Кіріспе
12 ғасырдағы жергілікті билеуші Альбон графы Гвиг IV (шамамен 1095–1142) өзінің елтаңбасында дельфин бейнесін бейнелеген және «le Dauphin» (француз тілінде «дельфин») деген лақап атқа ие болған. Оның ұрпақтары Альбон графы атағын Вьеннуа дофиніне өзгертіп, мемлекет Дофин атын алды. 11 ғасырда ол Киелі Рим империясының құрамына кірді. 1349 жылы Дофин аймағы соңғы патша емес дофиннен (үлкен қарызы болған және тікелей мұрагері болмаған) Францияның болашақ королі Карл V-ке жерді сатып алу арқылы берілді. Аймақтың өткізілу шарттарында Францияның мұрагері бұдан былай Франция дофині деп аталатындығы және Дофин аймағы үшін маңызды дербестік пен салық жеңілдіктері қарастырылды. Оның көп бөлігі 1457 жылға дейін сақталды, бірақ ол Француз революциясына дейін провинция статусын сақтап келді. Франция дофині 1830 жылға дейін Франция королінің үлкен ұлы және француз тәжінің мұрагері атағы болды. Тарихи астанасы – Гренобль, ал басқа маңызды қалалары – Виенна, Валенс, Монтелимар, Гап және Изердегі Рим. Оның тұрғындарының атауы – Дофинуа.
In the 12th century, the local ruler Count Guigues IV of Albon (c. 1095–1142) bore a dolphin on his coat of arms and was nicknamed le Dauphin (French for 'dolphin'). His descendants changed their title from Count of Albon to Dauphin of Viennois. The state took the name of Dauphiné. It became a state of the Holy Roman Empire in the 11th century. In 1349, the Dauphiné was transferred from the last non royal Dauphin (who had great debts and no direct heir) to the future king of France, Charles V, through the purchase of lands. The terms of the transfer stipulated that the heir apparent of France would henceforth be called [[Dauphin of France and included significant autonomy and tax exemption for the Dauphiné region, most of which it retained only until 1457, though it remained a province until the French Revolution. Dauphin of France remained the title of the eldest son of a king of France and the heir apparent to the French crown until 1830. The historical capital is Grenoble and the other main towns are Vienne, Valence, Montélimar, Gap and Romans sur Isère. The demonym for its inhabitants is Dauphinois.
Рим билігі мен ерте орта ғасырлар
Болашақтағы Дофин аймағында ежелгі заманда аллоброгтар және басқа да галл тайпалары қоныстанған. Бұл аймақ Юлий Цезарь Галлияны жаулап алғанға дейін римдіктер тарапынан басып алынған. Вена римдік отарға айналып, Галлияның ең маңызды қалаларының біріне айналды. Батыс Рим империясы құлағаннан кейін, аймақ вестготтар мен аландардың шапқындарына ұшырады. Бургундиялықтар Венаға қоныстанды. 843 жылғы Верден шартынан кейін аймақ Лотарингия патшалығының құрамына кірді. Бірақ Франция патшасы Шарль Тікбас көп ұзамай осы аумаққа билік ету құқығын талап етті. Венаның губернаторы, Прованстың Бозоны, өзін Бургундия патшасы деп жариялады, және аймақ 1032 жылға дейін тәуелсіз болған Бургундия Корольдігінің құрамына кірді, содан кейін ол Киелі Рим империясының құрамына қосылды. Сол кезде феодалдық қоғамның дамуы және император билігінің әлсіздігі бірнеше шағын діни немесе дүниелік мемлекеттердің құрылуына жағдай жасады (мысалы, Виеннуа аймағы Вена архиепископының билігінде болды). Осы аласапыранның ортасында Альбон графтары осы әртүрлі аумақтарды өз билігіне біріктіре алды.
