Кіріспе

Руанданың біріккен әскери күштері Руанда қорғаныс күштері (РДФ) – Руанда Республикасының әскери күштері. Елдің қарулы күштері бастапқыда Руанда қарулы күштері (РҚК) деп аталды, бірақ 1990–1994 жылдардағы Руанда азаматтық соғысы және 1994 жылғы туци халқына қарсы жасалған руандалық геноцидтің салдарынан Руанда патриоттық майданы (Инкотаньи) жаңа ұйым құрып, оны Руанда патриоттық армиясы (РПА) деп атады. Кейіннен ол қазіргі атауымен қайта аталды. Руанда Конституциясында белгіленгендей, Руанда қорғаныс күштерінің міндеттері: Республиканың аумақтық тұтастығы мен ұлттық егемендігін қорғау; қоғамдық тәртіпті сақтау және заңдылықты қамтамасыз ету үшін басқа қауіпсіздік органдарымен ынтымақтастық жасау; апат жағдайларында гуманитарлық көмек көрсету; елдің дамуына үлес қосу; халықаралық бейбітшілік сақтау миссияларына, гуманитарлық көмекке және оқытуға қатысу. 1994 жылғы сәуірден шілдеге дейінгі Руанда геноцидінен кейін елді басып алған Руанда патриоттық майданы (РПФ) саяси бөлімге (РПФ атауын сақтап) және Руанда мемлекетінің ресми армиясы ретінде қызмет ететін әскери бөлімге бөлінуге шешім қабылдады. Қорғанысқа жұмсалатын қаражат ұлттық бюджеттің маңызды үлесін құрайды, бұл Руанданың Демократиялық Конго Республикасы және Бурундимен шекарасындағы қауіпсіздік мәселелерінің жалғасуымен және Уганданың бұрынғы одақтасына қатысты ниеттеріне байланысты алаңдаушылықтардың салдарынан туындайды. Демократиялық Конго Республикасында орналасқан руандалық көтерілісшілер, негізінен Руанданы азат ету демократиялық күштері (FDLR) тарапынан жүргізіліп жатқан, төмен деңгейдегі көтеріліс жалғасуда. РДФ Африкадағы бейбітшілік сақтау миссияларына үнемі жөнелтіледі. Руанда қазір БҰҰ миссияларына ең көп қатысушы елдердің бірі.

Тарихи сипаты 1960-1994

Руанда Бельгияның колониясы болған кезде, оның қауіпсіздігін Бельгиялық Конгоның колониялық армиясы – Force Publique қамтамасыз етті. Конго 1960 жылы тәуелсіздікке қол жеткізіп, күштерін шығарып тастағандықтан, Бельгияның арнайы резиденці Руанданың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жергілікті армия құру туралы шешім қабылдады. 1960 жылдың 19 мамырында ол 650 адамнан тұратын әскери күшті Территориялық гвардияға айналдыруды бұйырды. Кейіннен бұл күш Ұлттық гвардия деп аталды. 1968 жылы құрастырылған АҚШ армиясының Руандаға арналған аймақтық нұсқаулығында 1969 жылы Руанданың қауіпсіздік күштері 2500 адамнан тұратын Ұлттық гвардия және 1200 адамнан тұратын Ұлттық полиция ретінде сипатталды. Руанданың қарулы күштері (Forces armées rwandaises, FAR) – 1994 жылдың шілдесіне дейін Руанданың ұлттық армиясы болды. FAR күші 7000 адам деп бағаланды, оның ішінде жандармерияның 1200 мүшесі бар. Элиталық әскерлерге президенттік гвардия (1000-1300 адамға дейін), сондай-ақ паракомандо және барлау бөлімшелері кірді. Бұл екі бөлімше 1994 жылы батальондық күшке ие болды, ал содан кейін барлығы 800 сарбазды құрады. 1990 жылы РПФ-тің басып кіруіне жауап ретінде 5000 адамдық FAR жылдам кеңейтілді, француздық оқу көмегімен (бір уақытта Руандада 1100 француз әскері болды), 1992 жылға қарай шамамен 30000-ға дейін жетті. 1993 жылдың 4 тамызында қол қойылған Аруша келісімінде Руанда үкіметі мен Руанда патриоттық майданының әскери күштерін біріктірудің егжей-тегжейлі жоспары көрсетілді. Руанда үкіметі жаңа біріктірілген армияға әскерлердің 60%-ын қамтамасыз етуі керек еді, бірақ батальон деңгейіне дейін РПФ-пен командалық лауазымдарды бөлісуге міндетті болды. Жаңа армияда 19000-нан аспайтын сарбаз бен 6000 жандарм болуы тиіс еді. Алайда Руанда үкіметі ішіндегі радикалды топтар Келісімдерді жүзеге асыруға қарсы болды және геноцидтің негізін қалауға бағытталған жоспарлауды бастады. Реконансация батальонының командирі Франсуа Ксавье Нжувонемее және оның қол астындағылары геноцид кезінде маңызды рөл атқарды. Барлау батальонымен бірге майор Алойс Нтабакузе басқарған паракомандо батальоны және майор Протаис Мпирания басқарған президенттік гвардия ең маңызды үш геноцидтік бөлімшеге айналды. Полковник Марсель Гатсинзи 1994 жылдың 6 сәуірінен 16 сәуіріне дейін Руанда армиясының штаб бастығы болып тағайындалды, бірақ оны 18 сәуірде генерал-майор қызметіне көтерілген Августин Бизимунгу алмастырды, өйткені полковник Гатсинзи геноцидке қарсы болды. Бизимунгу елден қашу алдында қысқа уақытқа ғана штаб бастығы болды. Содан бері FAR-дың көптеген сарбаздары Руанда үшін халықаралық қылмыстық трибуналда геноцидке қатысқан деп айыпталды, оның ішінде геноцид кезіндегі оның басшысы полковник Теонесте Багосора, ол геноцидке дейін Қорғаныс министрлігінің кабинетінің басшысы болды. Бұрынғы руандалық режимнің көптеген өкілдері, соның ішінде FAR сарбаздары, РПФ жеңісінен кейін Заирдің шығысына қашып кетті, онда олар Демократиялық Руанда жиналысын (RDR) құрды, кейіннен ол Руанданы азат ету үшін Демократиялық күштерге (FDLR) айналды, ол әлі күнге дейін Конгоның шығысындағы Солтүстік Киву провинциясында белсенді.

