Үндестік бұзу: Екі жақын дауыссыздың бөлек буынға ажырауы. Диаэрез, гиатус – тілдердегі дауыссыз тіркесімі, мысалы, жапон және суахили тілдерінде кездеседі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Дауыстылардың қатар тұрған екі буынға бөлінуі
Syllabic separation of two adjacent vowels
Фонологияда, хиатус (/h//aɪ/'/eɪ//t//ə//s/ hyAYtəs) немесе диаэрезис (/d//aɪ/'/ɛr//ə//s//ɪ//s//, // /'/ɪər// / dyERRəsiss, EER; диаэрезис немесе диэрезис деп те жазылады) – екі жақын буында арасында дауыссыз дыбыс болмай, екі жеке дауысты дыбыстың кездесуін көрсетеді. Егер екі дауысты дыбыс бір буынның құрамында бірігіп айтылса, онда ол дифтонг деп аталады.
In phonology, hiatus (/h//aɪ/'/eɪ//t//ə//s/ hyAYtəs) or diaeresis (/d//aɪ/'/ɛr//ə//s//ɪ//s//, // /'/ɪər// / dyERRəsiss, EER ; also spelled dieresis or diæresis) describes the occurrence of two separate vowel sounds in adjacent syllables with no intervening consonant. When two vowel sounds instead occur together as part of a single syllable, the result is called a diphthong.
Артықшылық
Кейбір тілдерде дифтонгтар жоқ, тек жылдам сөйлегенде ғана кездеседі, немесе дифтонгтардың саны шектеулі, бірақ дифтонг құрамайтын, сондықтан үзіліс күйінде кездесетін көптеген дауыстылар тізбегі болады. Жапон, нуосу, суахили сияқты банту тілдері мен лакота тілі осыған жатады. Мысалы, жапон тілінде (青い) "көк/жасыл" және суахили тілінде eua "тазарту" сөздері үш буыннан тұрады.
Some languages do not have diphthongs, except sometimes in rapid speech, or they have a limited number of diphthongs but also numerous vowel sequences that cannot form diphthongs and so appear in hiatus. That is the case of Japanese, Nuosu, Bantu languages like Swahili, and Lakota. Examples are Japanese (青い) 'blue/green', and Swahili eua 'purify', both with three syllables.
Қауіпсіздік
Көптеген тілдерде үзіліс қабылданбайды немесе шектеледі және оны дауыстыны жою немесе ассимиляциялау, немесе қосымша дауыссыз дыбыс қосу арқылы болдырмауға тырысады.
Many languages disallow or restrict hiatus and avoid it by deleting or assimilating the vowel or by adding an extra consonant.
Эпентезис
Үндеуді болдырмау үшін дауыстылар арасына әріп қосылуы мүмкін (эпентезис). Көбінесе бұл жартылай дауысты немесе глотталық дыбыс болады, бірақ тілге және екі жақын дауыстының ерекшеліктеріне байланысты басқа да әр түрлі дыбыстар қолданылуы мүмкін. Мысалы, ағылшын тілінің кейбір ротикалық емес диалектілері жоғары емес сөздің соңғы немесе кейде морфеманың соңғы дауыстыларынан кейін үндеуді болдырмау үшін қосымша дыбыс енгізеді.
A consonant may be added between vowels (epenthesis) to prevent hiatus. That is most often a semivowel or a glottal, but all kinds of other consonants can be used as well, depending on the language and the quality of the two adjacent vowels. For example, some non rhotic dialects of English often insert to avoid hiatus after non high word final or occasionally morpheme final vowels.
Қысылу
Грек және латын поэзиясында үзіліс көбінесе болдырылмайды, бірақ белгілі бір ережелерге сәйкес, көптеген авторларда поэтикалық еркіндік шегінде кездеседі. Үзілісті болдырмау үшін соңғы дауыстының жойылуы, кейде проделизия (бастапқы дауыстының жойылуы), синизез (орфографиясы өзгермейтін екі дауыстының бірігіп айтылуы) немесе αει > ᾷ сияқты қысқартулар қолданылуы мүмкін.
In Greek and Latin poetry, hiatus is generally avoided although it occurs in many authors under certain rules, with varying degrees of poetic licence. Hiatus may be avoided by elision of a final vowel, occasionally prodelision (elision of initial vowel), synizesis (pronunciation of two vowels as one without a change in spelling), or contractions such as αει >ᾷ.
