған.

Non Zoroastrian literature in New Persian and Arabic uniformly reflects the regular development of Middle Persian wi into gu , with Middle Persian Wishtasp thus becoming Goshtasb in Sistan national history (Tarikh e Sistan), Goshtasp in Firdausi's Book of Kings (Shahnameh), Goshtasf in the Mojmal al tawarikh, Although the works attributed to Pseudo Hystaspes draw on real Zoroastrian sources, the Greek and Roman portraits of his person are just as fanciful as those of the other two les Mages hellénisés, Pseudo Zoroaster and Pseudo Ostanes. While Pseudo Zoroaster was identified as the "inventor" of astrology, and Pseudo Ostanes was imagined to be a master sorcerer, Pseudo Hystaspes seems to have been stereotyped as an apocalyptic prophet. None of the works attributed to him are still extant, but quotations and references have survived in the works of others, especially in those of two early Christian writers – Justin Martyr (ca. 100 165 CE) in Samaria and the mid 3rd century Lactantius in North Africa – who drew on them by way of confirmation that what themselves held to be revealed truth had already been uttered. Only one of these pseudepigraphic works – referred to as the Book of Hystaspes or the Oracles of Hystaspes or just Hystaspes – is known by name. This work (or set of works) of the first century BCE is referred to by Lactantius, Justin Martyr, Clement of Alexandria, Lydus, and Aristokritos, all of whom describe it as foretelling the downfall of the Roman empire, the return of rule to the east, and of the coming of the saviour. Lactantius provides a detailed summary of the Oracles of Hystaspes in his Divinae Institutiones (Book VII, from the end of chapter 15 through chapter 19). It begins with Hystaspes awaking from a dream, and needing to have it interpreted for him. This is duly accomplished by a young boy, "here representing, according to convention, the openness of youth and innocent to divine visitations. " As interpreted by the boy, the dream "predicts" the iniquity of the last age, and the impending destruction of the wicked by fire. The divine fire will burn both the righteous and the wicked, but only the wicked will be hurt and neither will be destroyed. During the eschatological inferno, the "followers of truth" will separate themselves from the wicked and ascend a mountain. The evil king who dominates the world will be angered on hearing this, and he will resolve to encircle the mountain with his army. The righteous implore to "Jupiter", who sends them a saviour, who will descend from heaven accompanied by angels and before him a flaming sword. Hystaspes "prophesies" that the wicked king (i. e. the Roman emperor) will survive the destruction of his armies, but will lose power. It was "presumably" the prophecy of the destruction of a victorious power (i. e. the Roman empire) that caused the work to be proscribed by Rome; according to Justin Martyr (Apologia, I. 44. 12), reading the work was punishable by death. Unlike the works attributed to the other two les Mages hellénisés, the Oracles of Hystaspes was apparently based on the genuine Zoroastrian myths, and "the argument for ultimate magian composition is a strong one. [ ] As prophecies they have a political context, a function, and a focus which radically distinguish them from the philosophical and encyclopedic wisdom of the other pseudepigrapha. " Although "[p]rophecies of woes and iniquities in the last age are alien to orthodox Zoroastrianism", there was probably a growth of Zoroastrian literature in the late fourth early third centuries denouncing the evils of the Hellenistic age, and offering hope of the coming kingdom of Ahura Mazda. The Greco Roman obsession with Zoroaster as the "inventor" of astrology also influenced the image of Hystaspes. So for example in Lydus' On the months (de Mensibus II. 4), which credits "the Chaldeans in the circle of Zoroaster and Hystaspes and the Egyptians" for the creation of the seven day week after the number of planets. The sixth century Agathias was more ambivalent, observing that it wasn't clear to him whether the name of Zoroaster's patron referred to the father of Darius or to another Hystaspes (ii. 24). As with the medieval Zoroastrian chronology that identifies Vishtaspa with "Ardashir" (see above), Ammianus' identification was once considered to substantiate the "traditional date" of Zoroaster.