Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Британдық армян бизнесмен (1869–1955)
British Armenian businessman (1869–1955)
Калуст Саркис Гүлбенкян (/k//æ/'/l//uː//s//t// //ɡ//ʊ//l/'/b//ɛ//ŋ//k//i//ə//n/, батыстық айтылуы; 23 наурыз 1869 – 20 шілде 1955), «Бес проценттік мырза» деген лақап атымен белгілі, британдық армян бизнесмен және қайырымдастық ісіне қызмет етуші. Ол Таяу Шығыстың мұнай қорын батыс елдерінің дамуына қолжетімді етуде маңызды рөл атқарды және Ирак мұнайын алғаш пайдаланған адам деп есептеледі. Гүлбенкян көп саяхаттап, Стамбул, Лондон, Париж және Лиссабон сияқты қалаларда тұрды. Өмірі бойы Гүлбенкян мектептер, ауруханалар және шіркеулер құру сияқты көптеген қайырымдастық шараларға қатысты. 1956 жылы оның өсиетімен Португалияда құрылған Калуст Гүлбенкян қоры бүгінде өнерді, қайырымдылықты, білімді және ғылымды әлем бойынша насихаттауды жалғастыруда. Қазір ол Еуропадағы ең ірі қорлардың біріне жатады. Өмірінің соңына қарай ол әлемдегі ең бай адамдардың біріне айналды және оның өнер жинағы ең үлкен жеке коллекциялардың біріне айналды.
Calouste Sarkis Gulbenkian (/k//æ/'/l//uː//s//t// //ɡ//ʊ//l/'/b//ɛ//ŋ//k//i//ə//n/, Western ; 23 March 1869 – 20 July 1955), nicknamed "Mr Five Per Cent", was a British Armenian businessman and philanthropist. He played a major role in making the petroleum reserves of the Middle East available to Western development and is credited with being the first person to exploit Iraqi oil. Gulbenkian travelled extensively and lived in a number of cities including Istanbul, London, Paris, and Lisbon. Throughout his life, Gulbenkian was involved with many philanthropic activities including the establishment of schools, hospitals, and churches. The Calouste Gulbenkian Foundation, a private foundation based in Portugal, was created in 1956 by his bequest and continues to promote arts, charity, education, and science throughout the world. It is now among the largest foundations in Europe. By the end of his life he had become one of the world's wealthiest people and his art acquisitions one of the greatest private collections.
Отбасылық негіздер
Гүлбенкян отбасының 4-ші ғасырда Ван көлі аймағында құрылған әрмен ақсүйектері Рштунилердің ұрпақтары екеніне сенеді. 11-ші ғасырда Рштунилер Кесарияға (қазіргі Кайсери) қоныстанды, византиялық титул – Варт Бадрик атауын алды. Осман түріктері келген кезде, осы атаудың түрікше баламасы – Гүлбенк қабылданды. Отбасы Талас қаласында бекініп, 1800 жылдардың ортасына дейін сол аймақта өмір сүрді, содан кейін Константинопольге (қазіргі Стамбул) көшті. Таластағы олардың мүлігі тәркіленді және қазір Түркия үкіметіне тиесілі. Гүлбенкян отбасы Осман әулетімен жақын қарым-қатынас орнатты. 1860 жылы оның әкесі Саркис Гүлбенкян әрмен мұнай импорттаушы және экспорттаушы болды, мұнай өнеркәсібіне белсенді қатысты. Саркис Кавказда, негізінен Бакудегі бірнеше мұнай кен орындарының иесі және Александр Манташевтың мұнай компаниясының өкілі болды. Саркис Гүлбенкян Осман империясының сұлтанына да мұнай жеткізді. Хагоп-пашаның директорлық қызметі кезінде, кейіннен 1879 жылы Сұлтан Абдулхамид II тұсындағы Жеке қазынашылық министрлігі кезінде Саркис Месопотамияның Жеке ақша қорына салық жинау құқығын алды. Ол 1887 жылы 18 жасында инженерлік және қолданбалы ғылымдар бойынша үздік дипломмен бітірді. Бір жылдан кейін Ресейдің мұнай өнеркәсібін зерттеу және осы саладағы білімін арттыру үшін Бакуге барды. Гүлбенкян кейіннен француз тіліндегі ай сайынғы әдеби және мәдени журнал «Revue des deux Mondes»-те жарияланған «Транскавказия және Абшерон түбегі; саяхат естеліктері» атты мақала жазды. Мақалада оның Бакуге жасаған сапары және аймақтағы мұнай өнеркәсібінің жағдайы сипатталған. 1891 жылы Парижде кітап ретінде жарық көрді. 1887 жылы Хагоп-паша Осман империясының қаржы министрі болып тағайындалғаннан кейін, ол Калустқа Месопотамияның мұнай саласын зерттеу тапсырды. Оның мұнай компанияларының акцияларының бес пайызын сақтап қалу саясаты оған «Мистер Бес Пайыз» деген лақап ат әкелді. 