Кіріспе
Камбоджадағы адам құқықтарына шолу Камбоджадағы адам құқықтары жағдайы ел ішінде де, халықаралық қауымдастықта да күшейіп келе жатқан сынға ұшырауда. Негізгі адам құқықтарын өрескел бұзу оқиғаларынан кейін елдің бағыты туралы белгісіздік сезімі туды, кейде жағдайды жаңа туған Мьянмамен салыстырады. Human Rights Watch Камбоджа туралы баяндамасында «Билік көпшілік наразылықтарын тыйым салуға немесе таратуға жалғастыруда. Үкіметті сынаған саясаткерлер мен журналистер зорлық-зомбылық пен қорқытуларға ұшырайды және бұқаралық ақпарат құралдарына тең қол жеткізуге тыйым салынған. Сонымен қатар, сот жүйесі әлсіз және саяси ықпалға ұшырайды. Камбоджада әйелдер мен балаларды полиция немесе үкімет шенеуніктері қорғаған немесе қолдаған желілер арқылы жыныстық сауда кеңінен таралған. Үкімет фермерлердің жерін заңсыз тартып алу, заңсыз ағаш кесу және табиғи ресурстарды кең ауқымда тонау сияқты құқық бұзушылықтарға көз жұмған». Елдің қазіргі жағдайы плюралистік демократияның сияқты көрінеді. 2004 жылдың шілдесінде корольдік оппозициялық партия FUNCINPEC бір жылдан астам саяси дағдарыстан кейін Камбоджа халық партиясымен (CPP) коалициялық үкімет құрды. Соңғы кезде Сэм Рейнси партиясының (SRP) мүшелері парламенттік иммунитеті парламент мүшелерінің жабық есіктердегі дауысымен сынға алынып алынғаннан кейін қылмыстық қудалауға ұшырады. Human Rights Watch үкіметтік емес ұйымы Камбоджадағы қазіргі жағдайды былай бағалайды: «Премьер-министр Хун Сен, бұрынғы Қызыл Кхмер командирі, 1985 жылдан бері билікте. Оның билігі қауіпсіздік күштерінің зорлық-зомбылығына және оппозиция мүшелерін, белсенділерді және адам құқықтары жөніндегі қызметкерлерді саяси мақсатта қудалауға негізделген. Қауіпсіздік күштері жазасыз кісі өлтіру мен азаптауға қатысуда. Билік бейбіт жиналыстар мен шерулерге тыйым салып, наразылық акцияларын басып, бейбіт жиналыс құқығын үнемі шектейді. Саяси билік иелері ондаған жылдар бойы жерді заңсыз тартып алып, адамдарды мәжбүрлеп шығарып тастауда. Үкімет шенеуніктері мен судьялар жемқорлыққа батып кеткен. Киім-кешек өнеркәсібінде жұмыс істейтін, көбінесе әйелдер, жыныстық кемсітушілікке және басқа да құқық бұзушылықтарға ұшырайды. Париж келісімі Конституцияға «адам құқықтары мен негізгі бостандықтарға қатысты негізгі қағидаларды» енгізуді талап етті. Париж келісімі сондай-ақ Камбоджадан «өткендегі саясат пен тәжірибелердің ешқашан қайталануына жол бермеу үшін тиімді шаралар қабылдауды» талап етті. 1993 жылғы Конституцияда «Кхмер азаматтарының құқықтары мен міндеттері» тақырыбында тарау бар, ол жиырма баптан (31-50 баптар) тұрады, оның он жетісі құқықтарға, ал үшi – міндеттерге қатысты. Париж келісімінің талаптарына сәйкес, конституцияда «азапталған адамдар сот арқылы осы құқықтарды жүзеге асыруға құқылы» және «конституция бойынша көзделген құқықтарды жүзеге асыруға өкілетті тәуелсіз сот жүйесі құрылады» деп белгіленген. Конституцияда кхмер азаматтарының мемлекеттік агенттерге қарсы шағымдану, шағымдану немесе талап қою құқығы бар екендігі, оны сот шешеді. 1993 жылы Конституцияны қабылдағаннан кейін БҰҰ Бас хатшының Камбоджадағы адам құқықтары жөніндегі арнайы өкілі тағайындалды және БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссары Камбоджада кеңсе ашты. Бұл мекемелер жергілікті және халықаралық адам құқықтары жөніндегі топтармен бірге реформалар мен түзетулер тұрғысынан шектеулі нәтижелермен адам құқықтары бұзушылықтарының кең ауқымын құжаттады.
