Кіріспе
Батыс Кенияда таралған банту тілі – агуси тілі немесе гуси тілі (экегуси) – Кенияның Ньянза аймағындағы Киси және Ньямира округтерінде сөйленетін банту тілі. Оны 2,2 миллион адам (2009 жылғы мәлімет бойынша) ана тілі ретінде қолданады, олардың көп бөлігі – агуси халқы. Экегуси тілінің екі диалектісі бар: Рогоро (жоғарғы) және Маате (төменгі) диалектілері. Фонетикалық тұрғыдан алғанда, олар /t/ дыбысын айтуда ерекшеленеді. Екі диалект арасындағы көптеген айырмашылықтар лексикалық сипатта болады. Екі диалект те бір затты немесе ұғымды әртүрлі сөздермен білдіре алады. Мысалы, мысық сөзі. Бір диалектте мысыққа «экэмони» десе, екіншісінде «экэбуси» дейді (бұл сөз гуси мәдениетінде мысықты шақыру үшін қолданылатын дыбыстан шыққан). Тағы бір мысал – сандал сөзі. Рогоро диалектісінде сандал – «чисирипаси» (ағылшын тілінен алынған «slippers» сөзінен), ал Маате диалектісінде – «читаратара» (сандал кигенде жасалатын дыбыстан бейімделген). Тілде одан да көп лексикалық айырмашылықтар бар. Маате диалектісі Табака және Богирангода қолданылады. Ал қалған аймақтардың көпшілігі Рогоро диалектін қолданады, ол Экегуси тілінің стандартты диалектісі болып саналады.
the Abagusii or
The Gusii language (also known as Ekegusii) is a Bantu language spoken in Kisii and Nyamira counties in Nyanza Kenya, whose headquarters is Kisii Town, (between the Kavirondo Gulf of Lake Victoria and the border with Tanzania). It is spoken natively by 2.2 million people (as of 2009), mostly among the Abagusii. Ekegusii has only two dialects: The Rogoro (upper side) and Maate (lower side) dialects. Phonologically, they differ in the articulation of /t/. Most of the variations existing between the two dialects are lexical. The two dialects can refer to the same object or thing using different terms. An example of this is the word for cat. While one dialect calls a cat ekemoni, the other calls it ekebusi (a word that comes from the sound used to call a cat in Gusii culture). Another illustrating example can be found in the word for sandals. While the Rogoro word for sandals is chisiripasi (a loanword from the English word "slippers"), the Maate dialect word is chitaratara (adapted from the sound made by sandals when one walks while wearing them). Many more lexical differences manifest in the language. The Maate dialect is spoken in Tabaka and Bogirango. Most of the other regions use the Rogoro dialect, which is also the standard dialect of Ekegusii.
Нэш, Карлос М.
2011 жыл. Экегуси тіліндегі тон: Атаулар мен етістердің тонологиясының сипаттамасы. Калифорния университеті, Санта-Барбара.
Ньяунчо, Осинде К.
1988 жыл. Ekegusii морфофонологиясы: негізгі дауыс процестерінің талдауы. Найроби университеті. Уайтли, Уилфред Х. 1956 Гуси тіліне кіріспе. Дар-эс-Салам/Найроби/Кампала: Шығыс Африка әдебиет бюросы. 1960 Гуси тілінің уақыт жүйесі. Кампала: Шығыс Африка әлеуметтік зерттеу институты. 1974 Кениядағы тілдер. Найроби: Оксфорд университетінің баспасы.
1956 A practical introduction to Gusii. Dar es Salaam/Nairobi/Kampala: East African Literature Bureau. Available Here
1960 The tense system of Gusii. Kampala: East African Institute of Social Research. 1974 Language in Kenya. Nairobi: Oxford University Press.