Ислам дінінде оразаның ережелері

Кіріспе

Ислам шариатымен реттелген ораза

Исламда ораза (саум, صوم; немесе сиям, صيام; деп аталады) – бұл әдетте тамақтан, судан, жыныстық қатынастан және тамақ пен судың орнын басатын кез келген нәрседен бас тарту амалы. Рамазан айында саум, таң атқаннан күн батқанға дейін, Мағриб намазының азаны естілгенге дейін сақталады. Рамазан – мұсылман ай календарының тоғызыншы айы, ал ораза ұстау мұсылмандар үшін міндетті, себебі ол исламдың бес тірегінің бірі.

Кіріспе

Дінге байланысты ораза ұстау – мұсылмандарға ғана тән емес, оны христиандық, конфуциандық, индуизм, иудаизм, даосизм және тағы да басқа діндер ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүр ретінде ұстап келеді. Құранда Алла Тағала былай дейді:

«Сенім білдірушілер! Бұрынғылардан сіздерге бұйырғандай, ораза сіздерге де парыз етілді, әрі осы арқылы құдайға бойұсыну сезімін дамытасыз.» (Бақара сүресі, 183-аят) Мұсылмандар таң (фаджр) мен күн бату (мағриб) аралығында, азан естіген кезде тамақ ішуден және су ішуден тыйылады. Ақ жіп пен қара жіпті ажырата алатын жарық пайда болғанда, яғни таңның шуағы мен түннің қараңғылығы көріне бастағанда ораза ұстау уақыты келгені саналады.

Қасқырлық ()

Нәті (ния) – ораза ұстауға бейімделуді білдіреді. Рамазан айында әр түн сайын, алдын ала ниет ету міндетті. Ораза ұстау үшін ниет ету қажет.

Жалпы шарттар

Оразаның барлық уақытында мұсылмандар Құранның рұқсат еткен кейбір нәрселерінен бас тартады, атап айтқанда, тамақ ішу, су ішу және жыныстық қатынас. Бұл, мұсылмандардың Құран мен шариғат заңдарына сәйкес тыйым салынған нәрселерден (мысалы, білімсіздік пен әдепсіз сөздер, дау-жанжал және ұрыс-керіс, құмарлық ойлар) аулақ болу міндетіне қосымша. Егер осы міндетті орындамаса, оразаның маңызы жоғалады және ол тек аштықтан ғана тұрады деп есептеледі. Ораза ұстау адамды басқаларға мейірімді болуға ынталандырады. Осы айда кедей-жандарға садақа беру – ең абзал құлшылықтың бірі. Егер адам ауру, жүкті, етеккір келіп тұрса, бала емізіп жүрсе немесе сапарда болса, оразадан босатылады. Ауру, жүктілік, етеккір, бала емізу немесе сапарға байланысты бұзылған немесе өткізіліп қалған оразалар, келесі Рамазан айына дейін мүмкіндігі болғанда толықтырылады. Құранға сәйкес, басқа жағдайларда ораза ұстамауға рұқсат тек денсаулыққа қауіп туған жағдайда ғана беріледі. Мысалы, аурулар, қарттар, сапардағылар, сондай-ақ етеккір келген, жүкті немесе бала емізетін әйелдер оразаны бұзуға рұқсат етіледі, бірақ олар фидия төлеуі керек, ол – қаржылық көмекке мұқтаж ораза ұстаған адамға арналған ифтар мен сухур. Мұсылман ғалымдары етеккір келген әйелдерге ораза ұстауға тыйым салынғанын айтады. Бірақ әйелдің етеккірі біткеннен кейін, олар тазаланып, ораза ұстауын жалғастыруы керек. Етеккірге байланысты бұзылған немесе өткізіліп қалған оразалар, келесі Рамазан айына дейін мүмкіндігі болғанда толықтырылады (барлық мұсылмандар етеккір кезінде өткізіліп қалған оразаны толықтыру керек деп санай бермейді). Әйелдер етеккір келмеген кезде ораза ұстауы керек, себебі Құранда барлық діни міндеттер ерлер мен әйелдерге де жүктелгендігі айтылған. Бұған себеп – Құранда етеккір «бір қиындық» деп сипатталған. АҚШ-тағы ислам насихатшысы Нуман Али Ханның айтуынша, бұл тыйымның себебі – осымен байланысты ауырсыну. Мұсылман әйелі осы уақытта зикр (Алланы еске алу) және дуа (Алладан дұға ету) жасай алады.

