Кіріспе

Америка саяси тарихындағы үш даулы мәселе. Жалпы түсінік. Америка саяси тарихында үш оқиға "құпия келісім" деп аталды: 1824 жылғы АҚШ президенттік сайлауы, 1877 жылғы Ұласқан келісім және 1974 жылы Джеральд Фордтың Ричард Никсонды кешіруі. Барлық жағдайларда Конгресс немесе Президент сол кездегі ең нақты белгіленген заңдық тәртіпке қарсы әрекет етті, бірақ ешбір жағдайда бұл әрекеттер заңсыз болған жоқ. Екі жағдайда АҚШ президенттік сайлау процесінен белгісіз немесе даулы сайлау дауыстарын шешуге қатысты, ал үшіншісі президенттік кешірімді даулы пайдаланумен байланысты. Үш жағдайда да, осылай тағайындалған президент бір ғана мерзімге қызмет етті немесе бір ғана бос орын болды, және ол қайтадан сайлауға түспеді немесе қайтадан сайланбады. 1824 жылғы сайлауда сайлаушылар алқасында абсолютті көпшілік жеңімпаз болмағандықтан, 12-ші түзету президенттік сайлаудың нәтижесін Өкілдер палатасы анықтауын міндеттеді. Содан кейін Палата спикері – және сол сайлаудағы ең төмен рейтингтегі президенттік үміткер – Генри Клей ең көп дауыс жинаған екінші үміткер Джон Куинси Адамсты қолдады. Адамс президенттікке ие болды, содан кейін Клейді Мемлекеттік хатшы қызметіне тағайындады. 1876 жылғы сайлаудағы сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптаулар екі тараптың да қажетті және қызу даулы сайлау дауыстарын санауға қатысқан лауазымды тұлғалардан туындады, нәтижесінде конгресс комиссиясы Рутерфорд Б. Хейзді сайлады.

1824 жылғы сайлау

1824 жылғы АҚШ президенттік сайлауында дауыстар саналғаннан кейін, ешбір кандидат президент сайлауында қажетті көпшілік дауыс жинамады (Эндрю Джексон ең көп дауыс алған болса да), нәтиже Өкілдер палатасының қолына тиді. Бюллетеньде төрт кандидат болды: Джон Куинси Адамс, Генри Клей, Эндрю Джексон және Уильям Х. Кроуфорд. Алайда, Он екінші түзетудің талаптарына сәйкес, сайлаушылар дауысы бойынша алғашқы үш кандидат қана кандидаттар ретінде қарастырылды, Генри Клей тізімнен шығарылды. Көпшіліктің күтпегенідей, Палата Эндрю Джексонға қарсы Джон Куинси Адамсты сайлады. Көпшілікке белгілі болғандай, Өкілдер палатасының спикері Клей Конгрессті Адамсты сайлауға ықпал етті, ал Адамс Клейді Мемлекеттік хатшы қызметіне тағайындады. Джексонның жақтастары мұны «сыбайлас келісім» деп айыптады. Адамсты Ақ үйге, ал Клейді Мемлекеттік департаментке отырғызған «сыбайлас келісім» Эндрю Джексонның жақтастарының төрт жылдық кек алу науқанын бастады. Халықтың таңдау құқығы бұзылған деп мәлімдеген Джексондықтар Адамс әкімшілігін әрқашан заңсыз және аристократия мен жемқорлықпен байланысты деп сынады. Адамс өзінің жеңілісіне «Жалпы шолу туралы» заңнан туындаған ысырапқорлықты тоқтатуға тырыспауымен себепкер болды. Адамс пен Клей ұсынған ұлттық жоспарға Джексонның қарсылығы Ескі республикашылар мен еркін нарық жақтастарының қолдауын алды, соңғылары Конгрестің ішкі жақсартуларға араласуы арнайы мүдделерге және саяси келісімдерге мүмкіндік беретінін жиі айтты. 1998 жылғы ойын теориясы математикасын қолданған талдау, Джексонның, оның жақтастарының және көптеген тарихшылардың пікіріне қайшы, сайлау нәтижелерінің шынайы дауыс берумен сәйкес келетінін көрсетті, яғни Өкілдер палатасының мүшелері ең жақсы көретін кандидатына дауыс бере алмаған жағдайда, екінші (немесе үшінші) таңдауына дауыс берген. Бұл мәселеге қатысты түрлі теорияларға қарамастан, Адамс бір мерзімге ғана президент болды; оның қарсыласы Джексон 1828 жылғы сайлауда сайлаушылардың көпшілігімен президент болып сайланды және 1832 жылғы сайлауда Клейді екінші мерзімге жеңді.