1909 жылғы роялистік төңкерістен кейін Гүлбенкян Лондон мен Париждегі түрік елшіліктерінің қаржы және экономикалық кеңесшісі, кейіннен Түркия үкіметінің бас қаржы кеңесшісі болды. 1938 жылы, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Гүлбенкян мұнай өнеркәсібіндегі активтерін сақтау үшін Панамалық компания құрды. Коллекцияда антикалық дәуірден бастап 20-шы ғасырға дейінгі заттар бар. Коллекциядағы кейбір туындылар Совет Одағының Эрмитаж суреттерін сату кезінде сатып алынған. Гүлбенкянның өнер коллекциясын әлемнің көптеген мұражайларында кездестіруге болады, бірақ оның өнерінің көп бөлігі Португалияның Лиссабон қаласындағы Калуст Гүлбенкян мұражайында қойылған. Мұражай оның өсиеті бойынша құрылды, қазір Калуст Гүлбенкян қорына тиесілі оның коллекциясын көрсету үшін арналған. Мұражай коллекцияларындағы шамамен 6000 экспонаттың 1000-ға жуығы тұрақты түрде көрсетіледі.
Gulbenkian's family are believed to be descendants of the Rshtunis, an Armenian noble family centred on the Lake Van region in the 4th century AD. In the 11th century, the Rshtunis settled in Caesarea (now Kayseri), taking the name Vart Badrik, a Byzantine title. With the arrival of the Ottoman Turks, the Turkish equivalent of the name, Gülbenk, was adopted. The family had established themselves in the town of Talas and lived in the region until the mid 1800s, when they ultimately moved to Constantinople (present day Istanbul). Their property in Talas was ultimately confiscated and is currently owned by the Turkish Government. Gulbenkian's family established close relations with the House of Osman. By 1860, his father Sarkis Gulbenkian was an Armenian oil importer and exporter already heavily involved in the oil industry. Sarkis was an owner of several oil fields in the Caucasus, mainly in Baku, and was a representative of Alexander Mantashev's oil company. Sarkis Gulbenkian also provided oil to the Sultan of the Ottoman Empire. During Hagop Pasha's Directorship, and, subsequently, Ministry of the Privy Treasury under Sultan Abdulhamid II in 1879, Sarkis acquired the lucrative collection of taxes for the Privy Purse of Mesopotamia. He was a brilliant student and graduated in 1887 at the age of 18 with a first class degree in engineering and applied sciences. A year later, he went to Baku to examine the Russian oil industry and to further his knowledge of the oil industry. Gulbenkian later wrote an article entitled La Transcaucasie et la péninsule d'Apchéron; souvenirs de voyage ("Transcaucasia and the Absheron Peninsula – Memoirs of a Journey") which appeared in the Revue des deux Mondes, a French language monthly literary and cultural affairs magazine. The article described his travels to Baku and the state of the oil industry in the region. It was eventually published as a book in 1891 in Paris. After Hagop Pasha's appointment as the Ottoman Minister of Finance in 1887, he had Calouste prepare an oil survey of Mesopotamia. His policy of retaining five per cent of the shares of the oil companies he developed earned him the nickname "Mr Five Per Cent". After the royalist countercoup of 1909, Gulbenkian became a financial and economic adviser to the Turkish embassies in London and Paris, and later, chief financial adviser to the Turkish government. In 1938, before the beginning of World War II, Gulbenkian incorporated a Panamanian company to hold his assets in the oil industry. The collection includes objects from antiquity to the 20th century. Some of the works in the collection were bought during the Soviet sale of Hermitage paintings. While Gulbenkian's art collection may be found in many museums across the world, most of his art is exhibited at the Museu Calouste Gulbenkian in Lisbon, Portugal. The museum was founded according to his will, to accommodate and display his collection, now belonging to the Calouste Gulbenkian Foundation. Of the roughly 6,000 items in the museum's collections, a selection of around 1000 is on permanent display.
