Кіріспе
Неміс банкирі Исахар Беренд Леман, Беренд Леман, Иссахар Берман Сегал, Иссахар бен Йегуда Халеви, немесе Берман Халберштадт (23 сәуір 1661, Эссен, Вестфалия – 9 шілде 1730, Халберштадт, Пруссия Корольдігі) – неміс банкирі, саудагер, дипломатиялық агент, сондай-ақ армия және монетамен қамтамасыз етуші, Саксонияның курфюрсті Август II және Польша королі, сондай-ақ басқа неміс княздарының сарайлық яһудиі қызметін атқарған. Ол сарайда тұруға және яһуди қауымында өмір сүруге құқық берілген артықшылықты тұлға болды. Әйгілі яһуди мәртебелі адамы ретінде ол байлығы, артықшылықтары және қоғамдық-мәдени қызметінің арқасында орталық және шығыс Еуропада кеңінен танылды.
Issachar Berend Lehmann, Berend Lehmann, Yissakhar Bermann Segal, Yissakhar ben Yehuda haLevi, or Berman Halberstadt (April 23, 1661 in Essen, Westphalia – July 9, 1730 in Halberstadt, Kingdom of Prussia), was a German banker, merchant, diplomatic agent as well as army and mint contractor working as a court Jew for Elector Augustus II the Strong of Saxony, King of Poland, and other German princes. He was privileged as a court Jew and resident. Thanks to his wealth, privileges as well as social and cultural commitment, he was a Jewish dignitary famous in his day in Central and Eastern Europe.
Ата-бабалары мен тәрбие
Леманның әкесі, оның күйеу ағасы Бохумдық Леффман Беренс сияқты, Вестфалияның жоғары тұрған еврей қауымынан шыққан. Ертегі жазушылардың пікірінше, Беренд Леман одан шаруашылық ісін үйреніп, кейін Беренстің тапсырысы бойынша сауда жасаған. 1692 жылы ол Леффман Беренспен бірге Венадағы императорлық сарайда Ганновер герцогі Эрнст Августың Ганновер герцогтігін сайлаушылыққа көтеру мақсатындағы іскерлік мәмілелерде қатысқан.
Халберштадттағы жас отбасы және жеке бизнес
Оның қызметі алғаш рет 26 жасында 1687 жылғы Лейпциг сауда жәрмеңкесінде тіркелген, кейін ол сол кездегі үш жылдық маусымдардың тұрақты қатысушысы болды. Ол Халберштадт қаласында тұрды, 1688 жылдан бастап қаза болған қорғалған яһуди Жоел Александрдың қызы Мириамға үйленгендігі анықталды. Ол өзінің қорғаныш статусын одан алды. Екі жыл өткен соң оның тұңғыш ұлы Леманн Бехренд дүниеге келді және ол Халберштадт еврей кварталында (Бакенстрассе 37, Кіші Венеция ғимаратының бір бөлігі сақталған) өзінің алғашқы, қарапайым үйін салды.
Банкирдің саксондық сайлаушыға
1694 жылы ол өзінің егеменді Бранденбург сайлаушысының монета және жалпы істер жөніндегі агенті болды; бір жыл өткен соң Дрездендегі Саксон сайлау сотымен банктік байланыс орнатты. 1697 жылы жас сайлаушы Август Күштіден Польша тағына ие болу үшін қажетті қаражатты тарту жөнінде тапсырма алды. Ол Саксонияның негізгі аумағынан тыс жерлерді сатуға немесе кепілге беруге уәкілдік алды және христиан және еврей банкілерінен миллиондаған гулдерлік қарыз жинады. Осы қаражаттың көмегімен Саксония фельдмаршалы Хайно Генрих Граф фон Флеминг поляк ақсүйектерінің көпшілігін Августты Польшада патша сайлауға көндірді. Осындай қызметтері үшін Август Беренд Лехманды "Польша корольінің Төменгі Саксон округіндегі резиденці" етіп тағайындады. Бұл консулдық құқық сияқты бір артықшылық болды, оған Леман өтініштерін бірнеше рет, түрлі дәрежеде табыспен негіздеді.