Throughout the duration of the fast itself, Muslims will abstain from certain provisions that the Quran has otherwise allowed; namely eating, drinking, and sexual intercourse. This is in addition to the standard obligation already observed by Muslims of avoiding that which is not permissible under Quranic or shari'a law (e. g. ignorant and indecent speech, arguing and fighting and lustful thoughts). Without observing this standard obligation, the sawm is rendered useless and is seen simply as an act of starvation. Fasting should be a motive to be more benevolent to fellow creatures. Charity to the poor and needy in this month is one of the most rewardable worships. If one is sick, pregnant, menstruating, nursing, or traveling, one is considered exempt from fasting. Any fasts broken or missed due to sickness, pregnancy, menstruation, nursing, or traveling are made up whenever the person is able before the next month of Ramadan. According to the Quran, for all other cases, not fasting is only permitted when the act is potentially dangerous to one's health – for example, those who are sick, elderly, or on a journey, and women who are menstruating, pregnant, or nursing are permitted to break the fast, but this must be made up by paying a fidyah, which is essentially the iftar and suhur for a fasting person who requires such financial help. Muslim scholars have stated that observing the fast is forbidden for menstruating women. However, when a woman's period has ceased, she must bathe and continue fasting. Any fasts broken or missed due to menstruation must be made up whenever she can before the next month of Ramadan (not all Muslims believe missing fasts due to menstruation must be made up). Women must fast at times when not menstruating, as the Quran indicates that all religious duties are ordained for both men and women. The reason for this is because the Quran refers to menstruation as "Say: It is a discomfort (Menstruation)". According to Nouman Ali Khan, an Islamic speaker in the United States, the reason for this prohibition is because of the pain associated with it. A Muslim woman may still do dhikr (remembrance of Allah) and make dua (supplication to Allah) during this time.

Антты бұзу және оның салдары

Егер ант берілсе және жағдайлар оны бұзуды талап ететін болса (немесе ант беруші оны қасақана бұзса), онда құлды азат ету, немесе он мұқтаж адамды тамақтандыру, киіммен қамтамасыз ету, яғни өз отбасының қажеттілігіне жұмсайтын орташа мөлшерде тамақ беру немесе киім кигізу арқылы тәуба (кәффара) жасау керек. Егер мұның екеуі де мүмкін болмаса, онда үш күн ораза ұстау міндетті.

Басылу және аяқталу

Мұхаммедтен жеткен дәстүрлерге сәйкес, мұсылмандар таң атпастан бұрын сухур деп аталатын тамақ ішеді. Барлық тамақ пен суды таң намазының азаны естілгенге дейін бітіру керек. Күннің батуы және күн батқаннан кейінгі уақыттары астрономиялық тұрғыдан нақты анықталатын зухр және магриб намаздарынан өзгеше, хадисте айтылғандай, "шынайы таң" (әл-фаджр әл-садық) уақытын анықтауда бірнеше тәжірибелік анықтамалар қолданылады. Олар күннің ортасы горизонттан 12-21 градус төмендеген кезде, яғни таң атқанға дейін шамамен 40-60 минут бұрынғы уақытты қамтиды. Таңертеңгі тамаққа қатысты ислами діни тағамдық ережелерден басқа ешқандай шектеулер жоқ. Сухурды аяқтаған соң мұсылмандар таң намазын оқиды. Сухурдан кейін тамақ немесе су ішуге болмайды. Уду жасағанда ауызға су алуға болады, бірақ оны жұтуға болмайды. Оразаны аяқтау үшін ішілетін тамақ ифтар деп аталады. Мұсылмандар магриб намазынан кейін құрма және сумен оразаларын ашады, содан кейін толыққанды тамақтана алады.

Рухани аспекті

Ораза барлық мұсылмандарға діни міндет ретінде тағайындалған, оның мақсаты – адамның нәпсілік құштарлықтары мен ықыластарын ұқты шекте ұстап, өзін-өзі бақылауға үйрету және олардың құлы болмайтындай сақтау. Құранда айтылғандай, егер адамдар өздерін құштарлықтардан тиып ұстай алмаса, онда олар құтқарылуға жете алмайды: «Ал кім Раббысының алдында тұрудан қорқады және нәпсінің ықыластарынан жайнайды, сондай адам үшін жұмақ мекені болады». (Құран; 79:40–41)