Жылжымалы құрылым
Екі дауыстының біріншісі үзілістің пайда болуын болдырмау үшін жылдамдатуға айналуы мүмкін. Бұл жоғарыда сипатталған эпентезистен өзгеше, себебі тек екінші дауысты ғана бастапқы түрінде сақталады. Мысалы, луганда тілінде, кейбір жағдайларда, бұл бірінші дауыстыдан екінші дауыстыға екпін және/немесе ұзақтықтың көшуіне алып келуі мүмкін, мысалы, исланд тілінде [[wikt:sjá#Icelandic ← sé + a.
The first of the two vowels may be converted to a glide to prevent hiatus. This differs from epenthesis as described above, since only the second vowel is retained in its original form. For example, in Luganda, is realised as In some cases, this may result in the transfer of accent and/or length from the first to the second vowel, e. g. Icelandic [[wikt:sjá#Icelandic ← sé + a.
Диарезис
Голландия және француз тілдерінде екі дауыстының екіншісі диакриттік белгімен (немесе трема) көрсетіледі, әйтпесе бұл комбинация дифтонг ретінде қабылдануы немесе дауыстылардың бірі дыбысталмауы мүмкін. Мысалы, голланд тіліндегі poëzie ("өлең") және француз тіліндегі ambiguë ("амбигу" сөзінің әйелдік түрі, "күмәнсіз") сөздері. Бұл қолданыс ағылшын тілінде кейде кездеседі (мысалы, coöperate, daïs және reëlect), бірақ кеңінен таралған емес. Соңғы ғасырда мұндай сөздерде оның қолдануы тоқтатылды немесе, ең алдымен The New Yorker сияқты бірнеше басылымдарда, дефиспен алмастырылды. Дегенмен, ол әлі де naïve және Noël сияқты алынған сөздерде, сондай-ақ Zoë және Chloë есімдерінде кездеседі.
In Dutch and French, the second of two vowels in hiatus is marked with a diacritic (or tréma) if otherwise that combination could be interpreted as a diphthong or as having one of the vowels silent. Examples are the Dutch word poëzie ("poetry") and the French word ambiguë (feminine form of ambigu, "ambiguous"). This usage is occasionally seen in English (such as coöperate, daïs and reëlect) but has never been common, and over the last century, its use in such words has been dropped or replaced by the use of a hyphen except in a very few publications, notably The New Yorker. It is, however, still sometimes seen in loanwords such as naïve and Noël and in the proper names Zoë and Chloë.
Басқа жолдар
Неміс тілінде монофтонгтар арасындағы үзіліс әдетте аралық h әрпімен жазылады, мысалы, ziehen "тарту"; drohen "қорқыту"; sehen "көру". Кейбір сөздерде (мысалы, ziehen) h әрпі бұрын дауыссыз болған, бірақ кейін үнсізденген дыбысты білдіреді, ал көп жағдайда ол сөз түбірінің аяқталғанын көрсету үшін кейіннен қосылған. Сол сияқты, шотланд гаэлінде үзіліс бірнеше диграфтармен жазылады: bh, dh, gh, mh, th. Мысалдар: abhainn "өзен"; latha "күн"; cumha "жағдай". Бұл конвенция көне ирланд жазушыларының дәстүріне дейін жетеді, бірақ шотланд гаэлінде одан да тұрақты қолданылады: lathe (> latha). Дегенмен, көне ирланд тілінде үзіліс көбінесе белгілі бір дауысты диграфтарында ғана білдірілген, мысалы óe (> adha), ua (> ogha).
In German, hiatus between monophthongs is usually written with an intervening h, as in ziehen "to pull"; drohen "to threaten"; sehen "to see". In a few words (such as ziehen), the h represents a consonant that has become silent, but in most cases, it was added later simply to indicate the end of the stem. Similarly, in Scottish Gaelic, hiatus is written by a number of digraphs: bh, dh, gh, mh, th. Some examples include abhainn "river"; latha "day"; cumha "condition". The convention goes back to the Old Irish scribal tradition, but it is more consistently applied in Scottish Gaelic: lathe (> latha). However, hiatus in Old Irish was usually simply implied in certain vowel digraphs óe (> adha), ua (> ogha).
Түзету
Көшіру – екі буынның арасындағы ұзақ дауыстының, қысқа дауыстыдан бұрын қысқаруы.
Correption is the shortening of a long vowel before a short vowel in hiatus.