Хальберштадт қаласындағы құрылыс жұмыстары
Сонымен, Бранденбург электоры Фредерик Вильгельм III-тен ол өзінің қарапайым үйіне қоса, өзінің мәртебесіне лайық деп есептеген үлкен ғимаратты сатып алу құқығын алды. Бұл ерекше жағдай еді, себебі яһудилерге екінші үйге ие болу әдетте тыйым салынған. Ол кең бақ аумағында ешива (Тора/Талмуд академиясы) үшін жаңа ғимарат салды, ол жаңа синагогты да қамтитын қоғамдық кампустың ядросы болуы тиіс еді, бірақ оған құрылысты жалғастыруға тыйым салынды. Ол жанындағы екі үйді сатып алуға үлкерместен бұл мүлік жаңадан келген француз реформаторларына тәркіленді. Оның қорғаушысы Август Күшті, мүлікті тәркілеуге қарсы наразылық білдірді, бірақ бұл бекер болды.
Талмуд басылған
Осы аралықта ол үлкен діни іске қол жеткізді: Дессаудағы сарай еврейі Вулф Бабыл Талмудын басып шығаруға кіріскенде, қаржылық қиындыққа тап болды. Леман жобаны және баспа лицензиясын өз үстіне алды. Ол "қалтасы алтынға толып" тұрды, соның арқасында екі жылдың ішінде, 1697 жылдан 1699 жылға дейін Франкфурт-Одерде он екі томдық басылымның 2000 данасы жарық көрді. Бұл жұмыстың көп бөлігі мұқтаж еврей қауымдарына ақысыз таратылды.
Әскери мердігер
1700 және 1704 жылдар аралығында Беренд Леман Август Күштіге қарсы Солтүстік соғысында Швецияға қарсы әскери жабдықтармен жабдықтады. Оның Дрездендегі ықпалды сарай адамына жазған хаттары оның жаңа қарыздар іздеп, оларды қайтару туралы алаңдағанын көрсетеді.
Халберштадт қаласындағы қоғамдық игілік
1707 жылы оның әйелі Мириам қайтыс болды, көп ұзамай ол қайтадан тұрмысқа шықты, атап айтқанда Франкфурт (Майн) қауымының басшысы Мендель Бирдің қызы Ханнельге. Осы кезде ол өзінің алғашқы қарапайым үйіне қосымша бүкіл ғимараттар кешенін салды. Оның құрылыс жоспарларына Пруссияның жергілікті әкімшілігі үнемі кедергі келтірді, бірақ король үшін ақша жинаумен айналысатын Берлин Хофкаммері оған көмектесті. Жаңа ғимараттарда кеңселер мен жеке кеңістіктерден бөлек, өсіп келе жатқан отбасы мен қызметшілер тобы үшін қойма және шарап қоймасы болды. "Олардың қадірлі діни қызметтерін атқаруы үшін, инабаттан" ол алты кедей еврей отбасына пана берді. 1000-ға жуық еврей тұратын (Берлиннен де көп) Халберштадт қауымының үш парнасының (басшыларының) бірі ретінде, ол Пруссия королі Фридрих Вильгельм I (әскерлер патшасы) еврейлерден үнемі талап ететін қосымша төлемдерді "үлестіру" міндетін атқарды. Ол өзі осы төлемдердің басым бөлігін көтерді.
Дрезден филиалы
Дрезденде ол Саксония және Польша мемлекеттерінің монета агенті ретінде жұмыс істеді. Сонымен қатар, ол Август Күштінің "Жасыл қазына" (Grünes Gewölbe) жинағына әшекей бұйымдар сатып алды. 1708 жылы осындай қызметтері оның Халберштадт бизнесінің Дрездендегі филиалын ашуға әкелді, онда оның 18 жастағы үлкен ұлы Леманн Бехренд өзімен және қайын інісі Йонас Майермен бірге жұмыс істеді. Лейпциг сауда жәрмеңкесінен басқа, Леманндар мен Майерлер Саксонияның барлық аймақтарында қорғауға ие болған жалғыз еврейлер еді. Бірақ ірі кәсіпорын (Ландхаусштрассе 13-тегі Альтес Поштахаусқа орналасқан) 70 еврей қызметкерін жұмысқа алып, оларға баспана берді, бірақ олардың өзі қорғалмаған еді. Бұл, ең алдымен, Саксония аймақтарының еврейлерге қарсы наразылығын тудырды (олардың ішінде дін қызметкерлері мен саудагерлер ерекше белсенділік танытты), оған Август Күшті ұзақ уақыт бойы қарсы тұрды, бірақ соңында бас иді. 1720-жылдардың ортасында тауар сату тоқтатылды, ал банк бөлімшесі кішірек көлемде жұмысын жалғастырды.
