1934 жылғы советтік бомбалаушы ұшағы "Туполев АНТ-40"

Кіріспе

1934 жылғы кеңестік бомбалаушы ұшағы

Туполев АНТ-40, сонымен қатар қызметтік атауы Туполев SB (Скоростной бомбардировщик – Skorostnoi Bombardirovschik – жоғары жылдамдықты бомбалаушы) және әзірлеме атауы TsAGI-40 ретінде белгілі, 1934 жылы алғаш ұшқан жоғары жылдамдықты екі қозғалтқышты үш орындық моноплан бомбалаушы болды. Туполевтің конструкциясы жетілгенімен, оны жетілдіруге жеткіліксіздік жасалды, бұл экипаждарды, техникалық қызметкерлерді және Сталинді көңілсіздікке түсірді, ол «авиацияда ұсақ-түйектер болмайды» деп көрсетті. 1930 жылдардың соңында әлемдегі сандық көрсеткіш бойынша ең маңызды бомбалаушы, SB – Кеңес Одағында көптеп өндірілген алғашқы заманауи металл қаптамалы ұшақ және 1930 жылдардың ортасындағы ең қауіпті бомбалаушы. Ол Кеңес Одағында өндірілді, сондай-ақ Чехословакияда лицензия бойынша құрастырылды. Көптеген түрлері Испания, Қытай Республикасы, Моңғолия, Финляндияда және 1941 жылы Германияға қарсы Екінші дүниежүзілік соғыстың басында кеңінен қолданылды. Ол сонымен қатар азаматтық түрлерінде, оқу ұшақтары ретінде және көптеген қосымша рөлдерде пайдаланылды. Испания азаматтық соғысында көптеген истребительдерден озып кеткендіктен сәтті болған ұшақ 1941 жылға қарай ескірді. 1941 жылдың маусымына қарай Қызыл Армия әуе күштеріндегі (ВВС РККА) бомбалаушылардың 94 пайызы SB ұшақтарынан тұрды.

Даму

1933 жылы Кеңес Әуе күштері министрлігі (УВВС) жоғары жылдамдықты бомбалаушы ұшаққа қатысты бастапқы талаптарды жариялады. Бұл ұсыныс бойынша жұмыс ЦАГИ-де 1934 жылдың қаңтарында басталды. СБ ұшағын Туполев КБ-де (Конструкторлық бюро) А.А. Архангельский басқаратын топ жобалады және дамытты. Екі нұсқасы жоспарланды: Райт Циклон радиалды қозғалтқыштарымен (ANT 40 RTs) және Hispano Suiza 12Y сұйық салқындатылатын V12 қозғалтқыштарымен (ANT 40 IS). MI-3 және DI-8 ұшақтарын жобалау кезінде алынған тәжірибе кеңінен пайдаланылды. Алғашқы екі прототип ANT 40.1 және ANT 40.2 ретінде жобаланды. Cyclone қозғалтқышымен жабдықталған прототип 1934 жылдың 7 қазанында алғашқы ұшысын жасады, ал үлкен қанаты бар Hispano Suiza қозғалтқышымен жабдықталған алғашқы прототип (ANT 401) 1934 жылдың 30 желтоқсанында ұшып, жоғары көрсеткіштерді көрсетті. Hispano Suiza қозғалтқышымен жабдықталған екінші ұшақ ANT 402 өндіріс прототипі деп есептелді және оның көрсеткіштері әсерлі болды. Дегенмен, ол бастапқы кемшіліктерге тап болды, сондықтан наразы болған сынақшылар Серго Орджоникидзе, Ауыр өнеркәсіп комиссары келгенге дейін ANT 402-ні ұшақтың ақауларын тізімдейтін плакаттармен жапты. Орджоникидзе бұл плакаттарды көрген соң Туполевті Кремльге шақырып, осы кемшіліктерді талқылауға шақырды. Туполев көптеген ақаулар ұсақ екенін айтқанда, Иосиф Сталин:

Бірінші өндірістік ұшақ, SB деп белгіленген, 1935 жылдың соңына дейін, ал ANT 402 ұшу сынақтарын аяқтамай тұрып өндіріс желісінен шықты. Ұшақ 1936 жылы толық өндіріске енгізілді және 1941 жылға дейін екі зауытта, Мәскеудегі №22 мемлекеттік ұшақ зауытында және Иркутсктегі №125 мемлекеттік ұшақ зауытында өндірілді. Өндіріс желілері үнемі өзгерістерге ұшырағанына қарамастан, 1936 жылдың соңына дейін 400-ге жуық SB жеткізілді, олардың көпшілігі Испанияға жіберілді, ал 24 VVS эскадрильясы жаңа бомбалаушымен жұмыс істеуде болды. Испания азаматтық соғысында өте жақсы өнім көрсеткендіктен, ол "Катюша" деген танымал атауға ие болды. 1937 жылы Кеңес және Чехословакия үкіметтері арасында SB бомбалаушыларын жеткізу және жергілікті өндіріске лицензия беру туралы келіссөздер аяқталды, бұл Škoda 75 мм 1936 жылғы үлгідегі таулық зеңбіректі өндіру құқығына алмастырылды. Чехословакияға жеткізілетін SB нұсқасы және кейіннен Avia B 71 ретінде лицензиялық өндіріс Avia B 71 болды, бірақ Avia құрастырған Hispano Suiza 12 Ydrs қозғалтқышымен жабдықталды. Бір 7,92 мм vz. 30 пулеметі мұрын бөлігіндегі екі ШКАС пулеметін алмастырды, ал ұқсас қарулар арқалық және төменгі бекеттерге де орнатылды. 1938 жылдың ортасына дейін 60 ұшақ Чехословакияға жеткізілуі тиіс болды. Лицензиялық өндіріс бағдарламасы саяси жағдайдың күрделенуіне қарамастан, өте баяу жүрді. 1939 жылдың 15 наурызында, неміс Вермахты Богемия мен Моравияны басып алған кезде, бірде-бір чехтік ұшақ жеткізілмеген. Қару-жарақпен де проблемалар туындады, мұрындық пулеметтерінің айналу бұрышы шектеулі болды, сондықтан олар тікелей шабуылға қарсы тиімді болмады, кейінгі ұшақтарда оқ ату аймағы жақсартылды. 1940 жылдан бастап арқалық пулемет орны жабық мұнарамен ауыстырылды, ал пайдалану қиын болған төменгі пулемет орны да өзгертілді. Ұшаққа біртіндеп жақсартылған қозғалтқыштар да орнатылды. Алғашында ол Hispano Suiza 12Ybrs қозғалтқышының лицензиялық нұсқасы Klimov M 100 қозғалтқышымен жабдықталған, бірақ ол көп ұзамай күшті M 100A қозғалтқышына, ал 1938 жылдан бастап одан да күшті M 103 қозғалтқышына ауыстырылды. SB 2 M103 қозғалтқышының орнатылуы бастапқыда M 100 қозғалтқышы бар ұшақтың соқтығысу тудыратын алдыңғы радиаторларын сақтаған болса, жақсартылған қозғалтқыш орнатылуы радиаторларды қозғалтқыштардың астына іліп қою арқылы жасалды. 1937 жылдың 2 қыркүйегінде М.Ю. Алексеев M 103 қозғалтқышы бар SB ұшағымен жүк көтерілгенде биіктік бойынша ресми рекорд орнатты. Ол бұрын бейресми рекордты орнатқан еді. 1939 жылы ескірген SB ұшағының өнімділігін одан әрі жақсарту үшін екінші буынның екі нұсқасын әзірлеуге рұқсат берілді, бұл SB ұшағын тікелей ауыстыру және арнайы шомылу бомбалаушысы болды. SN MN немесе MMN деп аталатын деңгейлі бомбалаушы ұшақ қанатының ауданы азайтылған жаңа қанатқа ие болды және қуатты Климов М 105 қозғалтқыштарымен жабдықталды. Ол стандартты ұшақтан жақсырақ жұмыс істемеді, сондықтан одан бас тартылды. SB RK деп аталатын (кейіннен Архангельский Ar 2 деп қайта аталды, Туполев тұтқындалып, ұятқа қалды) MMN-ге ұқсас болды, бірақ шомылу тежегіштерімен жабдықталды және өндіріске тапсырылды. SB ұшағы қазіргі заманғы ұшақ болмағанымен, 1939 және 1940 жылдары өндіріс өсіп, Кеңес Одағы нацистік Германияның күшейіп келе жатқан қатеріне қарсы тұру үшін әуе күштерінің күшін арттыруға тырысты, осы екі жылда 4000-ға жуық ұшақ жасалды. Барлығы 5695 данасы Мәскеудегі №22 зауытта өндірілді.