Мұсылмандар Алланың әмірімен күнделікті өмірдегі рұхсат етілген нәрселерден де бас тартады, бұл өзін-өзі бақылауды күшейтеді және Раббысына деген жақындығын арттырады. Ораза адамдарды жазалау немесе оларға ауыр міндеттер жүктеу үшін тағайындалмаған. Бұл – адамның рухани және моральдық жаттығуы, оның негізгі идеясы – адамның құштарлықтары Исламда орнатылған моральдық қағидалардан асып кетпеуі үшін, орташалықты және рухани тәртіпті үйрету. Сонымен қатар, ораза белгілі бір мерзімге ғана міндетті және адамның дене құштарлықтарынан толығымен бас тартуға шақырмайды. Ораза біткеннен кейін тамақ ішу, су ішу және жыныстық қатынасқа түсуге рұхсат етіледі. Сондықтан, Ислам оразасының мақсаты – оның табиғи шегінде дұрыс шектерді орнату болып табылады.

Денсаулыққа әсері

Исламдық ораза, адамның күндіз-түні тамақтану режимін өзгертетін, қалыпты күндізгі-түндегі белсенділік пен демалыс циклын кері қайтаратын уақытпен шектелген тамақтану әдеті ретінде, ұйқы режиміне және жалпы денсаулыққа зиянды әсер ете алады. Рамазан айындағы ораза ұйқы үлгісін және оған байланысты гормон өндірісін өзгертеді. Мыңдаған мектеп оқушыларының статистикалық салыстыруы көрсетті, олардың бір бөлігі Рамазан айында жүктілік кезінде дүниеге келген, ал екінші бөлігі – жүктілік Рамазан айына тос келгенде. Рамазан айында ораза ұстаған аналардың балаларында когнитивтік қабілет төмендеуі және жасөспін шағында өсудің баяулауы байқалды. Рамазан айында ораза ұстаған аналардың балаларында созылмалы аурулардың, мысалы, 2-типті қант диабетінің даму қаупі жоғары (жүкті әйелдерге қатысты үкімді қараңыз). Ораза – DPP-4 деңгейін төмендетуге және дипептидил пептидаза-4 ингибиторларын белсендіруге, сонымен қатар остеопорозды алдын алуға дәлелденген баламалардың бірі. Циркадтық ритм мен остеопороз тікелей байланысты. Бұл биохимиялық маркерлер арқылы анықталды, оразаның күнің белгілі бір сағаттарында, әсіресе мұсылман дәстүрінің аясында ұсынылатын уақыттарда (исламдық ораза) остеопороз әсерін азайтуда өте тиімді екенін көрсетеді. Берлин және Ұлыбритания білім беру департаменттері студенттерді Рамазан айында ораза ұстаудан аулақ болуға шақыруға тырысты, себебі тамақ ішпеу немесе су ішпеу концентрация проблемаларына және нашар бағаларға әкелуі мүмкін деп санайды. Рамазан оразасы жұмыс өнімділігінің 35-50%-ға төмендеуімен де байланысты. Рамазан оразасының денсаулыққа пайдасы бар деген пікірлер көбінесе тамақтан бас тартуға назар аударады, ал су ішудің жетіспеушілігін ескермейді, бұл тіпті сау адамдарға да зиян келтіруі мүмкін. Көптеген мәдениеттерде сухур және ифтар уақытында көп мөлшерде тамақ және су ішумен байланысты, бұл зиянды болуы мүмкін. Рамазан оразасы сау адамдар үшін қауіпсіз, егер жалпы тамақ және су мөлшері жеткілікті болса, бірақ медициналық жағдайы бар адамдар ораза ұстау алдында немесе ораза кезінде денсаулық проблемалары туындаса, медициналық кеңес алуы керек. Ораза кезінде салмақ шамалы төмендеуі мүмкін, бірақ кейін ол қайтадан қалыпқа келуі мүмкін. Ирандық зерттеушілер тобының мәліметтері бойынша, Рамазан айында ораза ұстау орташа (GFR <60 мл/мин) немесе ауыр бүйрек ауруы бар пациенттерде бүйрек зақымдануына әкелуі мүмкін, бірақ бүйрек трансплантациясынан кейін жақсы функциясы бар немесе тас пайда болуға бейім пациенттерге зиян келтірмейді. Дегенмен, ауру және/немесе тәуекел тобына жататын адамдар ораза ұстау міндетінен босатылғандықтан, Рамазан оразасын өткізіп жіберуге болады. Рамазан оразасы жүкті әйелдер үшін қауіпті болуы мүмкін, себебі ол босануды тудыру және жүктілік диабетіне әкелу қаупімен байланысты, бірақ баланың салмағына әсер етпейтін сияқты. Егер әйелдің немесе баланың өміріне қауіп төніп тұрса, ораза ұстамауға болады, бірақ жүкті әйелдер көбінесе асқынулар пайда болғанға дейін жақсы жағдайда болады. Сондықтан жүкті әйелдер ораза ұстамауға және фидия төлеуге кеңес беруі мүмкін (әйелдер төлей алатын болса; кедей адамдар толығымен босатылуы мүмкін). Суды түн бойына біркелкі ішу (бірден көп ішудің орнына) және оразаны ашқанда шамадан тыс тамақтанудан аулақ болу ұсынылады, себебі күн бату кезінде су мен тамақтың шамадан тыс мөлшерде қабылдануы жиі хабарланады (шамадан тыс тамақтану және ішу Исламда тыйым салынған). Мұхаммед Абдухтың айтуынша, денсаулыққа қауіп төнуі, балаға сүт беру немесе жүктілік (бұл жағдайда фидия) немесе ауыр физикалық еңбек қажетті жұмыста болған жағдайда, оразаны бұзып, оны басқа айларда толықтыруға немесе фидия төлеуге болады.