Бланкенбургтегі ауыл шаруашылығы және еврей тіліндегі баспа қызметі
Ол Халберштадттан жақын орналасқан Бланкенбург (Харц) кіші княздығының билеушісімен іскерлік байланыс жасады. 1717 жылы Брауншвейг-Вольфенбюттель герцогы Людовик Рудольф оған онда жер сатып алуға мүмкіндік берді, бұл мүмкіндік яһудилерге басқа жағдайда берілмейтін еді. Леман сәнді үйde тұрып, еврей баспасын ашты, оны баспагер Израиль Абрахам басқарды, бірақ христиан цензурасының кесірінен ол жабылды.
Сыртқы істер оқиғасы
1721 жылы Леман Пруссия мен Саксонияның Польшаны бөлісуіне себеп болу үшін қауіпті әрекетке баруға тырысты. Леманның онда үлкен қарызы болды және елдің болашақ пруссиялық бөлігінен оларды өндіріп алуға үміттенеді. Габсбург императоры Карл VI мен патша Петр I де бөлістен пайда көруді жоспарлады. Леман императорға оның күйеу баласы, Бланкенбург князі Луи Рудольф арқылы хабар жіберуге тырысты. Пруссия бұл жоспарды патшаға жеткізген соң, ол ашуланып, яһудиге қатаң тергеу жүргізіліп, жаза тағайындалуын талап етті. Леманн Август күштінің араласуымен ең жаман жағдайдан құтылды; ол қамқоршысының кешірімін тек бағалы тас сыйлағаннан кейін ғана қайтарып алды.
Қаржылық құлдырау және өлім
Сонымен қатар, ол көп мөлшерде капитал жоғалтты, ол күйеу баласы, Ганновер сотының яһудиі Исаак Бехрендс банкротқа ұшыраған кезде тәркіленді, ал Леманн оған заңсыз түрде бағалы қағаздар, зергерлік бұйымдар мен ақшаны жасырғаны үшін айыпталды (осы айыптама ешқашан расталмады). Ганновердің Әділет канцеляриясы (Justizkanzlei) оны Ганноверде соттағысы келді, бірақ Пруссия патшасы Фридрих Вильгельм I өзінің қорғауындағы яһудиді экстрадициялаудан бас тартты, және Ганновер немесе Леманның Пруссиядағы Халберштадт мекенжайы қайсысы заңды сот орыны болып табылатыны туралы дау жылдар бойы созылды. Осы уақытта Леманн өзінің талаптарынан ішінара бас тартып, Бехрендстердің кредиторларымен келісімге келуге тырысты, сондай-ақ басқа еврей кредиторларын да осылай істеуге шақырды. Ол сонымен қатар хан Георг I-ге, сонымен қатар Ганновердің тәуелсіз билеушісіне, туыстарының бес жылдық түрме жазасы мен соңғы азаптауларына (күтілген мойындауды бермеген) қарсы наразылық білдірді. Тағы да шығындар туды, сондықтан 1727 жылы Беренд Леманның өзінің банкроттығы жарияланды. Оның сәтсіздік себептері әлі зерттелмеген. Оның, десе де, бірнеше қайырымдылық қорларын қалай құрғаны да белгісіз. Олардың бірі Халберштадт қауымындағы кедей жетім балалар мен қыздардың үйленуіне көмектесу үшін ақша жинауға, екіншісі оның ешива ғалымдарының күнкөрісін қамтамасыз етуге арналған. Ол келесі екі ғасыр бойы мақсатына жетті. 1730 жылдың басында Байройт маркграфы оған 1699 жылға қарыз болған 6000 талер талап етті. Ол үй қамауынан шығу үшін осы соманы қарызға алуға біраз уақыт жұмсады. 1730 жылдың 9 шілдесінде қайтыс болғаннан кейін, оның жүз мыңдаған талерлік талаптарының бір бөлігі ғана оның жылжымайтын мүлігін аукционға сату арқылы өтелді. Кейіннен оның үлкен ұлы, Дрездендік Леманн Бехренд те банкротқа ұшырады. Леманның ең көне Халберштадт яһуди зиратындағы қабір тасы оның қауымға жасаған қайырымдылығы мен христиандық "сарайлардағы" жоғары беделін мақтайды, бұл оған өз дінтастарының штадлан (қорғаушы) ретінде әрекет етуге мүмкіндік берді.