The first production aircraft, designated SB, rolled off the production line before the end of 1935, and before ANT 402 had completed its flight test programme. The aircraft entered full production in 1936, and was produced in two plants, State Aircraft Factory No 22 at Moscow and No 125 at Irkutsk until 1941. Despite the fact that the assembly lines were plagued with a constant string of modifications, some 400 SBs were delivered by the end of 1936—a number of these being diverted to Spain—and 24 VVS squadrons were in the process of working up with the new bomber. Giving excellent performance in the Spanish Civil War, it acquired the popular name "Katyusha" (Catherine). In 1937, negotiations were concluded between the Soviet and Czechoslovak governments, for the supply of SB bombers and a licence for local production, in exchange for the right to produce the Škoda 75 mm Model 1936 mountain gun. The version of the SB to be supplied to, and subsequently license built as the Avia B 71 was the SB 2M 100A but fitted with the Avia built Hispano Suiza 12 Ydrs engine. A single 7.92 mm vz. 30 machine gun supplanted the twin ShKAS machine guns in the nose and similar weapons were provided for the dorsal and ventral stations. 60 aircraft were to be flown to Czechoslovakia by mid 1938. The planned licensed production program took a decidedly leisurely course, despite the increasingly dangerous political situation. By 15 March 1939, when the German Wehrmacht occupied Bohemia and Moravia, not one Czech built aircraft had been delivered. Problems were also encountered with the armament, the nose guns having limited traverse and so being little use against head on attacks and later aircraft were modified with a better field of fire. From 1940, the dorsal gun position was replaced by an enclosed turret, while the ventral gun position, which was difficult to use, was also modified. The aircraft was also progressively fitted with improved engines. At first it was equipped with the Klimov M 100, a license built version of the Hispano Suiza 12Ybrs engine, but this was soon replaced by the more powerful M 100A, and from 1938 by the yet more powerful M 103. While the engine installation of the SB 2 M103 initially retained the drag inducing frontal radiators of the M 100 powered aircraft, an improved engine installation was developed with the radiators slung under the engines. On 2 September 1937 M. Yu. Alexeev set an official altitude record of with load of in an M 103 powered SB. He had earlier set an unofficial record of
In an attempt to further improve the performance of the SB, which by 1939 was becoming obsolete, the development of two second generation versions were authorised, a direct replacement for the SB and a specialised dive bomber. The level bomber, known as the SN MN or MMN, had a new wing of reduced wing area and was powered by more powerful Klimov M 105 engines. Performance was little better than the standard aircraft and it was abandoned. The dive bomber, designated SB RK (later redesignated Arkhangelsky Ar 2 after its designer, with Tupolev having been imprisoned and being in disgrace) was similar to the MMN but was fitted with dive brakes and it was ordered into production. Even though the SB was no longer a state of the art aircraft, production continued to increase through 1939 and 1940, as the Soviet Union tried to build up the strength of their air forces to compete with the growing threat of Nazi Germany, with almost 4,000 being built in these two years. A total of 5,695 were built at Factory No 22 at Moscow before it was evacuated to Kazan, while Factory No 125 built a further 1,136 at Irkutsk. Three prototypes were built at the Tupolev design bureau,

