Кіріспе
Жүгеріден еркек гүлдерді алу
Жүгеріден шашақтарды жою – жүгерінің (қара бидайдың) жоғары жағындағы тозаң түзілетін гүлдерді, яғни шашақтарды алып тастап, жерге салу. Бұл екі жүгері сортын будандастыру немесе гибридтеу үшін қолданылатын тозаңдауды бақылаудың бір түрі. Шашақтары алынатын жүгері егістігіне екі түрлі жүгері егіледі. Бір сорттың барлық өсімдіктерінен шашақтарды алып тастау, сол өсімдіктердегі дәндердің екінші сорттың шашақтарымен ұрықтандырылуына және гибридтің пайда болуына әкеледі. Гибридтік жүгері физикалық тұрғыдан біркелкі болумен қатар, ашық тозаңдану арқылы өндірілген жүгеріден гөрі айтарлықтай жоғары өнім береді. Қазіргі заманғы тұқымдық жүгеріде жаңа сорттың ата-аналық өсімдіктеріндегі белгілі қасиеттерді көрсетуі үшін гибридтеуге арналған сорттар мұқият таңдалады. Шашақтарды жою процесіне көбінесе арнайы машиналар мен адам күші жұмсалады.
Detasseling corn is removing the pollen producing flowers, the tassel, from the tops of corn (maize) plants and placing them on the ground. It is a form of pollination control, employed to cross breed, or hybridize, two varieties of corn. Fields of corn that will be detasseled are planted with two varieties of corn. Removing the tassels from all the plants of one variety leaves the grain that is growing on those plants to be fertilized by the tassels of the other, resulting in a hybrid. In addition to being more physically uniform, hybrid corn produces dramatically higher yields than corn produced by open pollination. With modern seed corn, the varieties to hybridize are carefully selected so that the new variety will exhibit specific traits found in the parent plants. The detasseling process usually involves the use of both specialized machines and human labor.
Машинаны бөлшектеу
Дерлік барлық тамызғыштық екі кезеңде жасалады: біріншіде машинамен, содан кейін қолмен. Машинамен тамызғыштық өзі әдетте екі қадамды процесс болып табылады. Алдымен, "кескіш" деп аталатын машина жүгерінің қатарымен өтіп, өсімдіктің жоғарғы бөлігін кесіп тастайды. Бұл даланың біркелкі болуын қамтамасыз ету үшін жасалады, содан кейін бірнеше күннен кейін "тарту" машинасы келіп, жоғары жылдамдықпен қозғалатын екі ролик арасында ұстап, тамызғышты өсімдіктен шығарып алады. Осылайша тамызғыштардың көп бөлігі алынып тасталады. Тамызғыш машиналары тұқымдық жүгері даласындағы тамызғыштардың 60-дан 90 пайызын алып тастайды. Бұл шаруалар қалаған тұқымның біркелкілігін қамтамасыз ету үшін алынып тасталуы тиіс 99,5 пайызға қарағанда әлдеқайда аз. Машиналардың басты мәселесі – олар өсімдіктердің биіктігіне жылдам бейімделе алмайды және тамызғыштарды ауаға лақтырып жібереді, олар басқа жүгері өсімдіктеріне жабысып, кездейсоқ тозаңдануға әкелуі мүмкін. Осы мәселенің алдын алу үшін тартылған тамызғыштың жерге түсуі қажет.
Қолмен бөлшектеу
Тұқымдық жүгеріні алғашында машинамен шөміштен айырғанмен, соңында адамдар машина өткізіп кеткен өсімдіктердің шөміштерін және басқа жүгерілердің жапырақтарында қалған шөміштерді тазартуға жұмылады. Бұл жұмыс "шөміш тазалаушылардың" жүгері егісін аралап шөміштерді алып тастау арқылы немесе шөміш тазалаушылардың шөміш тасымалдағышымен егістікті аралап өту арқылы жасалады. Шөміш тасымалдағыштары көбінесе жүгерінің биіктігі еден деңгейінен тазалауға мүмкіндік бермейтін жағдайларда қолданылады. Әрбір тасымалдағышқа сегізден он екіге дейін шөміш тазалаушы сыяды. Шөміш тазалау жұмысын көбінесе жасөспірімдер атқарады, сондықтан ол АҚШ-тың орталық аймақтарындағы жүгері өсіру аймақтарының ауылдық жерлеріндегі дәстүрлі қадам саналады. Осы аймақтардағы көптеген жасөспірімдер үшін бұл олардың алғашқы жұмысы. Нақты басталу мерзімі елдің нақты аймағына және жылдың өсу жағдайларына байланысты. Шөміш тазалау "маусымы" әдетте екіден төрт аптаға дейін созылады, ал жұмыс күндері өсу маусымына байланысты бірнеше сағаттан 10 сағаттан астамға дейін ауыспайды. Шөміш тазалаушылардың жалақысы әртүрлі; кейбіреулері ең төменгі жалақыны алады, ал кейбіреулері сағатына 12 доллардан астам табады. Жалақы мөлшері тұқымдық жүгері компаниясына, шөміш тазалау мердігеріне, шөміш тазалаушының тәжірибесіне және тіпті егістіктің жағдайына, мысалы, гектарға өсімдіктердің санына, шөміш тазалау машинасымен алынған шөміштердің пайыздық көрсеткішіне немесе жүгерінің биіктігіне байланысты. Жалақыны есептеу әдісі де шөміш тазалау мердігерлері арасында әртүрлі болуы мүмкін. Кейбіреулері сағаттық жалақы төлейді, ал басқалары бірлік мөлшерлеме бойынша төлейді, онда шөміш тазалаушылар әр қатар, бөлім немесе гектар үшін белгілі бір сома алады. Басқа мердігерлер шөміш тазалаушылардың жалақысын күніне анықтау үшін рейтингтік жүйені пайдаланады. Көптеген жасөспірімдерді жұмысқа тартумен қатар, елдің кейбір аймақтарында көшпенді жұмысшылар да шөміш тазалаушы ретінде жұмыс істейді. Көшпенді жұмысшылардың жалақысы көбінесе бірлік мөлшерлеме бойынша төленеді.