Маңыздылық
Беренд Леманн Орталық және Шығыс Еуропадағы ең жоғары құрметке ие еврей тұлғаларының қатарында – Венаның Вертхаймерлері мен Оппенхаймерлері, Штутгарттың Жозеф Сюсс Оппенхаймері, Ганновердің Леффманн Бехрендсі, Франкфурт-на-Майнының Ротшильдтері секілді көрнекті еврейлермен бірге танылады. Өз заманының өміріне ықпал етуге ұмтылуы оны асыл христиан замандастарынан еш айырмашылығы жоқ барокко стиліндегі тұлғаға айналдырды, сонымен қатар оның күш-жігерін шектеуге тырысқан христиан билігімен жиі қақтығысқа түсірді. Ол қайырымдылығымен және діни жомарттығымен, сондай-ақ өз қауымының ізгіленген басшысы болған бай еврейдің үлгісі болып есептеледі.
Қасиетті және батыр
Беренд Леманның кейінгі бейнесі алғаш рет еврей және идиш тіліндегі қауымның хроникаларындағы мақтаулар мен аңыздар арқылы қалыптасты. 150 жыл өткен соң, «Хальберштадт исраилдік қауымының тарихы» (Geschichte der israelitischen Gemeinde Halberstadt, 1866) еңбегінде қаланың сол кездегі раввині Ауербах ескі әңгімелерді біршама күдікпен, бірақ зор құрметпен жеткізді. Осы көңіл-күймен Майнцтен келген Маркус Леманн есімді тағы бір ортодоксал раввин де ілесіп, өзінің «Еврей халық кітапханасы» (Jüd. Volksbibliothek) атты еңбегінде Беренд Леманның өмірін эпизодтармен (көбінесе ойдан шығарылған) патриарх және неміс және еврей саяси өміріне белсенді қатысушы ретінде бейнеледі. Ол Леманның поляк еврейлерінің қиын жағдайында оларға көмектескенін ерекше атап өтті. XIX ғасырдағы Корольдік резиденттің қасиетті және батыр ретінде бейнеленуі жақында «шындыққа сәйкес болмағанымен, Ауербах пен Маркус Леманның жазу үстелінде ойлап табылған өзін-өзі тану ұсынысы» деп сипатталды.
Реализмді арттыру
Екі раввиннен кейін жиырма жыл өткен соң, Беренд Леманның шөптеген буын немересі, Дрездендік либерал заңгер және саясаткер Эмиль Леман оның туралы мақала жазды, онда алғаш рет мұрағаттық деректер пайдаланылды. Ол атасының күрестегі шеберлігін атап көрсетті, сондай-ақ Резиденттің өзінің құрылымдарының ұзақ мерзімді жұмыс істеуін болжаған көрегендігіне таң қалды. Өмірбаянын жазуда алдыңғылардан гөрі реалист болғанымен, Эмиль Леман әлі де құрметтейтін ұрпақтың ықпалында болды. 20 ғасырдың басында Дессау раввині Макс Фрейденталь Леманның еврей баспасы саласындағы еңбегін зерттеді. Ол 1697-1699 жылдардағы Талмуд басылымының шаруашылық жағдайларын, әсіресе Леманның христиан баспагері Майкл Готтшалькпен болған қиын қарым-қатынасын анықтады. Ол алғаш рет Леманның қатаң бизнес қабілетін көрсетті. Сондай-ақ ол Леманның баспагер Израиль Абрахаммен (Исраэль Абрахам) және Йессниц қалаларындағы байланысын сипаттады, олармен бірге ол Хальберштадт есілдерінің бірнеше еңбегін жариялады.
Бейтарап көзқарас
Беренд Леманның тарихи тұрғыдан объективті бағалануына қарай тағы бір қадамды Берлин архивисі Йозеф Мейсль жасады, ол кейіннен еврей халқы тарихының орталық архивін құрған адам. 1924 жылы ол Леманның Солтүстік соғысының Балтық майдандарындағы хат алмасуларын жариялады. Онда Леманның әскери тапсырыс беруші ретіндегі кең ауқымды қызметі және саяси процестерге қатысуға деген ниеті көрсетілген (бірақ Мейсль оны кәсіби емес деп санады).
