Кіріспе
Неміс джем пирожкисі Крапфен немесе Берлинер – орталық тесігі жоқ, тәтті ашытқы қамырынан жасалған, майға немесе тамақ майына қуырылған, джеммен толтырылған және әдетте қант ұнтағымен шашылған неміс джем пирожкисі.
A Krapfen or Berliner is a German jam doughnut with no central hole, made from sweet yeast dough fried in lard or cooking oil, with a jam filling, and usually covered in powdered sugar.
Тарих
16-ғасырға дейін қант өте қымбат болған, ал ертедегі пончиктер көбінесе ірімшік, ет және саңырауқұлақ сияқты ащы толтырулармен толтырылған. Кариб теңізіндегі қант плантацияларынан импорт жасалған соң қант қолжетімді болды, сол кезде жеміс жемістерінен жасалған тәттілер танымал бола бастады. 1485 жылы Нюрнбергте «Kuechenmeisterei» атты алғашқы неміс тіліндегі басылған аспаздық кітабы жарық көрді және кем дегенде 1674 жылға дейін 20 рет қайта басылды (кейін 1532 жылы орыс тіліне аударылды). Бұл Гутенберг баспасынан шыққан алғашқы аспаздық кітаптардың бірі, және ол джеммен толтырылған, майда қуырылған «Gefüllte Krapfen» деп аталатын желелі пончик рецептісін қамтиды. Бұл жаңалықты автор өзі ойлап тапқан ма, әлде бұрыннан бар дәстүрді жазбаға түсірген ме, белгісіз.
Дайындық
Ашытқы қамырында көп мөлшерде жұмыртқа, сүт және май болады. Берлинде дайындалатын классикалық Pfannkuchen үшін қамыр шарға қалыптастырылып, қазан майында қуырылады, осылай ерекше дөңгелек пішін пайда болады, содан кейін джеммен толтырылады. Толтылмасы үстіне салынатын нәрсеге байланысты: алхориктің майы үшін – ұнтақ қант, малина, шүйіншөп және шие джемі үшін – қант, ал қалған барлық толтылмалар үшін – қант глазурі, кейде роммен хоштандырылады. Бүгінде қамыр бір-тұтас қуырылғаннан кейін үлкен шприц немесе кондитерлік қап арқылы толтырылады. Қазір берлиндіктерді жыл бойы сатып алуға болады, бірақ дәстүрлі түрде олар Жаңа жыл қарсаңында (Сильвестр) және карнавал мерекелерінде (Розенмонтаг және Майлы сейсенбі) тойлау үшін желінетін. Немістердің кең таралған әзілі – джемнің орнына горчицамен толтырылған Krapfen-ді, әсіресе 1 сәуірде, ешкімге жарияламай, әдеттегі Krapfen-мен бірге ұсыну.
Аттар
Желілі крапфендер 1800 жылдары берлиндіктер деп аталды, бұл берлиндегі патриот нан пісіруші туралы аңызға негізделген. Пруссия армиясы оны соғысқа жарамсыз деп тапқаннан кейін ол полк нан пісірушісі болды. Әскер далаға шыққанда, ол донаттарды ескіше пісірген, яғни оларды ашық отта қуырып дайындаған. Аңыз бойынша, солдаттар осы тәттіні нан пісірушінің туған қаласының атымен – берлиндік деп атаған. Берлиндегілер өздерінің жұқа қуырылған нандарына «Эйеркухен» дейді, бұл «жұмыртқа торттары» деп аударылады. Германияның оңтүстік және орталық бөліктерінде (Бавария), сондай-ақ Австрияның көп бөлігінде олар крапфен деп аталады (Ескі жоғары неміс тілінен алынған «краффо» сөзінен және гот тіліндегі «краппа» сөзімен байланысты), кейде оларды Bauernkrapfen-нен ажырату үшін Fastnachtskrapfen немесе Faschingskrapfen деп атайды. Гессенде оларды Крейпл немесе Креппель деп атайды. Пфальц аймағының тұрғындары оларды Креппель немесе Fastnachtsküchelchen («кішкентай карнавал торттары») деп атайды, сондықтан ағылшын тіліндегі «Fasnacht» атауы да осыдан шыққан. Оңтүстікке қарай швабтар өздерінің ерекше диалектісінде оған ұқсас сөзді қолданады: Fasnetskiachla. Оңтүстік Тирольде, Тривенетода және Солтүстік Италияның басқа аймақтарында бұл тағамды краффен немесе крапфен деп атайды, ал оңтүстік бөліктерінде оны бомба немесе бомболоне деп атайды. Словенияда ол кроф, Португалияда «bola de Berlim» («Берлин добы») немесе malasada («mal assada» = «жаман пісірілген») деп аталады, Хорватияда крафне, ал Босния мен Герцеговинада және Сербияда крофне деп атайды. Польшада оларды пончик (pączki), Украинада – «вертикалды тегістеу=sup» деп атайды, ал Чехияда – коблиха (kobliha). Венгрияда оны bécsi fánk дейді, яғни «Веналық пончик», себебі ол Австрия арқылы венгр асханасына келген. Нидерланды мен Суринамда бұл тәттіге Berlinerbol, Бельгияда Berlijnse bol және boule de Berlin, Финляндияда hillomunkki немесе (глазурьмен жабылған) berliininmunkki немесе piispanmunkki, Норвегияда berlinerbolle, Израильде суфганиот (sufganiyot), Исландияда Berlínarbollur, Словакияда шишка (šiška) және Румынияда гогоши (gogoși) деп аталады. Данияда оны «Берлинер» дейді. Түркияда олар Alman Pastası («неміс пирогы») деп танылады. Бұлардың барлығы дерлік бірдей рецепт бойынша дайындалған. Аргентинада бұл тәттілер bolas de fraile («фрайр доптары») деп аталады, себебі оның аты анархист нан пісірушілер одағы Sociedad Cosmopolita de Resistencia y Colocación de Obreros Panaderos-пен байланысты.