Islamic fasting, as a time restricted eating habit that inverts the normal human day night routine for observance, can have deleterious health effects on sleep patterns and general health. Fasting in Ramadan has been shown to alter the sleep patterns and the associated hormone production. Statistical comparison of thousands of school children, part of whom was born without the month of Ramadan during pregnancy and part of whom where Ramadan coincided with the pregnancy, has revealed lower cognitive capability, and lower growth in adolescence if the mother observed Ramadan fasting during pregnancy. Children whose mothers fasted during Ramadan also have a higher incidence of several chronic diseases, e. g. Type 2 diabetes (see the ruling regarding fasting pregnant women). Fasting is one of the alternatives proved to reduce the DPP 4 level and activate the dipeptidyl peptidase 4 inhibitors and so, prevent osteoporosis. On the other hand, the circadian rhythm has a direct relationship with osteoporosis. This has been found by the biochemical markers, indicating that fasting at certain hours of the day, especially during those hours of the day which are recommended as part of the Muslim tradition (Islamic fasting), is very effective in reducing the effects of osteoporosis. The education departments of Berlin and the United Kingdom have tried to discourage students from fasting during Ramadan, as they claim that not eating or drinking can lead to concentration problems and bad grades. Ramadan fasting has also been associated with loss of workplace productivity by 35 to 50%. Many of the purported health benefits associated with Ramadan fasting only take into account abstinence from food while ignoring the lack of water intake, which can have a harmful impact even in healthy individuals. In many cultures, it is associated with heavy food and water intake during Suhur and Iftar times, which may do more harm than good. Ramadan fasting is safe for healthy people provided that overall food and water intake is adequate, but those with medical conditions should seek medical advice if they encounter health problems before or during fasting. The fasting period is usually associated with modest weight loss, but weight can return afterward. A review of the literature by an Iranian group suggested fasting during Ramadan might produce renal injury in patients with moderate (GFR <60 ml/min) or severe kidney disease but was not injurious to renal transplant patients with good function or most stone forming patients. However, since sick and/or at risk individuals are exempted from the obligation of fasting, Ramadan fasting may be skipped instead. Ramadan fasting can be potentially hazardous for pregnant women as it is associated with risks of inducing labor and causing gestational diabetes, although it does not appear to affect the child's weight. it is permissible to not fast if it threatens the woman's or the child's lives, however, in many instances, pregnant women are normal before the development of complications. Thus, it may be advisable for pregnant women to skip fasting and pay fidyah instead (if the women are able to pay; poor people may be exempted fully). It has been advised to span the water intake throughout the night (instead of drinking heavily at a single time) and not to overeat upon the breaking of the fast as a solution of the usually reported excessive water and food intake on the sunset (excessive eating and drinking is actually prohibited in Islam). One can break their fast and substitute it on other months or pay fidyah if they are an obvious risk of health concerns, breastfeeding or pregnant (fidyah in this case) or in a work requiring hard physical labor according to Muhammad Abduh.

Ант берген күндер

Егер біреу ант берсе немесе қастық айтса, мысалы: "Егер жақсы бағамен бітірсем, Алла үшін үш күн ораза ұстаймын" десе, онда жалпы қабылданған сенім бойынша, сол адам осы сөзін орындауы тиіс. Мұндай ораза міндетті деп есептеледі. Осындай антты бұзу – күнә.