The human rights situation in Cambodia is facing growing criticisms both within the country and from an increasingly alarmed international community. After a series of flagrant violations against basic human rights a feeling of incertitude regarding the direction the country is emerging, sometimes comparing the situation to a newborn Burma. In its report on Cambodia, Human Rights Watch stated that "Authorities continue to ban or disperse most public demonstrations. Politicians and journalists critical of the government face violence and intimidation and are barred from equal access to the broadcast media. In addition, the judiciary remains weak and subject to political influence. Sex trafficking in Cambodia of women and children through networks protected or backed by police or government officials is rampant. The government continues to turn a blind eye to fraudulent confiscation of farmers' land, illegal logging, and widespread plundering of natural resources." The current state of the country could be described as a semblance of pluralistic democracy. In July 2004, the royalist opposition party FUNCINPEC formed a coalition government with the Cambodian People Party (CPP) after a political deadlock of more than a year. More recently, Sam Rainsy Party (SRP) members have been targeted for criminal prosecutions, after seeing the parliamentarian immunity of several SRP members lifted by a criticized closed door hand vote with members of the parliament. The NGO Human Rights Watch offers this assessment of the current state of affairs in Cambodia: <blockquote>Prime Minister Hun Sen, a former Khmer Rouge commander, has been in power since 1985. His rule has relied on security force violence and politically motivated persecution of opposition members, activists, and human rights workers. Security forces commit killings and torture with impunity. Authorities regularly restrict the right to peaceful assembly by suppressing protests and banning nonviolent gatherings and processions. The politically powerful have carried out forced evictions and illegal land grabs for decades. Government officials and judges are mired in corruption. Garment industry workers, primarily women, are subject to sexual discrimination and other rights abuses. The Paris Agreement required that the Constitution include "basic principles, including those regarding human rights and fundamental freedoms " The Paris Agreement also required Cambodia "to take effective measures to ensure that the policies and practices of the past shall never be allowed to return." The Constitution of 1993 does indeed contain a chapter on "The Rights and Obligations of Khmer Citizens" consisting of twenty articles (Articles 31 50), seventeen of which relate to rights and three to duties. In compliance with the requirement of the Paris Agreement that the constitution provide that "[a]ggrieved individuals will be entitled to have the courts adjudicate and enforce these rights" and that "[a]n independent judiciary will be established, empowered to enforce the rights provided under the constitution", the Constitution stipulates that Khmer citizens have the right to denounce, make complaints or file claims against the state of state agents, the settlement of which should be determined by the courts. Since the adoption of the Constitution in 1993, the UN appointed a Special Representative of the Secretary General for Human Rights in Cambodia and the UN High Commissioner for Human Rights opened a Cambodian office. These institutions alongside local and international human rights groups have documented a wide range of human rights violations, with limited results, in terms of reform and redress.
Сөз және жиналыс бостандығы
Сөз бостандығының бұзылуы, оның ішінде ақпарат құралдарына қолжетімділіктің жоқтығы, кең таралған құбылыс. Соңғы кезде сөз бостандығына қарсы науқан ретінде қарастырылған жағдай, Камбоджаның адам құқықтарын нығайтуға жасаған күш-жігерінің кері қадамға ұшуын көрсетті. Камбоджа Конституциясымен кепілдік берілген жиналыс бостандығына қатысты ауыр шектеулер бар, сонымен қатар жергілікті ұйымдар мұны Камбоджаның азаматтық қоғамын дамытуға және алаңдаушылықтарын білдіруге бағытталған әдейі науқан деп қарастырады. 2018 жылдың 14 наурызында Біріккен Корольдіктің Камбоджадағы адам құқықтары жағдайы жөніндегі БҰҰ сарапшысы, профессор Рона Смит, шілде айында өтетін жалпыұлттық сайлау алдында ақпарат құралдарына, сөз бостандығына және саяси қатысуға қатысты шектеулерге байланысты өте күйбеңдеушілік білдірді және Үкіметті адам құқықтары жолын таңдауға шақырды. Ол 118 саясаткерге қатысты тыйымды жоюға шақырды. Камбоджадағы журналистер әртүрлі қысымдарға, мазақтауларға, сондай-ақ зорлық-зомбылыққа ұшырап жатыр, деп 2022 жылдың 3 тамызында БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңсесі жариялаған баяндамада көрсетілген. Бұл баяндамаға 65 журналист сұхбат беріп, сауалнамаға қатысты. Майкл Корс және Кейт Спейд сияқты халықаралық брендтерге сөмкелер тігетін камбоджалық Сой Срос Кампонг-Спеу провинциясындағы Superl зауытында жұмыс істеді. 2020 жылдың 4 сәуірінде Сой Facebook-тегі жазбасы үшін түрмеге қамалды, онда ол коронавирус пандемиясы кезінде зауытындағы жұмысшылардың жұмыстан босатылуы мүмкін екеніне қатысты алаңдаушылығын білдірген. Оны бірнеше полицей 48 сағаттан астам уақыт бойы тексерді. "Сұрақ-жауап бөлмесінде бірнеше полицей болды, олар маған назар аударуды немесе танымал болуды қалайтынымды, әлде біреуді қоздыруға тырысамын ба деп сұрады", - деді Сой. "Олар мені қорлап, әйел ретінде маған деген құрметімді төмендетті". Сой көп ұзамай Кампонг-Спеу түрмесіне қамалды. Superl алғашқы айыптауларында Сой жалған ақпарат таратқандығын және зауыттың атына нөкерлік жасағандығын мәлімдеді. Бірақ оның ісін қараған сот оған екі қылмыстық құқық бұзушылық жасады деп айып тақты: науқастау және кемсіту. Егер Сой кінәлі деп танылса, оған үш жылға дейін бас бостандығынан айыру және алты миллион риелге (шамамен 1500 АҚШ доллары) дейін айыппұл салынуы мүмкін еді. Ол екі айға түрмеге қамалды.
