Кіріспе

1896 жылы Теодор Герцльдің "Дер Юденштат" (неміс тілінде, көбінесе "Жүдей мемлекеті" деп аударылады) – Теодор Герцльдің 1896 жылғы ақпанда Лейпциг және Вена қалаларында М. Брайтенштейннің "Verlags Buchhandlung" баспасында жарық көрген кітапшасы. Ол "Versuch einer modernen Lösung der Judenfrage" ("Жүде мәселесін шешудің қазіргі заманғы жолы туралы ұсыныс") деген қосымша тақырыппен берілген және бастапқыда "Ротшильдтерге арналған үндеу" деп аталды, себебі Герцль оны Ротшильдтер отбасына сөз ретінде жеткізуді жоспарлаған. Барон Эдмонд де Ротшильд Герцльдің жоспарын қабылдамады, өйткені ол бұл еврейлерге диаспорада қауіп тудырады деп ойлады. Сондай-ақ, ол бұл өз қоныстарын да тәуекелге тікейді деп санады. Бұл кітап қазіргі сионизмнің ең маңызды мәтіндерінің бірі саналады. Онда Герцль 20-шы ғасырда тәуелсіз еврей мемлекетін құруды көздегендігі айтылады. Ол Еуропадағы антисемитизмді болдырмаудың ең тиімді жолы – тәуелсіз еврей мемлекетін құру екенін мәлімдеді. Бұл кітап еврейлерді еврейлердің тарихи отаны Палестинада жер сатып алуға шақырды, бірақ Аргентинада еврей мемлекеті құру мүмкіндігі де қарастырылды, себебі сол елдің конституциясының 25-бабында: еуропалықтардың көшіп келуіне жол ашылады делінген. Герцль Натан Бирнбаумның ойлап тапқан "Сионизм" терминін кеңінен танымал етті. Ұлттық қозғалыс 1948 жылы Израиль мемлекетінің құрылуымен аяқталды, бірақ сионизм Израилды саяси түрде қолдаумен байланысты болып қала береді.

Қорытынды

Кітапта ғасырлар бойы түрлі шектеулер, жаулықтар мен жиі кездесетін қудалаулар салдарынан Еуропа еврейлері геттоларда өмір сүруге мәжбүр болды делінеді. Жоғары топтағылар наразылық білдірген халықпен күресуге мәжбүр болды, осыдан олар көптеген қиындықтарға тап болды; ал төменгі топтағылар үмітсіздікке бойлады. Орта таптың кәсіпқорларына сенімсіздікпен қарады, және "еврейлерден тауар сатып алмаңыздар" деген ұран еврей халқының арасында үлкен алаңдаушылық тудырды. Еврейлердің бейбіт өмір сүруі күмәнді еді. Еврей еместердің көзқарасының өзгеруі немесе Еуропаның ортасына сіңісуге тырысу да еврей халқына үміт сыйламады: "Еврей мәселесі еврейлер көптеп тұратын жерлерде әрқашан туындайды. Егер ол болмаса, еврей иммигранттарымен бірге әкелінеді. Біз қудаланбайтын жерлерге тартыламыз, бірақ сонда біздің пайда болуымыз қудалауға себеп болады. Бұл жағдай барлық жерде, тіпті өркениетті елдерде де, мысалы, Францияда да, еврей мәселесі саяси деңгейде шешілмесе, осылай болады". Кітап соңында былай делінеді: "Сондықтан, мен тамаша еврей ұрпағының пайда болатынына сенемін. Маккавейлер қайтадан оянады. Бастапқы сөздерімді қайталап айтайын: Еврейлер мемлекетке ие болғысы келсе, олар оны алады. Біз соңғы рет өз жерімізде еркін өмір сүреміз және өз үйімізде бейбіт қайтыс боламыз. Әлем біздің бостандығымыздан азат болады, біздің байлығымыздан байиды, біздің ұлылығымыздан ұлы болады. Біз онда өз игілігіміз үшін не істесек те, ол адамзаттың игілігі үшін күшті және пайдалы әсер етеді". Герцль қоныстану үшін екі мүмкін аймақты ұсынды – Аргентина мен Палестина – бірақ "Дер Юденштат" кітабында колонизацияның қиын болатынын мойындады: "Екі елде де колонизация бойынша маңызды тәжірибелер жасалды, бірақ еврейлердің біртіндеп сіңіп кетуінің қате қағидасы бойынша. Сіңіп кетуге болмайды. Бұл жағдай жергілікті халық өзін қауіпті сезінгенге дейін жалғасады, және үкімет еврейлердің одан әрі келуін тоқтатуға мәжбүр болады. Сондықтан, егер бізде мұндай иммиграцияны жалғастыруға егемендік құқығы болмаса, иммиграция бекергі болады". Осы себепті Герцль, "Дер Юденштат" кітабында да, және сионизм атынан саяси қызметінде де, өз күш-жігерін, оның сөзінше, "егер олар бұл жоспарды қолдаса, елдің қазіргі билеушілерінен, оны Еуропа державаларының қорғауына беруге" ресми заңдық келісім алуға жұмсады. Осман билігімен келіссөздер жүргізуге жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Осман империясының құлауымен және Ұлыбританияның бақылауындағы Палестинаның құрылуымен сионистер сәттілікке жетті: Ұлыбритания Палестинада еврей "отанының" құрылуын қолдаған Балфур декларациясын жариялады.

