Кіріспе
Аид мак Неилл (879 жылы қайтыс болған), әкесінің әкесі Аид Оирднидтен ажырату үшін «әділ сұр Аид» (қазіргі ирланд тілінде: Aodh Fionnadhliath) деп аталған, Айлех патшасы және Ирландияның Жоғары патшасы болды. Baile in Scáil еңбегінің 51-бөлімінде оны «Жағушы» (Аед Олах) деп те атаған. Аид – Солтүстік Уи Неил руының Cenél nEógain тармағының мүшесі, Ниалл Кайлдің ұлы.
Өмірбаян
743 жылы Аэд Алланның өлімінен бастап 1002 жылы Брайан Борудың Маэль Сехнаилл мак Домнаиллді құлатуына дейін Ирландияның Жоғары Патшалығына мұрагерлік Уи Неиллдің солтүстік және оңтүстік тармақтары арасында кезекпен жүрді. Солтүстік Аэдтің әкесінің руы Cenél nÉogain мүшелерімен, ал оңтүстік оның анасының руы Cholmáin кланымен ұсылған. Франсис Джон Бёрн мұны "достық келісімге емес, ұсыныс күшін бақылап отыратын қызғанышпен сипатталатын нәзік келісім" деп сипаттады. Аэдтің әкесі Жоғары Патша болған Маэль Сехнаилл мак Маэль Руанаид билік еткен кезде, солтүстік пен оңтүстік арасындағы күш тепе-теңдігі, кезекпен мұрагерлік етуді қамтамасыз еткен, оңтүстік Чолмайн руының пайдасына бұрылғандай болды. 847 жылы күшті Фейдлимид мак Кримтайнның өлімінен кейін Мюнстер патшаларының әлсіздігі 850 жылдары Маэль Сехнаиллдің Мюнстерге қайта-қайта шабуылдарына және 858 жылы Мюнстер патшаларының бағынуына әкелді. 859 жылы Озрайг Уи Неиллге бағындырылды, бұл Маэль Сехнаилл мен Аэд арасында ашық соғысқа себеп болды.
Туған жері мен отбасы
Аэд Ниалл Кейл мен Гормлайттың ұлы еді. Оның анасы, Гормфлайт инген Доннакада, Баншенхалар оны "ақ бетті жарқыраған Гормлайт" деп атайды. Оның анасының әкесі Дончад Миди, ал әкесінің әкесі Аэд Ордниде болған. Оның әкесі, анасының бауыры Конхобар мак Дончада, және оның екі әкесі де Ирландияның Жоғары Патшалары болып саналған. Аэдтің үш әйелінің есімдері белгілі, бірақ олардың некелерінің реті туралы нақты мәлімет жоқ. Оның бірінші әйелі, "қатал" Гормлайт Рапах, Ольстер патшасы Мюиредах мак Эокаданың қызы болуы мүмкін. Баншенхалар Домналь мак Аеда оның ұлы, ал Фланн Синнаға үйленген Эйтне оның қызы болуы мүмкін дейді. Аэдтің екінші әйелі, Ланд инген Дунгайль (Осрайге патшасы Сербол мак Дунлайнгедің қарындасы), оның Жоғары Патшалыққа дейінгі ізашары Маэль Сехнаилл мак Маэле Руанаидтың жесірі болған, ол Дончад Мидидің немересі еді. Оның үшінші әйелі Маэль Мьюр, Британиядағы пикттер патшасы Синаед мак Айльпиннің қызы болуы мүмкін. Ол Ниалл Глундабтың анасы болды. Аэд қайтыс болғаннан кейін ол оның мұрагері Фланн Синнаға үйленді. Аэдтің басқа балаларына Домналь Дабаилл (Доналл Уа Локлайнның тегі); қасиетті деп есептелген Маэль Дуб есімді ұлы; және 867 жылы ерте қайтыс болғанға дейін Аэдтің орынбасары ретінде Айлехті билеген Маэль Дюйн кірді.