Пайдалану тарихы

SB-ге бірқатар шетелдік клиенттер болды. Олар көбінесе ұшақтың өнімділігіне қанағаттанды. Жоғары шу деңгейі, экипаждың ықшам жайлары, қатаң шасси және әсіресе алдыңғы пулеметшінің орнына шағымдар түсті – ол фюзеляж астындағы люк арқылы ғана қолжетімді болатын, бұл пулеметшінің суға қонғанда немесе жерге қонғанда қашуына кедерес келтіретін. Чехословакия ANT-40 ұшағын Avia B-71 ретінде шығару туралы келісімге қол қойды.

Испаниядағы азаматтық соғыс

1936 жылдың 1 шілдесіне дейін тек 54 SB-ны ғана Кеңес Әуе Күштеріне жеткізгенімен, бұл жаңа Туполев бомбалаушысының 1936 жылдың 17 шілдесінде Испанияда Азамат соғысы басталғанда, Кеңес Одағы испан республикашыларын қолдау үшін жіберген алғашқы әскери жабдықтардың қатарына кіруіне кедергі болмады. 31 SB-ның алғашқы партиясы 1936 жылдың қазан айында советтік жүк кемесі "Комсомол" арқылы Картахенаға жеткізілді. Олар алғашқы миссиясын 28 қазанда Севильядағы Таблада әуежайына қарсы төрт SB-ның бомбалау шабуылын жүзеге асыру арқылы бастады. SB-лар испан Республикалық Әуе Күштерінің Grupo 12 тобын жабдықтады, ол бастапқыда негізінен кеңес еріктілерімен толықтырылып, кеңес бақылауында болды. SB, ұлтшылдардың Fiat CR.32 және Heinkel He 51 бипландарынан жылдамдық бойынша озып түсті, сондықтан оны ұстап алу қиын болды, SB-ны жоғарыдан сүңгіп түсу арқылы ғана тоқтатуға болады. 1937 жылдың 29 мамырында екі SB неміс шағын крейсері Deutschland-қа шабуыл жасап, оны Канарьиас крейсерімен жаңылыстырды, нәтижесінде 31 неміс теңізшісі қаза тауып, тағы 83-і жараланды. Маусым-шілде айларында 31 SB-ның екінші партиясы жеткізілді, бұл Grupo 12 тобына толық күшін қайтаруға және Grupo 24 жаңа бөлімшесін құруға мүмкіндік берді. Неміс "Кондор" легионын қайта жабдықтау үшін Messerschmitt Bf 109 жеткізілуі SB-ның ұлтшыл ұрысшыларынан жылдамдық арқылы қашу мүмкіндігін жойды және шығындар артты. Бұл операцияларды жалғастыруға мүмкіндік берді, бірақ шығын әлі де жоғары болды. 1939 жылдың сәуір айында Азамат соғысы аяқталған кезде 73 SB жоғалып кетті, оның 40-ы жаудың әрекеттерінен зардап шекті. 1938 жылдың басында Қытайға тағы 60 SB жеткізілді, олар Ухань шайқасында жапондық күштерге шабуыл жасау үшін кеңінен қолданылды. Жоғалулар көп болды, бұл қытайлық SB бөлімшелерін уақытша соғыстан шығаруға мәжбүр етті. Қытайдағы SB-ны басқарған кеңестік бөлімшелер 1939 жылы Илюшин ДБ-3-ке ауысты, бұл олардың SB-ларын қытайлық бөлімшелерге беруге мүмкіндік берді, бірақ қытайлықтар бұл күшейткіштерді тиімді пайдаланбады. 1941 жылы Кеңес Одағы тағы 100 SB-ны жеткізді, одан кейін Совет-Жапон бейтараптық шарты жасалды. 1942 жылдан бастап американдық бомбалаушылардың жеткізілуімен SB-ны жапондықтарға қарсы майдандық операциялардан біртіндеп шығару басталды, олардың орнына Lockheed Hudson және B 25 Mitchell бомбалаушылары келді. Шектелген сандағы SB-лар соғысқа қатыспайтын мақсаттарда қолданыла берді, соның ішінде опиум плантацияларына қарсы операциялар, 1945 жылы Қытай Азамат соғысы қайта жанданғанда коммунистерге қарсы қолданылды және 1946 жылы қызметтен алынды.

