Кіріспе

Чуни; этникалық топ шамамен 100-900 жж. Хуни, Хуни немесе Чуни – ежелгі дәуірдің соңында Солтүстік Кавказда өмір сүрген халық. Олар кейде Солтүстік Кавказ ғұндары деп аталады және кейінірек Шығыс Еуропаға келген ғұндармен байланысты деп есептеледі. Дегенмен, хунилердің этнолингвистикалық және географиялық тегі белгісіз. Хунилерге қатысты ең алғашқы мағлұмат Дионисий Перигетес пен Клавдий Птолемейдің географиясында, біздің заманымыздың 2-ші ғасырында кездеседі, онда олар Каспий теңізі маңында мекендегендігі айтылады. Агатангелдің мәліметінше, 227 жылы Кавказ халықтарының арасында ғұндар өмір сүрген. 535 немесе 537 жылы Армения миссионерлерінің тобы, епископ Кардост басқарып, Солтүстік Кавказ ғұндарының көптеген өкілдерін христиан дініне шомылдырды. Бұл оқиға туралы сирия тіліндегі деректе хунн тілі үшін жазу жүйесі жасалғаны да көрсетілген. Хунндар біздің заманымыздың 6-шы ғасырында Дагестанда мемлекет құрғандығы айтылады. Бұл мемлекетке көптеген жергілікті кавказдық халықтар кірген болуы мүмкін. 682 жылы Кавказ Альбаниясының епископы Израиль, Кавказ ғұндарының билеушісі Альп Илютюерді христиан дініне көндіру үшін сәтсіз делегация басқарды. Илютюердің хазарлық “елтебер” (“талапкер билеуші”) атауының бұрмалануы болуы мүмкін және бұл халық 7-шы ғасырдың ортасынан соңына дейін хазар билеушілеріне бағынышты болған деген болжам бар. Олар жиі хазарлармен одақтасып, олардың сол кезеңдегі түрлі соғыстарында, әсіресе Халифатқа қарсы күресте қатысқандығы айтылады. 8-шы ғасырдың басынан кейін олардың тағдыры туралы көп мәлімет жоқ. Олар Хазар қағанатына қосылған болуы мүмкін. Дегенмен, олар бірнеше ғасыр бойы қандай да бір түрінде сақталған болуы мүмкін, тіпті 11-шы ғасырға дейін де. Кейбір қазіргі кумык авторлары Кавказ ғұндарын өздерінің ата-бабалары санайды; сондай-ақ олардың ерте ортағасырлық мемлекетін Джидан деп атайды (себебі белгісіз).