Бірінші Конго соғысы, 1996-1997 жылдар

Негізгі мақала: Бірінші Конго соғысы.

Екінші Конго соғысы, 1998 жылдан 2003 жылға дейін

Негізгі мақаланы қараңыз: Екінші Конго соғысы. Шамамен 2000 жылы, Екінші Конго соғысы кезінде Руанда патриоттық армиясы Конгода 4000-нан 8000-ға дейін әскер орналастырғанын ресми түрде мойындады, бірақ бұл көрсеткіш нақтырақ бағалаудан әлдеқайда төмен деп есептелді. Халықаралық дағдарыс тобының бағалауынша, RPA Конгода 17 000 мен 25 000 аралығында әскер орналастырған. 2001 жылдың сәуірінде БҰҰ Конгоның пайдалануы жөніндегі баяндамасында RPA-ның Конгода кемінде 25 000 әскері бар екенін мәлімдеді, бұл баға "аймақтағы мол тәжірибесі бар әскери сарапшыларға" сәйкес келеді. Демократиялық Конго Республикасындағы (ДКОР) әскери қатысу кезінде руандалық күштер Кисангани қаласы үшін ұгандалық күштермен «Алты күндік соғыс» деп аталатын қақтығысқа қатысты, нәтижесінде кем дегенде 1000 адам қаза тапты. 2002 жылдың 17 қыркүйегінде ДКОР-дың шығысынан алғашқы руандалық әскерлер шығарылды. 5 қазанда Руанда әскерін толығымен шығаруды жариялады; MONUC 20 000-нан астам руандалық әскердің кететінін растады.

Ұрысты жалғастыру

Конго Демократиялық Республикасында орналасқан руандалық көтерілісшілер тарапынан үнемі жалғасып келе жатқан, төмен деңгейдегі көтеріліс болып жатыр; негізінен, Руанданы азат етудің демократиялық күштері (немесе FDLR). 2009 жылдың басында RDF Конго Демократиялық Республикасының шығысында FDLR көтерілісшілеріне қарсы Конго Демократиялық Республикасының қарулы күштерімен бірлескен операцияларда әрекет етті. 2009 жылғы операцияның бастапқы коды Umoja Wetu болды. RDF 2009 жылы Конго Демократиялық Республикасына қайта кірді, ол Конго Демократиялық Республикасына Донго көтерілісін басуға көмектесті. Конго Демократиялық Республикасы ішіндегі осы операциялар 2012 жылдың соңында, 2013 жылдың тамызында, 2018 жылдың желтоқсанында және 2019 жылдың желтоқсанында Руандада болған шекара маңы шабуылдарын тоқтата алмады. Сонымен қатар, Бурундиде орналасқан көтерілісшілерден Руанданың оңтүстігіне шабуылдар жасалды. Бұл шабуылдардың барлығына әдетте Ұлттық азаттық күштерін (Forces nationales de libération) немесе FNL кінәлайды. ФНЛ – бұл сыртқы негіздегі оппозициялық партияның қарулы қанаты: Руанданың Демократиялық өзгерістер қозғалысы немесе MRCD, оны Пол Русесабагина мен Калликсте Нсабимана құрды. Русесабагина кейбір адамдар тарапынан 1994 жылғы Руанда геноцидінің батыры саналады және оның іс-әрекеттері Голливудтың "Отель Руанда" фильмінде бейнеленген. 2020 жылдың қыркүйек айында Русесабагина мен Нсабимана ұрланып, Кигалиге жеткізіліп, тұтқындалды. Олардың соты әлі де жалғасуда. ФНЛ қарулы мүшелерінің Руанданың оңтүстігіне жасаған шабуылдары 2018 және 2019 жылдары, сондай-ақ 2021 жылдың 23 мамырында болды. Руанда Ұлттық Конгресі – Кигали үкіметі хабарлаған Руандада шабуылдар жасаған тағы бір оппозициялық топ. Бұған 2010-2014 жылдар аралығында Руандада болған граната тастау шабуылдары да жатады, олардың салдарынан кем дегенде 17 адам қаза тауып, 400-ден астам адам жарақат алды.