Императорлық феодалды (10401349)
Феодалдық биліктің хаосы кезінде Альбон графтары басқа феодалдардан жоғары көтеріліп, аймаққа үстемдік құра бастады. Олардың тарихы Аннонай және Шампсур иелері Гуиг I Ескінің (1070 жылы қайтыс болған) өмірінен басталады. Ол билік еткен жылдары провинциясына маңызды аумақтар қосты: Вьеннуаның бір бөлігі, Грезивадан және Уазан. Сонымен қатар, император оған Брайансон аймағын сыйлады. Оның жеке билігінде біріккен аумақтар Киелі Рим империясы құрамындағы тәуелсіз таулық княздыққа айналды. Граф өзінің мемлекетінің астанасы ретінде құдіретті епископтің ұзақ жылдар бойы орналасқан беделді Вена қаласын емес, Гренобль деген шағын қаланы таңдады. Бұл шешім оған барлық аумақтарына билік етуге мүмкіндік берді. 12 ғасырдағы жергілікті билеуші Альбон графы Гуиг IV (шамамен 1095-1142) өзінің елтаңбасында дельфин бейнесін бейнеледі және «le Dauphin» (дельфин сөзінің француз тіліндегі мағынасы) деген лақап атқа ие болды. Оның ұрпақтары Альбон графы атағынан Вьеннуа дофині атағына көшті. Мемлекет Дофин атымен танылды. Дегенмен, Дофиннің қазіргі заманғы шекаралары сол кезде болған жоқ. Вена және Валенс аймақтары тәуелсіз болды, тіпті астана Гренобльде де билік епископпен бөлісілді. Сонымен қатар, Войрон және Ла-Кот-Сен-Андре қалалары Савой графтығының құрамына кірді, ал Дофиндер Фаучинь және Италиядағы аумақтарға иелік етті. Дофин мен Савой арасындағы бұл күрделі жағдай бірнеше қақтығыстарға себеп болды. Соңғы дофин, Вьеннуаның Хумберт II көршілерімен бейбітшілік орнатты. Ол сондай-ақ Роман қаласын бағындырды. Ақырында ол Дельфинал кеңесі мен Гренобль университетін құрды және халқының құқықтарын қорғайтын, конституция сияқты Дельфинал мәртебесін қабылдады.
Француздық билік
Хумберт II-нің маңызды қарыздары мен оның ұлы мен мұрагерінің қайтысы 1349 жылы оның лордтығын король Филипп VI-ға сатуға әкелді. Шарттың негізгі талабы – Франция тағының мұрагері Франция дофині деп аталатын болды, бұл сол кезден бастап Франция революциясына дейін сақталды; алғашқы Франция дофині Филипптің немересі, болашақ Карл V болды. Бұл атақ аймаққа жеке иелік берді. Карл V жаңа аумағында тоғыз ай өтті. Хумберттың келісімінде Дауфине көптеген салықтардан (мысалы, габель) босатылатыны айтылды; бұл ереже аймақтық деңгейде парламенттік пікірталас тудырды, себебі жергілікті басшылар осы аймақтық тәуелсіздікті және артықшылықты мемлекеттің талпыныстарынан қорғауға тырысты. Дауфиннің ақсүйектері Пуатье (1356) және Ажинкур (1415) шайқастарына қатысты. Сонымен қатар, аймақ соғыс кезіндегі әскери оқиғалардың ортасы болды. Савой герцогы мен Оранж князі ағылшын және Бургундия билігінің көмегімен Дауфине басып кіруді жоспарлады, бірақ 1430 жылы Антон шайқасында Оранж княздығының әскері Дауфиннің әскерінен жеңіліп, басып кіруге бөгет жасады. Людовик XI – 1447 жылдан 1456 жылға дейін өз аумағын басқарған Францияның жалғыз дофині болды. Оның билігінде Дауфине Францияға толыққанды қосылды. Сол кезде бұл тәртіпсіз мемлекет болды, ақсүйектер арасындағы қақтығыстар жиі кездесетін. Людовик XI осы қақтығыстарға тыйым салып, ақсүйектерді өзінің билігін мойындауға мәжбүрледі. Дельфиналық кеңес Францияның үшінші Парламентіне айналды. Сонымен қатар, Людовик XI Дауфиннің саяси біртүтастығын күшейтті. Ол Виенна архиепискобын, Гренобль епискобын және Роман аббатын өзіне адал болуға мәжбүрледі. Ол Монтелимар мен Оранж княздығын да сатып алды. Одан бөлек, ол жолдар салу және базарлар ашу арқылы провинцияның экономикасын дамытты. Соңында, 26 шілдеде 1452 жылы патент арқылы Валенсия университетін құрды. Дегенмен, ол провинцияның эстаттарымен кеңеспей габельді енгізуге тырысты, бұл ақсүйектер мен провинция халқының наразылығын тудырды. Әкесі Карл VII-ге қарсы болғандықтан, ол Дауфинні тастап кетуге мәжбүр болды. Король провинцияның бақылауын қайта алды және 1457 жылы Эстаттарды адалдыққа ант беруге мәжбүрледі. 15 ғасырда императорлық билік толығымен ұмытылмады. Император Зигмунд Англия королі Генрих V-пен келіссөздер жүргізіп, Дауфинні ағылшын ханзадасына беруге тырысты. Дауфинолықтар өздерінің тәуелсіздігін де ұмытпады. Галликанизмді көрсеткен Бурждың прагматикалық санкциясы (1438 ж.) және Францияны Папамен қайта бекіткен Болонья конкордаты (1516 ж.) Франция мен Дауфине үшін жеке жарияланды. Алайда, Виллерс-Коттертес жарлығы (1539 ж.), француз тілін Францияның ресми тілі еткені, король дофин ретінде оны шығармағандықтан Дауфинде мойындалмады. Король 9 сәуірде 1540 жылы Аббевиллде жариялаған екінші жарлықты Дауфино парламенті қабылдады.