Сельма Стерн
Леманның өмірбаянына тарихшы Селма Штерн үлкен серпіліс әкелді, ол 1925-1962 жылдар аралығында алғаш рет 17-18 ғасырлардағы Пруссиядағы еврейлердің жағдайымен, содан кейін әсіресе сарай еврейлерімен айналысты. Ол өзінің құжаттар жинағында оның Гальберштадт еврейлері және еврей қауымдастығы үшін жасаған қызметін нақтырақ көрсетті. Ол сарай еврейлері туралы кітабында оны Венадағы Вертхаймерлер мен Оппенхаймерлермен, тіпті Франкфурттағы Ротшильдтермен бірге санады. Ол оны Штутгарттың нашар беделді Жозеф Сюсс Оппенгеймерінен "шынайы" сарай еврейі ретінде ажыратып көрсетіп, оны идеалдады.
Антисемиттік кері әсер
Ұлттық социалистердің антисемитизмі Беренд Леман туралы екі материал тудырды, біріншісі, Питер Дегтің (1938) еңбегі, оны стереотиптік "пайсыл жинаушы" ретінде сатиралық бейнелеу болды, екіншісі, Генрих Шнидің (1953) еңбегі, оны пайдакүнем және еврей ықпалын ақылмен арттырушы ретінде бір жақты сипаттады.
Жаңа мақтау сөздері
1970 жылы француз жеке ғалымы Пьер Савилл осы бұрмалауларға жауап ретінде Резидент Рояль туралы алғашқы монографиясын жариялады. Жаңа деректердің көп болмауына қарамастан, ол Беренд Леманның "таныстыру ұсынысы" рөлін нығайтып, оның тағы бір қаһармандық бейнесін жасады. Америкалық православие раввині Манфред Р. Леман да өзінің "болжамды атасы" туралы бірнеше жазбасында осыған ұқсас пікір білдірді.
Жаңа зерттеулер
Беренд Леман туралы дереккөздерді зерттеу 21-ші ғасырдың басында Люция Распе мен Берндт Стробах жаңадан қолға алды.
Құрылыс кешені
Халберштадт қаласындағы Bakenstraße көшесі, 37-шы үй, 1945 жылғы қалаға жасалған әуе шабуылынан және Шығыс Германиядағы тарихи архитектураға немқұрайлы қарау салдарынан сақталып қалған, Леманның құрылыс қызметінің айқын мысалы болып табылады. Оның сыртқы қабырғаларының бірінде Хольтеме өзені арқылы (бұл өзен сол кезде еврей кварталының үйлері арасымен ашық ағып өткен) салынған жаяу жүргіншілер көпірінің қалдықтары оның қоғамдыққа қызмет ету ниетін көрсетеді. Ол оны "жалпы жұрттың игілігі үшін" салған.
Мұражай және академия
2001 жылы Халберштадт қаласындағы Мозес Мендельсон Академиясы екі көркем жартылай ағаштан салынған үйде (оның бірі 1938 жылы қиратылған синагог аумағында орналасқан бұрынғы микве) Беренд Леманн мұражайын құрды. Мұражай сарай яһудисінің өмірін және қаладағы кешкі, дамыған яһуди өмірінің мұрасын көрсетеді. Мұражайға жақын жерде шамамен 1730 жылға дейін салынған, әсем барокко стиліндегі ғимараттың есігі сақталған, ол 1986 жылы бұзылып (сақталып қалуға мүмкіндік болғанмен), жергілікті тұрғындар оны Беренд Леманның сарайы деп есептейді, бірақ оның оған қатысы бар екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ.
Бұрынғы оқу үйі
Клаусты (немесе ешива) Розенвинкель 18 Леман синагогқа жақын жердегі үйde құрылып, 18 ғасырдың соңында қазіргі орнына көшірілді. 19 ғасырда раввиндік академия ретінде неоортодоксалдық иудаизмнің маңызды орталықтарының біріне айналды. Кристалл түні мен 1945 жылғы әуе шабуылынан аман қалды және қазір Мұса Мендельсон академиясының орналасқан жері болып табылады. Академия конференциялар, көрмелер мен дәрістер арқылы еврей өмірі туралы ақпарат ұсынады. Оның лекция залы – ешиваның бұрынғы синагогы.
Жаңа діни қауымның құрылуы
Соғыстан кейінгі жылдардан бері, қалада қысқа мерзімге концлагерьлерден аман қалғандар жиналғаннан басқа, еврей діни қауымдастығы болған емес. Гальберштадт қаласына қоныстанған ТМД елдерінен келген бірнеше еврей үшін жаңа қауым құруға қатысты бастама бар.