While only 54 SBs had been delivered to the Soviet Air Forces by 1 July 1936, this did not stop the new Tupolev bomber being amongst the first shipments of military equipment sent by the Soviet Union to support the Spanish Republicans when the Spanish Civil War broke out on 17 July 1936. An initial batch of 31 SBs arrived in Cartagena aboard the Soviet Freighter Komsomol in October 1936, flying their first mission, a bombing raid by four SBs against Tablada airfield, Seville on 28 October. The SBs were used to equip Grupo 12 of the Spanish Republican Air Force, which at first was mainly manned by Soviet volunteers and under Soviet control. The SB could outpace the Fiat CR.32 and Heinkel He 51 biplane fighters of the nationalist forces, and was therefore difficult to intercept, with dives from high altitude being the only way to intercept the SB. On 29 May 1937 two SBs attacked the German pocket battleship Deutschland, mistaking it for the Nationalist cruiser Canarias, killing 31 and injuring an additional 83 German sailors. In June–July, a second consignment of 31 SBs were received, allowing Grupo 12 to return to full strength, and a new unit, Grupo 24, to be established. The delivery of Messerschmitt Bf 109s to re equip the German Condor Legion meant that the SB could no longer evade Nationalist fighters by sheer speed, and losses rose. allowing operations to continue, although losses continued to be high. By the time the Civil War ended in April 1939, 73 SBs had been lost, 40 of them to enemy action. A further 60 SBs were delivered to China in early 1938, these being heavily used to attack Japanese forces during the Battle of Wuhan. Losses were heavy, forcing the Chinese SB units to be temporarily withdrawn from combat. The Soviet units operating the SB over China re equipped with the Ilyushin DB 3 in 1939, allowing their SBs to be transferred to Chinese units, but the Chinese made limited use of these reinforcements. The Soviet Union supplied a further 100 SBs in 1941, just before it signed the Soviet–Japanese Neutrality Pact. The SB was gradually phased out of front line operations against the Japanese with the delivery of more modern American bombers from 1942, being partly replaced by Lockheed Hudsons and B 25 Mitchells. Limited numbers of SBs continued in non combat use, including operations against opium plantations, before being used against the Communists when the Chinese Civil War flared up in 1945, being finally withdrawn in 1946.

Моңғолия

Қытайдағы жапондарға қарсы еріктілермен жұмыс істейтін ұшақтармен қатар, СБ-лар 1938 жылдың шілде-тамыз айларында Қытай-Ресей шекарасының шығыс секторындағы Хасан көлі маңындағы жапон әскерлерімен шайқаста қолданылды, соның салдарынан бір СБ жойылды. 1939 жылдың мамыр айында Шығыс Моңғолиядағы Халхин-Гол маңында совет және жапон әскерлері арасында қайтадан шайқас басталды. СБ-лар мамырдағы әуе шайқастарына қатыспағанмен, онда совет күштеріне ауыр шығын тиді, маусым айында екі полк СБ-лар Моңғолияға жіберілді және 26 маусымда алғашқы міндеттерін орындады. СБ-лар шілде айының басында жапондықтар шабуыл жасағанда кеңінен қолданылды. Совет СБ полктері ерте және кейінгі үлгідегі СБ-лардан тұрды, олардың жылдамдықтарының айырмашылығы формацияны сақтау қиындығын тудырды, ал жапондық Накадзима Ки 27 истребительдері СБ-ның нашар қорғаныс қару-жарағын тиімді пайдаланды, радио оператор арқалық және төменгі қаруларды басқарды. Георгий Жуков басқарған совет және моңғол күштері 1939 жылдың қыркүйегінде атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылғанға дейін сәтті шабуылдар жасағандықтан, СБ-лар жапондарға қарсы қолданыла берді.