Қиындықтар уақыты
Италия соғыстары (1494–1559) кезінде француз әскерлері Дофинде орналасты. Карл VIII, Людовик XII және Франциск I жиі Гренобльде болды, бірақ провинция халқы солдаттардың зорлық-зомбылығынан зардап шекті. Сонымен қатар, аймақтың ақсүйектері түрлі шайқастарға (Мариньяно, Павия) қатысып, зор беделге ие болды. Олардың ең танымал өкілі Пьер Террай де Баяр, "қорқынышсыз және айыпсыз рыцарь" болды. Провинция 16 ғасырдың соңында католиктер мен протестанттар арасындағы француз дін соғыстарынан (1562–98) зардап көріп, Гап, Дай және Ла Мур сияқты қалаларда Франциядағы протестантизмнің орталығына айналды. Гугеноттардың басшысы Франсуа де Бомон қатыгездігімен және қиратушылығымен танымал болды. Франция патшасының протестанттардың жетекшісі Шарль дю Пьюи Монбрунды қатыгездікпен өлімге кесуі екі тарап арасындағы зорлық-зомбылық пен күресті күшейтті. 1575 жылы Лесдигиер протестанттардың жаңа басшысы болып, провинцияда бірнеше аумақты бағындырды. Генрих IV Франция тағына отырғаннан кейін Лесдигиер Дофиннің губернаторы мен генерал-лейтенантымен одақтасты. Бірақ бұл одақ қақтығыстарды тоқтата алмады. Шындығында, 1590 жылы Гренобльді басып алған "Лига" деп аталатын католик қозғалысы бейбітшілікке келісуден бас тартты. Бірнеше айлық шабуылдардан кейін Лесдигиер "Лиганы" жеңіп, Гренобльді қайтарып алды және бүкіл провинцияның басшысы болды.
Лесдигьер әкімшіліктері (1591-1626)
Соғыстар аяқталды, бірақ Дофинье қиратылды және оның халқы шаршап қалды. 1598 жылғы Нант эдиктының қабылдануы гугеноттарға кейбір азаматтық құқықтарды қайтарды және қысқа мерзімге бейбітшілік орнатты, бірақ соғыстар көп ұзамай қайта басталды. Лесдигуйер Савойя армиясын бірнеше рет жеңіп, аймақты қайта жаңартуға көмектесті. Оның ең әйгілі құрылысы – жеке пайдалануы үшін салынған Визиль сарайы. Дофинье штатының соңғы отырысы 1628 жылы өтті. Бұл провинцияның тәуелсіздігінің аяқталуын білдіреді. Осы кезден бастап маңызды шешімдер корольдің өкілдері тарапынан қабылданатын болды. Бұл абсолютизмнің күшеуін көрсетеді.