Алғашқы жылдар
845 жылы Нилл Кайль қайтыс болғаннан кейін, Аедтің ағасы Маэль Дюйн мак Аеда Айлех патшалығын иеленді. Аед оның орнын қашан басып алғаны белгісіз, бірақ бұл 855 жылы болған болуы мүмкін. Аид осы жылы жылнамаларда алғаш рет еске алынады, себебі Ольстер жылнамасында ол Улайдқа шабуыл жасағаны жазылған. Ол Коиннекан ибн Кольман мен Ниалл ибн Флайтбертахты өлтіріп қалдырды, сондай-ақ көптеген басқаларды да қырды. Бұл шабуыл Аедтің Айлех патшасы ретіндегі билігін бекіту үшін жасалған болуы керек. Әлдеқимде Флайтбертах оның өзінің бауыры болған. Аед Ирландия тарихындағы өте қиын кезеңде билікке келді. Норд викингтерінің шабуылдары жарты ғасырдан бері жалғасып келеді, ал норвегиялықтардың қоныстары енді тек шабуылдар үшін база емес, тұрақты мекенжайларға айналды. Олар Амлаиб Конунг пен Имардың басшылығымен тиімді басқаруға ие болды. Сол кездегі заманауи жазбагерлер де, қазіргі тарихшылар да оларды викингтер, шетелдіктер немесе мүшріктер деп қана емес, сонымен қатар скандинавиялық ирландтар немесе скандинавиялық гаэлдер деп атады. Аед Финдлиат Ирландиядағы норвегиялықтардың кеңеюіне қарсы ең тиімді күрескен ирландтық жоғары патшалардың бірі ретінде танымал. Ол шынымен де скандинавиялық гаэлдерге қарсы маңызды шайқастарда жеңіске жетті; алғашқы жеңісі 856 жылы Гленн Фойхле шайқасында болды, ол патша болғанға дейін алты жыл бұрын орын алған. Сол кездегі биліктегі жоғары патша, Мейл Сехнайл, норвегиялықтармен қақтығысудан гөрі, Ирландияның ішкі билік күресіне, әсіресе Мюнстерде, көбірек мән берген сияқты. Дегенмен, 856 жылы ол "мүшріктерге" (викингтерге) қарсы скандинавиялық гаэлдердің қолдауымен соғысқандығы туралы бір дерек бар. Бұл скандинавиялық қоныстанушылар мен қалыптасқан ирланд қоғамының қарақшыларға қарсы одақ құруы ретінде түсіндірілуі мүмкін. 858 жылы Маэль Сехнайл Мюнстерді бақылауға алды, ал 859 жылы Озраиге патшасы Сербол мак Дунлайнгемен бейбіт келісімге келді (Амлаиб пен Имармен одақтасқан және Мидеге шабуыл жасаған Сербол оған мәжбүр етті). Маэль Сехнайл енді өзінің назарын солтүстікке бұрды, онда Аед Финдлиаттың күшінің өсуі оған Уи Неиллдің басшысы ретінде қауіп тудырды. 860 жылы ол Ирландияның оңтүстік бөлігінен жиналған әскерді Армагқа жеткізді. Олар онда орналасқан кезде, Аед Финдлиат шабуыл жасады. Шайқастың нәтижесі белгісіз, бірақ тең түскен болуы мүмкін. Осы кезде Аед Финдлиат Дублиндегі норвегиялықтармен одақ құруға тырысты. 861 және 862 жылдары ол норвегиялық күштермен бірлесіп Мидені тонады; 862 жылы оған Брега патшасы Флан мак Конаинг та қолдау көрсетті.
Presumably Flaithbertach was his own brother, and this foray was made to secure Áed's position as king of Ailech. Áed came into power at a critical period in the history of Ireland. Raids by Norse Vikings had taken place for half a century, and the Norse settlements now seemed to have become permanent establishments, more than just bases for raids. They also now had an effective leadership under Amlaíb Conung and Ímar. At this time, both the contemporary annalists as well as modern historians refer to them not just as Vikings, foreigners or pagans, but also Norse Irish or Norse Gaels. Áed Findliath has been described as one of the Irish high kings who most effectively fought the Norse expansion in Ireland. He did indeed win some crucial battles against the Norse Gaels; the first recorded victory is in 856, at the battle of Glenn Foichle, six years prior to him becoming high king. The reigning High King at the time, Mael Sechnaill, seemed more concerned with the internal Irish power struggle, particularly in Munster, than with engaging the Norse. There is, however, one reference in 856 to him fighting against "pagans" (Vikings) with the support of the Norse Gaels. This could be interpreted as an alliance between the Norse settlers and the established Irish society against marauders. In 858, Máel Sechnaill finally managed to establish control over Munster, and in 859 he also made a peace settlement with Cerball mac Dúnlainge, king of Osraige (forced upon him by Cerball, who had allied himself with Amlaíb and Ímar and ravaged Míde). Máel Sechnaill now turned his attention to the north, where the growing power of Áed Findliath had become a threat against him as head of Uí Néill. In 860 he brought an army consisting of forces from all of the southern part of Ireland to Armagh. While they were camped there, Áed Findliath attacked. The outcome of the battle seem to have been some sort of draw. By now it was Áed Findliath who sought an alliance with the Norse in Dublin. In 861 as well as 862 he plundered Míde in co operation with Norse forces; in 862 he also had the support of Flann mac Conaing, king of Brega.