Халықаралық айырмашылықтар
Ағылшын тілді елдерде берлиндер – әдетте, джем, желе, құймақ немесе қайнатылған қаймақпен толтырылған пончик түрі. Оңтүстік Австралияда Киченер буни – джем мен қаймақпен толтыру үшін бүйірінен кесілген берлиндер. Израильде суфгания (ивритше: סופגנייה) деп аталатын кондитерлік өнімнің нұсқасы дәстүрлі түрде яһудилердің Ханука мейрамында желінеді. Толтыру жартылай кесілгеннен кейін салынады және әрқашан көрінеді. Оны әдетте қантпен шашып қояды. Оларды елдің барлық кондитерлік дүкендерінен табуға болады. Бұл көшедегі сатушылар ұсынатын әдеттегі жағажай тағамы. Мұндай нұсқалар сонымен қатар неміс тегі бар Латын Америка елдерінде де кездеседі, мысалы Мексикада (berlinesas), Чилиде (Berlín), Парагвайда (bollo), Венесуэлада (bomba), Уругвайда және Аргентинада (bola de fraile немесе suspiro de monja немесе berlinesa), онда олар тек құймақпен (crema pastelera деп аталады) ғана емес, сонымен қатар джеммен (әсіресе қызыл), dulce de leche немесе manjar blanco толтырылады. Бразилияда олар сонхо (түс) деп аталады және елде кеңінен тұтынылады. Олардың саудасы 1920 жылдары Сан-Паулудағы нан пісіру орындарында қалған нан қамырын пайдалану арқылы басталды. Олар әдетте құймақ, шоколад немесе dulce de leche қосылған күйінде ұсынылады. Финляндияда берлининмунки (лит. Berlin's doughnut) – жиі желінетін кондитерлік өнім, бірақ дәстүрлі берлиндерден айырмашылығы, бұл нұсқаның үстінде қарапайым немесе ұнтақталған қант емес, қызғылт қарамельді глазурь жабылады. Норвегияның Тромсё қаласында 21 қаңтарда полярлық түннің соңында күннің қайта оралуын тойлау үшін берлиндер жейді. Олар сольболле (лит. күннің тостығы) деп аталады, және бұл күні Тромсёде шамамен 60 000 берлиндер, яғни бір адамға шаққанда біреуі желінеді. Соңғы жылдары нан пісіру орындары mørketidsbolle деп аталатын Берлиннің арнайы түрін жасады (лит. полярлық түннің тостығы), сары құймақпен толтырылған және қара шоколадпен жабылған (күнді жауып тұрған қараңғылықты бейнелеу үшін). Бұл берлиндер қыркүйектің соңынан бастап Рождествоға дейін полярлық түн кезеңінде желінеді. Италияда олар Krapfen деп аталады және әдетте құймақпен толтырылады. Олар Солтүстік Италияда көбірек таралған, мүмкін Германияға жақындығынан. Португал стиліндегі маласадалар Гавайиде де өте танымал. 1878 жылы Мадейра мен Азор аралдарынан португалдық жұмысшылар Гавайиге плантацияларда жұмыс істеуге келді. Бұл иммигранттар өздерінің дәстүрлі тағамдарын, соның ішінде "маласада" деп аталатын қуырылған қамырдан жасалған нан тағамын әкелді. Бүгінде Гавай аралдарында маласада дайындайтын көптеген нан пісіру орындары бар. Марди Гра ("Майлы сейсенбі"), Оразадан бір күн бұрын, Гавайиде Маласада күні болып саналады. Католиктер басымдыққа ие болғандықтан, португалдық иммигранттар Оразадан бұрын барлық сары май мен қантты жұмсауы керек еді. Олар бұны маласаданың үлкен партиясын жасап, оны плантацияда тұратын барлық басқа ұлт өкілдерімен бөліседі.
Джон Ф. Кеннеди қалалық аңыз
Джон Ф. Кеннедидің "Ich bin ein Berliner" деген сөздері стандартты неміс тілінде "Мен берлиндікпін", яғни Берлин қаласының тұрғыны. 1983 жылы Лен Дейтонның "Берлин ойыны" романында айтылған халық арасындағы аңыз бойынша, ол "ein" сөзін қолданғандықтан "Берлинер" сөзі "желелі пончик" деп аударылған және берлин тұрғындары осы қателікке күлген. Бұл дұрыс емес, себебі "ein" сөзін жібергенде мағынасы көп өзгермейді (салыстырыңыз: "Мен берлиндікпін" және "Мен берлиндікпін"). Әдетте, ұлттығын немесе, мысалы, Берлиннен екенін айтқанда, "ein" сөзін қолданбайды. Алайда, Кеннеди Берлинмен байланысын баса көрсету үшін осы сөзді дұрыс қолданды. Сонымен қатар, Берлинде "Берлинер" сөзі "Pfannkuchen" деген дөңгелек печеньеге сілтеме жасау үшін қолданылмайды. Оларды жай ғана "Pfannkuchen" деп атайды, сондықтан берлиндегі ешкім "Берлинер" сөзін пончикпен шатастырмайды. 1980-ші жылдар бойында бұл аңыз тіпті "The New York Times", "The Guardian", BBC және NBC сияқты беделді бұқаралық ақпарат құралдары арқылы да таратылды.