Қысқы соғыс

1939 жылғы 30 қарашада Кеңес Одағы Финляндияға "Қыстық соғыс" деп аталған қақтығыста шабуыл жасады. Осы шабуылға қарсы жұмылдырылған күштердің арасында бірнеше жүз SB бомбалаушысы болды. Зардаптар ауыр болды, бомбалаушылар тобы жиі эскортсыз, төмен қанатымен ұшуға мәжбүр болды, онда олар фин әуе шабуылы мен истребительдерге осал болатын. 1936 жылы Испанияда SB жаудың истребительдерінен озып кете алса, қазір ол осал және нашар қаруланған еді. SB-лер қармен жабылған әуежайлардан ұшу үшін шаңғылармен жабдықталды, бұл ұшақтардың жылдамдығын төмендетіп, оларды одан да осал етті, ал ауыр қысқы киім кию қажеттілігі пулеметшінің жұмысын одан да қиындатты. 15 апталық соғыстың соңына қарай кем дегенде 100 SB жойылды, финдер шамамен 200 ұшақты атып түсірді, олардың 92-сі фин истребительдерінің есебінде болды.

Шығыс майданы

1941 жылы маусымда Германия Кеңес Одағына шабуыл жасаған кезде, Пе-2 сияқты жаңа үлгідегі ұшақтармен қайта жарақтандыру басталды. Бірақ советтік бомбалаушы күштерінің 94%-ы SB ұшақтарымен жабдықталған болатын, және 1500-2000 SB Кеңес Одағының батыс шекаралық аудандарына орналастырылды. Люфтваффе Барбаросса операциясын 66 ірі советтік әуежайларына үйлесімді шабуылдармен бастады. SB ұшақтары жауынгерлік емес мақсаттарда, мысалы, жабдық тасымалдау, планерлерді буксирлеу және оқу үшін пайдаланыла берді, сондай-ақ 1945 жылға дейін алыс Шығыста қолданылды. Осы SB ұшақтарында алғаш рет әуеден тасталған тереңдік бомбалары қолданылды. Ұласу соғысы кезінде Финляндия жеті SB ұшағын апаттан жоғалтты, бірақ ешқайсысы жаумен шайқаста қираған жоқ. Финляндиялық SB ұшақтары үш советтік суасты қайығы мен 4000 тонналық сауда кемесін батырды.

Көрмеге қойылған ұшақтар

1950 жылдары Сталиннің соғыстан кейінгі тазалау шараларынан кейін, Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалған көптеген АНТ-40 ұшақтары бұзылып жіберілді. Алайда, 1970 жылдардың соңында «Воздушный транспорт» (Совет авиациялық газеті) Евгений Коноплев басқаруымен Байкал аймағындағы Южно-Муйский тауларының жанында қарлы боранда жерге қонған АНТ-40 ұшағын зерттеу үшін экспедиция ұйымдастырды. Коноплев олар тапқан нәрсенің қуандыратын жайт екенін, ұшақтың жағдайы жақсы болғанын, нәтижесінде VVS ұшқыштарынан құралған топ ұшақты құтқаруға кіріскенін айтты. Ұшақ Мәскеуге қайтарылып, Туполевтің ерікті қызметкерлерімен қалпына келтірілді. Жаңадан қалпына келтірілген ұшақ 1982 жылғы сәуір айында Монино әуежайындағы Орталық әуе күштері мұражайында таныстырылды. Тағы бір АНТ-40 Верхняя Пышмада қойылған. SB ұшағының көшірмесі Каталониядағы Ла-Сения әуежайының бірлестігімен жасалып жатыр.