ХХ ғасырдың басында
Детассилинг 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында жүгері өсірудің "қатарластыру" әдісінде қолданылды. Бұл әдіс бойынша жүгерінің қатарлары кезекпен бөлінетін, ал тұқым келесі маусымда егу үшін бөлініп алынған қатарлардан сақталды. Дегенмен, қатарластыру арқылы селекция жасау өнімділіктің күрт өсуіне әкелмеді және бірнеше жылдан кейін көбінесе тоқтатылды. 1910 жылға таяу, тәжірибелі жүгері селекционерлері екі жоғары өнімді сортты будандастыру арқылы жүгері өнімділігін арттыру мүмкіндігіне үміттенді. Бұл да сорттарды кезектестіре отырғызу және сорттардың біреуінен шашақтарды алып тастау арқылы іске асырылды. Тұқым өндірудің бұл әдісі де көңіл көншітпеді және тоқтатылды. Алайда, қазіргі заманғы гибридтеу процесі, яғни жүгерінің бір ішкі тұқымдық желісін екіншісімен будандастыру, осы ерте будандастыру жұмыстарынан дамыды. 1908 жылы Джордж Харрисон Шулл гетерозисті, сондай-ақ гибридтік күш деп те аталатын құбылысты сипаттады. Гетерозис – нақты бір будандастырудан туған ұрпақтың ата-аналарынан жақсы өнім беру бейімі. 1917 жылы бұл гибридтеуді коммерциялық тұрғыдан тиімді ететін процесс әзірленді. 1933 жылы АҚШ-та өндірілген жүгерінің 1%-дан азы гибридтік тұқымнан өндірілсе, 1944 жылы 83%-дан асып кетті. Бұл гибридтік тұқым екі ішкі тұқымдық желіні будандастыру арқылы жасалады, бірінші желінің бір қатарына екінші желінің бірнеше қатары орналастырылады. Екінші сорттың шашақтары бірінші сортпен тозаңдануы үшін қолмен алынып тасталды.
ХХ ғасырдың аяғы
Гибридті жүгері 1950 жылдардың ортасына дейін қолмен тазартылды, содан кейін бір инбридтік желіні еркексіз қылатын және гибридтелген тұқымдық жүгеріде еркек өнімділігін қалпына келтіретін цитоплазма табылды. Бұл ген тұқымдық жүгері компанияларына қолмен тазарту қажеттілігін жойып, еңбек шығындарын айтарлықтай төмендетуге мүмкіндік берді. 1960 жылдардың ортасына қарай, тұқымдық жүгерінің көбі осы ген арқылы өндірілді. 1971 жылы оңтүстік жүгері жапырағының қызыл шұжық ауруының таралуымен жағдай өзгерді. Еркексіздікті қамтамасыз ететін цитоплазма осы саңырауқұлаққа өте сезімтал болды. Сол кезде АҚШ-та қолданылатын гибридті жүгерінің шамамен 90% осы генді қамтыды. Егістің шамамен 15% инфекциядан зардап шекті, ал келесі бірнеше жыл бойы еркексіздік тоқтатылып, тұқымдық жүгері қайтадан қолмен тазартылды. 1970 жылдардың ортасында қолмен тазартумен байланысты жоғары еңбек шығындарын азайту және ауылдық жасөспірімдер еңбек күшінің азаюына жауап ретінде машиналар жасалды. 1980 жылдары оңтүстік жүгері жапырағының қызыл шұжық ауруына төзімді еркексіз сорттар қайтадан енгізілді; алайда, 1960 жылдардағы бір ғана еркексіз сортқа тәуелділік қайталанбады. Бүгінде жүгері гибридизациясы машинамен және қолмен тазартудың, сондай-ақ еркексіз гендердің үйлесімі арқылы жүзеге асырылады.
Тұқымдық жүгері өсіру алқаптары
Тұқымдық жүгері егістігі "панель", "блок" немесе "жинақ" деп аталатын қайталама үлгімен отырғызылады, бұл атау елдің аймағына байланысты өзгереді. Мұндай панельдерді отырғызудың екі негізгі түрі бар. Панель 6:2 үлгісімен отырғызылуы мүмкін, яғни алты "әйел" қатары (тозаңданудан тазартылатын қатарлар) екі "еркек" немесе "бұқа" қатарынан (тозаңдану үшін пайдаланылатын қатарлар) кейін орналасады. Панельдер көбінесе 4:1 пропорциясында отырғызылады, төрт "әйел" қатарынан соң бір "еркек" қатары келеді. 4:2 және 4:1:6:1 сияқты сирек кездесетін басқа үлгілер де қолданылады. Қай жағдайда болсын, бұл үлгі жүгері егістігінің барлық аймағында сақталады. Желдің сыртқы тозаңды тұқымдық жүгері егістігіне әкелу қаупі болған жағдайда, тұқымдық жүгері егістігінің барлық немесе бір бөлігі еркек өсімдіктердің қосымша қатарларымен қоршалады. Бұл қосымша қатарлар елдің аймағына байланысты "буферлік" немесе "оқшаулау" қатарлары деп аталады. Тұқымдық жүгері егістігіне қажетсіз тозаңның енуін болдырмаудың тағы бір маңызды әдісі – рогинг, яғни мақсатты сорттан өзгеше өсімдіктерді жою процесі.