Тара патшасы
Маэль Сехнаилл мак Маэль Руанайд 862 жылы 20 қарашада қайтыс болды, және ол сол кезде «Ольстер жылнамасында» бүкіл Ирландияның патшасы (ri h Erenn uile) ретінде сипатталды. Бұл атақ ешқашан Аэд Финдлиатқа қатысты қолданылмады, тіпті ол Маэль Сехнаиллдің өлімінен кейін Тара патшалығын қабылдағанмен, сондай-ақ Ирландияның жоғары патшаларының тізіміне енді. Оның 17 жылдық билігі даулы болды, тіпті оңтүстік Уи Неилл тайпаларының қолдауына ие болмады. Жылнамалар көрсеткендей, Тайлтен жәрмеңкесі осы 17 жылдың алтысында өткізілмеді, бұл алабалықтың күшті белгісі. Дублин викингтері Аэд билігінің басында Мидедегі билік үшін күресте маңызды, бірақ аса сенімді одақтас болды. Маэль Сехнаиллдің мұрагері, Чолмен кланының басшысы және Миде патшасы Лоркан мак Катайл, Фланн Брегаға қарсы Амлайб, Имар және Ауйслемен одақтасты. Фланн бұрын Дублиннің одақтасы болған және әлі де Ирландияның орталық бөлігіндегі Аэдтің ең маңызды одақтасы болды. 863 жылы Лоркан және оның викинг одақтастары Бреганы тонады, ал 864 жылы Лагор патшасы Конхобар мак Доннчада (оңтүстік Брега) және, болжамды түрде, Лорканға қарсы Фланнның одақтасы Амлайбтың бұйрығымен Клонардтың жанында тұтқындалып, суға батырылды. Аэд Мидеге әскер бастап барып, Лорканды тұтқынға алып, соқыр етті. Аэд викингтерге қарсы бірнеше маңызды жеңіске жетті. 866 жылы Лох-Фойлде викингтерді жеңіп, олардың қоныстарын жойды. Аэд осы мүмкіндікті пайдаланып, Ирландияның солтүстігіндегі барлық викингтік базаларды (longphorts) тонап, өртеп жіберді. 868 жылы Аэдке ирландтық қарсыластары мен норвегиялық-галдықтардың коалициясы қарсы шықты. «Ольстер жылнамасы» бойынша ол Cell Ua nDaigri шайқасында «Бреганың Уи Неилл, Лейгин және көптеген шетелдік әскерлерді» жеңді. Осы шайқаста Бреганың Фланны қаза тапты. Бұл шайқас викингтерге қарсы шешуші жеңіс ретінде көрсетілген. Алайда, Амлайб пен Имар келесі жылдары Ирландияда өте белсенді болды және олардың амбициялары мен күштеріне көп зиян тимеді. Бұл шайқасты оңтүстік Уи Неилл мен Ленстерге қарсы жеңіс ретінде қарастыру дұрыс. 870 жылы Аэд 868 жылғы жеңісін Озрайгелік Серболлдың қолдауымен Ленстерге басып кіру арқылы жалғастырды, содан кейін 874 жылы Ленстерге қайтадан шабуыл жасады. Аэд Финдлиат 879 жылы 20 қарашада Дрюим Инасклайнн қаласында, Конэйл аймағында қайтыс болды. Ол сол кезде «Тара патшасы» (rex Temorie) деп сипатталды, бірақ жылнамадағы өлеңде ол «ирландтардың жоғары патшасы» (airdri Gaidhel) деп аталды. Ол Армағ немесе Дромискинде жерленді.