Нәтиже

Майкл Штайн атап өткендей, Герцль кейін болатын оқиғаны дәл болжаған: 1930 жылдары Палестинаға еврейлердің көптеп келуі жергілікті араб халқына қауіп сезіндіріп, 1936–1939 жылдардағы араб көтерілісіне әкелді. Бұл британ үкіметін 1939 жылғы Ақ кітапта еврейлердің келуін тоқтатуға мәжбүр етті. Герцль көздеген құрал – «Еврей компаниясы», ол «ірі жер сатып алу компаниясының үлгісімен құрылған. Оны еврей жарғылық компаниясы деп атауға болады», – яғни 16 ғасырдан бері түрлі еуропалық державалардың кеңеюіне үлкен рөл атқарған көптеген жарғылық компаниялардың жолын қуу. Герцльдің ойынша, Еврей компаниясы барлық еврейлердің қазіргі елдеріндегі және болашақ еврей мемлекетіндегі жерлері мен мүліктеріне ие болып, бұрынғысын сату арқылы әрбір еврейге жаңа жерде теңдес мүлік беруі керек еді. Герцль «Еврей компаниясы ағылшын заңдарына сәйкес және Англияның қорғауымен ағылшын юрисдикциясына бағынатын акционерлік қоғам ретінде құрылатын болады» деп нақты айтқан. Ол кезде Лондон қаласы әлемнің қаржы орталығы ретінде танылған. Герцль компанияның жұмысы үшін шамамен бір миллиард марка (шамамен 50 миллион фунт стерлинг немесе 200 миллион доллар) капитал қажет екенін есептеген. Бірақ шындығында, Герцльдің заманында да, кейін де сионистік қозғалыс мұндай сомаға жақындаса алмады. Герцльдің басшылығымен бірнеше жылдан кейін Еврей отарлау қоры құрылды. Ол Лондонда орналасып, британдық заң бойынша тіркелгенімен, капиталдық қаражаты 250 000 фунт стерлингті құрады, бұл жоспарланған Еврей компаниясының бір пайызының жартысынан да аспады. Дегенмен, «Отарлау қоры» мен оның еншілес компаниясы «Англо-Палестина компаниясы» сионистік жобаны іске асыруда маңызды рөл атқарды және ақырында Израильдің ірі банктерінің бірі – «Банк Леуми» болып өсті.