Сот жүйесі
Сот төрешілігінің тәуелсіздігін орнатуға он жылдан астам уақыт бойы үлкен күш-жігер жұмсалды, бірақ күтілген нәтижелерге әлі де қол жеткізілген жоқ. Сот жүйесі сыбайлас жемқорлыққа толы, тиімсіз және көбінесе биліктегі Халықтық партияның (CPP) бақылауында қалып отыр. Мемлекеттік қызметкерлердің адам құқықтарын өрескел бұзу фактілері анықталды, бірақ қудалау шаралары сирек қолданылады. CPP үкіметі саяси бақылаудағы сотты өкіметін нығайту құралы ретінде пайдаланып, еріксіз тұтқындаулар жасауда. 2006 жылы БҰҰ Тұтқындау тобы Чим Чаннидің, Сэм Рейнси партиясының депутатының тұтқындалуы Камбоджа және халықаралық заңды бұзу болып табылады деп шешті.
ЛГБТ құқықтары
Лесбиянка, гей, бисексуал және трансгендер (ЛГБТ) камбоджалықтар кемсіту мен зорлық-зомбылықтан зардап шегеді; оның ішінде зорлық, жұмыс орнындағы кемсіту, әлеуметтік және отбасылық шеттету кіреді. 2010 жылы Камбоджа Адам құқықтары орталығы жыныстық бағдар және гендерлік сәйкестік (SOGI) жобасын құрды, оның мақсаты Камбоджаның барлық аймақтарындағы ЛГБТ адамдарын өз құқықтары үшін күресуге және ЛГБТ адамдарына деген құрметті арттыруға қолдау көрсету болып табылады. 2010 жылдың желтоқсан айында Камбоджа Адам құқықтары орталығы Камбоджадағы ЛГБТ адамдарының жағдайы туралы маңызды есеп жариялады.
Қатаң түрде үйден шығару
Адам құқықтары жөніндегі белсенділер Камбоджадағы мәжбүрлі үйден қуулардың бақылаудан шығып бара жатқанына үдеретін алаңдаушылық білдіруде. Amnesty International ұйымының баяндамасы көрсеткендей, Камбоджаның халықаралық адам құқығы заңнамасы бойынша міндеттемелеріне қайшы келіп, үйден қуылған адамдар алдын ала нақты қатысуға және кеңес алуға мүмкіндік алған жоқ. Жоспарланған үйден қуулар мен қоныс аудару шаралары туралы ақпарат толық емес және дәл емес болғандықтан, зардап шеккендердің ақпарат алу құқығы және өздеріне қатысты шешімдерге қатысу құқығы, әсіресе лайықты тұрғын үй құқығы, бұзылуда. Мәжбүрлі үйден қуудан құқықтық қорғаудың жетіспеуі және қолданыстағы стандарттарды реттеудің болмауы жауапкершілікке тартудағы олқылықты тудырып, әсіресе кедейлікте өмір сүретін шеттетілген адамдардың адам құқықтарын бұзу қаупін, соның ішінде мәжбүрлі үйден қууды арттыруда.
Басқа
Адам құқықтары бойынша басқа да ауыр және тұрақты проблемаларға саяси қылмыстардың ашылмауы, кәсіподақ мүшелері мен оппозициялық саясаткерлерге жасалған зорлық-зомбылық жатады. Көптеген ашылмаған кісі өлтірулердің ішінде кәсіподақ жетекшісі Чэа Вичеаның өлтірілуі ірі халықаралық адам құқықтары және еңбек ұйымдары, сондай-ақ Біріккен Ұлттар Ұйымы тарапынан кеңінен жарияланды. Жерді тартып алу, негізсіз тұтқындау және қамауға алу, азаптау, балаларды күштеп жұмысқа салу, әйелдер мен балаларды сату, әйелдерге қатысты кемсітушілік және отбасылық зорлық-зомбылық, балаларға жасалған зорлық-зомбылық та камбоджалықтарды мазалап тұр.