1876 жылғы сайлау

1876 жылғы президенттік сайлау кейде екінші "сыбайлас келісім" деп есептеледі. Үш Оңтүстік штаты дауыс санау нәтижелеріне қатысты дау туғызды, әрқайсысы екі түрлі сайлаушылар тізімін жіберді. Екі үміткерге де сайлауда жеңіске жету үшін осы сайлаушылардың дауыстары қажет болғандықтан, Конгресс қай тізімді қабылдау керектігін анықтау үшін арнайы сайлау комиссиясын құрды. 1877 жылғы келісімге қол жеткізілгеннен кейін комиссия барлық даулы сайлау дауыстарын республикалық үміткер Рутерфорд Б. Хейзге берді, ал Конгресс олардың есебін қабылдауға дауыс берді. Кейбір сарапшылар келісімнің шарттары Хейздің республикалық партияның үміткерлігін қабылдаған сәттен бастап қалыптасқан ұстанымы болғанын айтады. Хейздің қарсыластары бұл келісімді "сыбайлас келісім" деп атап, оны "Рутерфрауд" деген лақап атымен қысымға алды. "Келісімде" ең көп айтылған мәселе – Оңтүстік штаттарындағы "еркін билік" принциптерін қабылдау, яғни Оңтүстік астаналарынан қалған солтүстік әскерлерін шығарып алу болды. Бұл федералдық үкіметтің Оңтүстікке афроамерикандықтардың, әсіресе олардың сайлау құқығын қорғау үшін жасалған XIII, XIV және XV түзетулерді сақтауға мәжбүрлеу үшін қолданған маңызды құралын жойды. Жалпы, Гранттың екінші мерзімінде әскерді сақтап тұруға қатысты саяси қолдау азайды, сондықтан Хейздің "еркін билік" қағидасын қабылдаудан басқа амалы қалмады. Ол өзінің үміткерлікті қабылдау хатында айтқандай, Оңтүстік штаттарынан босатылған құлдардың құқықтарын, әсіресе дауыс беру құқығын құрметтеуге уәде алу арқылы осыны іске асыруға тырысты. Басқа жағынан, Сэмюэл Тильденнің демократиялық платформасы да әскерді алып тастауға уәде берді, бірақ босатылғандардың құқықтарын қамтамасыз етуге қатысты ешқандай әрекеттер туралы айтпады. Бір кезде Хейздің тәсілі сәтті болды, бірақ уақыт өте келе Оңтүстік штаттары афроамерикандықтардың сайлау құқығына кедергі келтіретін жаңа шараларды енгізе бастады, бұл кедергілер шамамен бір ғасыр бойы заңмен сақталды.

1974 жылы Никсонның кешірілуі

1974 жылы Джеральд Фордтың Ричард Никсонды кешіруі, наразылық білдіргендер тарапынан «сыбайлас келісім» деп сипатталды. Сыншылар Фордтың кешірімі Никсонның отставкаға келуінің шарты болды деп мәлімдеді, бұл Фордты президенттікке жеткізді. Ең белсенді сыншы – АҚШ өкілі Элизабет Холцман, ол Палатаның Әділет комитетінің ең кіші лауазымды мүшесі ретінде, кешірудің Никсонның отставкасына байланысты жасалған келісім емес пе деген сұрақты ашық түрде бірінші болып қойған еді. Форд Холцманның сөзін кесіп, «Ешқандай келісім болған жоқ, тіпті бір жағдайда да» деді.