Людовик XIV-ден Француз төңкерісіне дейін
1685 жылы Людовик XIV Нант жарлығын жойғаннан кейін, 20 000 протестант Дофиненің құрамынан шығып кетті, бұл провинцияның экономикасын әлсіретті. Кейбір аңғарлар халқының жартысын жоғалтты. 1692 жылы Тоғыз жылдық соғыс кезінде Савой герцогы Дофинге басып кірді. Гап және Эмбрун қалалары қирады. Бірақ француз маршалы Николя Катинат және шаруалар әскерін басқарған Филис де Ла Шарс Савой әскерлерін жеңді. 1713 жылы Утрехт шарты Дофиннің шекарасын өзгертті. Провинция Барселонетт қаласын қосып алды, бірақ Брайансонның көп бөлігінен айырылды. XVIII ғасыр аймақ үшін экономикалық өркендеу кезеңі болды, өнеркәсіп дамыды (Гренобльде қолғап жасау, Рона аңғарында жібек фабрикалары). Гренобль немесе Бокроиссанда маңызды сауда көрмелері өтті. 1787 жылы провинция Францияның Генерал-штаттарын шақыруды талап еткен алғашқылардың бірі болды. 1788 жылы "Керамика күні" оқиғасымен жағдай өзгерді. Патша Гренобль парламент мүшелерін қууға бұйрық берді. Қала экономикасы Парламентке тәуелді болғандықтан, жергілікті тұрғындар биліктің өкілдерін қууды тоқтату үшін үйлердің шатырынан плитка тастап, патша әскерлеріне шабуыл жасады. Бұл оқиға Визиль Ассамблеясының жұмысын бастауға мүмкіндік берді, ол ескі Генерал-штаттардың шақырылуын ынталандырып, осылайша революция басталды.
Революциялық кезең және империя
Француз төңкерісі кезінде Дофинь өкілі ретінде Гренобльдің екі көрнекті қайраткері – Жан Жозеф Мунье және Антуан Барнаве Парижде белсенділік танытты. 1790 жылы Дофинь үш департаментке бөлінді: қазіргі Изер, Дром және Жоғарғы Альпілер. Империя құрылуына қолдау Дофиньде айқын және күшті болды. Изерде 82 084 адам «иә» деп, ал бар болғаны 12 адам «жоқ» деп дауыс берді. 1813 жылы Дофинь Швейцария мен Савойяны басып алған Австрия армиясының қаупінде болды. Форт-Барауда қарсылық көрсеткеннен кейін француз әскері Гренобльге шегінді. Жақсы қорғалған қала австриялықтардың шабуылына тойтарыс берді, ал француз армиясы австриялықтарды жеңіп, оларды Женеваға кері шегінуге мәжбүр етті. Алайда, 1814 жылы Францияға жасалған шабуыл Дофиньдегі әскерлердің капитуляциясына әкелді. 1815 жылы Эльба аралынан оралған императорды аймақ халқы құрметпен қарсы алды. Лаффриде ол Людовик XVIII-нің роялистік 5-ші жаяу әскер полкімен кездесті. Наполеон сарбаздарға қадам басып, тарихта қалған сөздерін айтты: «Егер араларыңда менің императорымды өлтіргісі келетін сарбаз болса, міне мен осындамын». Барлық сарбаз оның ісіне қосылды. Наполеон содан кейін Гренобльде құрметке бөленді. Ватерлоо шайқасындағы жеңілістен кейін аймақ Австрия және Сардиния әскерлерінің жаңадан басып кіруінен зардап шекті.
19 ғасыр
Бұл ғасыр Дофиннің маңызды өнеркәсіптік дамуымен қатар келеді, әсіресе Гренобль аймағында (қолғап жасау сол кезде өркендеген шағына келді) және Рона аңғарында (жібек тігістері). Римде аяқ киім өнеркәсібі де дамыды. Екінші Империя кезінде Дофиньде теміржол желісі салынды (алғашқы пойыздар 1854 жылы Валенске, ал 1858 жылы Гренобльге келді). Веркор және Шартрез тауларында жаңа жолдар салу провинцияда туризмнің басталуына жағдай жасады. Сонымен қатар, королева Виктория сияқты бірнеше танымал тұлғалар Уриж-ле-Бен сияқты емдік курорттардың сәттілігіне байланысты аймаққа келді. 1869 жылы Аристид Берже гидроэлектр энергиясын өндіруді өнеркәсіптік деңгейде дамытуда маңызды рөл атқарды. Оның қағаз фабрикаларын кеңейтуімен өнеркәсіптік даму Дофиннің таулы аймағына тарады.