Қазіргі кездегі мәселелер
Қазіргі кезде ерекше алаңдаушылық туғызатын мәселелер – Камбоджа үкіметінің виетнамдық Монтаньярда асыл сұраушыларды күштеп қайтару және ел бойынша жер мәселелерінің өршуі. Камбоджаның барлық аймақтарында билік өкілдері есірткі қолданушыларды, тұрмысы жоқ адамдарды, "көшедегі" балаларды, секс-жұмыскерлерді және мүгедек деп саналатын адамдарды "елдегі қамау орталықтарының ретсіз жүйесінде" жүйелі түрде ұстап отырады. Кейбір орталықтар ресми түрде есірткіге қарсы емдеуге, ал басқалары "әлеуметтік оңалтуға" бағытталған. Prey Speu-дан басқа, Әлеуметтік істер министрлігі Сисофон қаласындағы Пном Бак орталығына да қарайды (Бантей Меанчи провинциясы) және Кох Конг қаласындағы (Кох Конг провинциясы) әскери базада әскерилермен бірлесе есірткіге байланысты ұстау орталығын басқарады. Камбоджада "әр жылы кем дегенде 2000 адамды тиісті сот процесінсіз ұстап тұратын тағы алты есірткіге байланысты ұстау орталығы бар". 2013 жылғы оқиғалар. Amnesty International және Камбоджада орналасқан Адам құқықтары жөніндегі Камбоджа орталығы да "жазасыздық" мәселесін көтерді. Amnesty International-дың 2012 жылғы жылдық есебінде "адам құқықтарын бұзушылардың жазасыз қалғандығы және тәуелсіз сот жүйесінің болмауы күрделі проблема болып қалуда" делінген. Маусым айынан бастап үкіметтік емес ұйымдар биліктің "кем дегенде 30 тұтқынға зорлық-зомбылық көрсеткенін, оның 29-ы полиция күзетінде, ал біреуі түрмеде болған" туралы хабарлады. Хабарлама бойынша, зорлық-зомбылықтың ең көп таралған түрлері – тепкілеу, ұру және тапаншамен қамшылау болды, бірақ электр тогымен соққы беру, тұншықтыру, таяқпен және сыммен қамшылау тағы да қолданылды. АҚШ Мемлекеттік департаментінің баяндамасында "саяси және тиімсіз сот жүйесі елдегі адам құқықтарының бұзылуының негізгі себептерінің бірі" деп көрсетілген. Бұл баяндамада "үкімет сот тәуелсіздігіне құрмет көрсетпейді және судьялар, прокурорлар мен сот қызметкерлері арасында кеңінен жемқорлық таралған" делінген. "Human Rights Watch" бейресми ұстау орталықтарының күзетшілері мен қызметкерлерінің тұтқындарды "резеңке шлангімен қамшылап, бамбук таяқтарымен немесе пальма жапырақтарымен ұрып, электр шоктары беріп, сексуалдық зорлық-зомбылық жасап, денеге қатты ауырту мақсатында дене жаттығуларымен жазалайтынын" құжаттады. Соттан тыс орталықтарда ұсталған бейресми адамдар құрылыс алаңдарында жұмыс істеуге мәжбүр болды, соның ішінде кем дегенде бір жағдайда қонақүй салуға көмектесті. Камбоджадағы құлдықтың бір түрі – ата-аналардың қыздарының бойын сатуы, көбінесе қарыздарын өтеу үшін. Қыздары бойын жоғалтқаннан кейін де ата-аналары оларды сексуалдық құлдыққа сатуды жалғастыруы мүмкін. ABC News хабарлағандай, балалардың сексуалдық құлдығына қатысты кеңінен тараған жағдайлар қызыл кхмерлердің құлауынан кейінгі қатыгездік пен заңсыздық кезеңінде басталды. 2018 жылдың 14 наурызында Біріккен Корольдіктегі Камбоджадағы адам құқықтары жағдайы жөніндегі БҰҰ сарапшысы профессор Рона Смит шілдеде өтетін ұлттық сайлау алдында баспасөз бостандығына, сөз бостандығына және саяси қатысуға қатысты шектеулерге байланысты "қатты алаңдаушылық білдірді" және үкіметті адам құқықтары жолын таңдауға шақырды. 2022 жылдың 3 тамызында Біріккен Ұлттар Ұйымы Камбоджада баспасөз бостандығы мен сөз бостандығының нашарлап бара жатқанын атап өтті. Елде азаматтық кеңістіктің шектелуіне байланысты журналистер түрлі қысымға, зорлық-зомбылыққа ұшырады.