Мозамбик

2021 жылғы 9 шілдеде 1000 саялы Руанданың әскери полиция күштері Мозамбиктің солтүстігіне ислам экстремистерімен күресте ұлттық қауіпсіздік күштеріне көмек көрсету үшін орналаса бастады. Бірлескен жедел топтың қолбасшысы генерал-майор Инноцент Кабандана болды және бастапқыда 700 әскер мен 300 полицейден тұрды. Руанданың Мозамбикке екіжақты келісім бойынша орналасуы Оңтүстік Африка даму кеңесінің (SADC) ұзақ мерзімді жоспарланған әскери операциясынан бұрын жасалды. Жедел топ көп ұзамай қимылға кірісіп, бір ай ішінде террористердің базасын басып алып, жауға шығын келтіргені хабарланды. 2021 жылдың тамызында контингент барлығы 14 бүлікшіні жойғаны туралы мәлімделді. Содан кейін Моцимбоа-да-Прая порты бүлікшілерден қайта тартылып алынды. Операциялар солтүстік провинция бойынша шашырап кетті, ал президент Кагаме 2022 жылдың ақпан айында 2021 жылдың ортасынан бері жау басып алған Кабо-Дельгадо провинциясының 80% қайта бақылауға алынғанын жариялады. Осы кезде Руанданың бірлескен жедел тобын бригадалық генерал П. Мухизи басқарды. 2022 жылдың желтоқсанында бірлескен жедел топтың құрамы 2500 адамға дейін өсті және 2023 жылдың қаңтарында оның қолбасшысы генерал-майор Юджин Нкубито болды. 2023 жылдың 4 тамызында генерал-майор Алексис Кагаме бірлескен жедел топтың қолбасшылығын генерал-майор Юджин Нкубитодан қабылдады, ал Жедел топтың шайқас тобы (TFBG) командирі бригадалық генерал Ф. Мутембе қолбасшылықты жаңа тағайындалған TFBG 3 командирі полковник Т. Бахизиге тапсырды.

Теңіз бөлімі

Руанданың құрлық әскерінің құрамында Киву көлінде қызмет ететін теңіз бөлімі де бар. Бұл бөлім бірнеше Фабио Буцци моторлық қайықтарын жылдам шабуыл кемелері ретінде пайдаланады, олардың әрқайсысы бір қытайлық 85-ші үлгідегі ауыр пулеметпен қаруланған. 2021 жылы Руанда Кабо-Дельгадодағы бүлік кезінде Мозамбикке көмек көрсету мақсатында Үнді мұхитының жағалау суларында жұмыс істеу үшін бірнеше моторлық қайықты жіберді.

Әуе күштері

1962 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, Бельгияның көмегімен әуе күштері (Force aérienne rwandaise) құрылды. 1972 жылға қарай жеті Alouette III ұшағынан бастап алғашқы заманауи техника жеткізіле бастады. Басқа жеткізілімдердің ішінде Aérospatiale Gazelle, Britten Norman Islanders, Nord Noratlas, SOCATA Guerrier қаруланған жеңіл ұшақтар және Eurocopter AS350 Écureuil болды. 1990 жылы RPA мен үкімет арасындағы қақтығыс басталғаннан кейін көптеген ұшақтар атып түсірілді, жерде жойылды немесе апатқа ұшырады. Көптеген ұшақтар сақталмады. Flight International журналының 2017 жылғы «Әлемдік әуе күштері» баяндамасында Руанда әуе күштерінің құрамында он екі Миль Ми-8/17 тікұшағы, бес Миль Ми-24 және төрт Aerospatiale Gazelle SA.342 ұшағы бар екені айтылған. Кейіннен Руанда авиациялық бөлімшесі алты Mi-17 тікұшағына дейін арттырылды.

Ұшақ

Түрі Өндіруші Елі Сыныбы Қызметтегі рөлі Фото Ми-24 Миль Тікұшақ Шабуылдық 5 Ми-8/17 Миль Тікұшақ Көліктік 12 SA.342 Газель Aerospatiale Тікұшақ Көмекші 4

RDF жолағы

Руанда қорғаныс күштерінің әскер оркестрі – Руанда қорғаныс күштерінің әскери музыкалық тобы. RDF оркестрі 1992 жылы Руанда азамат соғысы кезінде құрылды және алғашқы өнері 1992 жылдың 8 наурызында болды. Соғыстан кейін ол 46 мүшеден тұратын күшпен қайта құрылды. Ол қорғаныс күштерін көрсететін болса да, Құрлық әскерлерінің басқаруында болады.