20 ғасыр
Белль эпока кезінде аймақ экономикалық өсуінің арқасында маңызды өзгерістерге ұшырады. Романш аңғары елдің ең ірі өнеркәсіптік аңғарларының біріне айналды. Бірінші дүниежүзілік соғыс бұл үрдісті күшейтті. Соғыс қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін, аймақтың әртүрлі өзендерінің жанында жаңа гидроэлектр станциялары салынды. Көптеген кәсіпорындар қару-жарақ өндірісіне көшті. Химиялық компаниялар Гренобль аймағына және Рона аңғарындағы Руссильонға жақын орналасты. Дауфинедегі тоқыма өнеркәсібі де соғыстан үлкен пайда көрді. Солтүстік Францияның оккупациясы аймақта көптеген тоқыма кәсіпорындарының құрылуына әкелді. Мысалы, 1915 жылы Вьенн армияға қажетті жаймалардың бес бөлігін өндірді. Әлгінші Альпі тау әскерлерінің бірнешесі соғыста қаза тапты. Олар ерліктері үшін "Көк шайтандар" деп аталды. Аймақтың экономикалық дамуы 1925 жылы Гренобльде өткен "Ақ көмір" халықаралық көрмесімен айқындалды, оны мыңдаған адам бақылады. Соғыс аралық кезең Дауфинеде қысқы спорттың дамуымен ерекшеленді. 1936 жылы Альп-д’Юз тау шаңғысы курорты салынды, ал Жан Помагальски әлемдегі алғашқы диск лифтін ойлап тапты. Екінші дүниежүзілік соғыста Италияның Францияға шабуылы кезінде Альпі тау әскерлері итальяндық әскерлерді тоқтатты, бұл аймаққа басып кірудің алдын алды. Бірақ Германияның солтүстік Франциядағы жеңісі Дофинедегі әскерлерге қауіп төндірді. Нацистер Гренобльдің жанында, Вореппте тоқтатылды. Француз әскерлері соғыс аяқталғанға дейін қарсылық көрсетті. Дофине француз мемлекетінің бір бөлігі болды, кейін 1942-1943 жылдары итальяндықтар басып алды, одан кейін немістер оңтүстік Францияны оккупациялады. Таулы жер болғандықтан, Дофинеде күшті партизандық қозғалыс орын алды. Ең танымалдары – Веркор макисі. 1944 жылы оның мүшелері неміс шабуылына ұшырады. Васьё ауылы мен Гренобль генерал Шарль де Гольдің бұйрығымен нацистерге қарсы іс-қимылдары үшін "Құрметті қала" атағын алды. 1947 жылы Le Dauphiné libéré газеті таралымын арттыру мақсатында велосипедтік жарыс ұйымдастырды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, велосипед спорты бес-алты жылдық үзілістен кейін жаңадан өркендеген кезде, Гренобльдегі газет Дофине аймағында велосипедтік кезеңдік жарыс ұйымдастыруға шешім қабылдады. Осылайша 2010 жылға дейін Critérium du Dauphiné Libéré деп аталған Critérium du Dauphiné, Дофине аймағындағы жыл сайынғы велосипедтік жарысқа айналды. Жарыс маусымның бірінші жартысында сегіз күнге созылады. Бұл UCI World Tour күнтізбесіне енген және шілдеде өтетін Tour de France-ке дейінгі маңызды жарыстардың бірі болып саналады, сондай-ақ маусымның екінші жартысындағы Tour de Suisse жарысымен бірге. 1968 жылы Гренобль X қысқы Олимпиада ойындарын қабылдады, бұл қаланың жаңаруына, инфрақұрылымның (әуежай, тас жолдар және т.б.) дамуына және жаңа тау шаңғысы курорттарының (Шамрусс, Лес-Дюс-Альп, Вильяр-де-Ланс және т.б.) құрылысына мүмкіндік берді.
Басқа мағыналары
Dauphiné немесе Critérium du Dauphiné (бұрынғы [Critérium du] Dauphiné libéré, 1947 жылдан бері жарысқа демеушілік еткен Le Dauphiné libéré газетінің атымен, 2010 жылға дейін), – көп кезеңді велосипедтік жарыс. Оның жеңімпаздарының арасында әйгілі велосипедшілер көптеп кездеседі, мысалы: Луисон Бобе, Генри Англад, Жак Анкетил, Реймонд Пулидор, Луис Оканья, Эдди Меркс, Бернар Тевене, Бернар Ино, Грег Лемонд (бірінші келген Паскаль Симонның дисквалификациялануымен), Фил Андерсон, Луис Эррера, Шарли Мотте, Мигель Индурайн, Александр Винокуров, Тайлер Хэмилтон, Алехандро Вальверде, Брэдли Виггинс және Крис Фрум. Жыл сайын маусым айында бір апта бойы Еуропаның көптеген елдеріндегі велосипед спортының жанкүйерлері Dauphiné аймағында және оның төңірегінде өтетін беделді жарысты тікелей эфирде тамашалайды.