Қайырымдылық
Гүлбенкян өмір бойы шіркеулерге, стипендияларға, мектептерге және ауруханаларға көп қаржы бөлді. Оның көптеген қайырымдылықтары армян қорлары мен мекемелеріне бағышталды. Ол мұнайдан түскен пайданың 5%-ы армян отбасыларына берілуін талап етті. Сонымен қатар, Ирак Мұнай Компаниясының мұнай өндірісіндегі жұмысшылардың 5%-ы армян тегінен болуын қалады. 1922–1923 жылдары Лондонда, Кенсингтонда ата-анасының естелігі ретінде сәулетші Артур Дэвис жобасымен Санкт-Саркис армян шіркеуін салған. Гүлбенкян армян қауымына «рухани сергектік» сыйлап, «шашыраған армяндарға» жиналатын орын беруді көздеген, деп Гүлбенкян Барлық Армяндардың Католикосына жазған хатында айтқан. 1929 жылы ол Иерусалимдегі Армян Патриархатының басты шіркеуі – Сент-Джеймс соборында кең ауқымды кітапхана ашуға басты демеушілік жасады. Кітапхана Гүлбенкян кітапханасы деп аталады және онда 100 000-нан астам кітап сақталған. Оның маңызды қайырымдылықтарының бірі Стамбулдағы Сурп Пыргич армян ауруханасына жасалды. 1954 жылы Сүрп Пыргич қорына Селемет Хан деп аталатын үлкен мүлік сыйланды. Мүлік 1974 жылы мемлекет тарапынан тартып алынған, бірақ 2011 жылы қорға қайтарылды. Ол сондай-ақ әйелінің әшекейлерін сатудан түскен қаражатқа аурухана жанында медбикелер үйінің құрылысына көмектесті. 1930–1932 жылдары Армян Басты Добро жасау Одағының (АБДО) президенті болды, бірақ Армения КСР-дегі армян газеті таратып жазған жалақпараттар салдарынан отставкаға кетті. Ол сондай-ақ әрмен геноцидінен қашқан босқындардан құралған, жаңадан құрылған Нұбарашен мен Нор Кесарияның дамуына зор үлес қосты.
Throughout his life, Gulbenkian donated large sums of money to churches, scholarships, schools, and hospitals. Many of his donations were to Armenian foundations and establishments. He required that proceeds from his 5% share of profits from oil should go to Armenian families. He also demanded that 5% of his workers in his oil production for the Iraq Petroleum Company should be of Armenian descent. He established and built the St Sarkis Armenian church in Kensington, central London, England, built in 1922–23 as a memorial to his parents, to the design of the architect Arthur Davis. Gulbenkian wanted to provide "spiritual comfort" to the Armenian community and a place of gathering for "dispersed Armenians," according to a message written by Gulbenkian to the Catholicos of All Armenians. In 1929, he was the chief benefactor to the establishment of an extensive library at the St. James Cathedral, the principal church of the Armenian Patriarchate of Jerusalem. The library is called the Gulbenkian Library and contains more than 100,000 books. Among many of his significant donations was to the Surp Pırgiç Armenian Hospital located in Istanbul. A large property called the Selamet Han was donated to the Surp Pırgiç foundation in 1954. The property was confiscated by the state in 1974, but returned to the foundation in 2011. He also helped establish a nurses' home at the hospital after selling his wife's jewellery. He was president of the Armenian General Benevolent Union (AGBU) from 1930 to 1932, resigning as a result of a smear campaign by Soviet Armenia, an Armenian newspaper based in Armenia SSR. He was also a major benefactor of Nubarashen and Nor Kesaria, which were newly founded settlements consisting of refugees from the Armenian genocide.
Кейінгі өмір және өлім
1937 жылы Гүлбенкян Довильдің жанындағы жерді сатып алып, оны Лес Энклос деп атады. Бұл оның демалыс орны болды. Нобель сыйлығының иегері, жазушы және досы Сент-Джон Персе оны Лес Энклостың данасы деп атап, Гүлбенкянға жолдаған хатында Лес Энклостың "сіздің жұмысыңыздың тірегі болғанын, себебі ол ең жанды, ең жақын және сезімтал, армандарыңыздың ең жақсы сақталған құпиясы" деді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, Париждегі парсы елшілігінің экономикалық кеңесшісі ретінде дипломатиялық иммунитет алып, француз үкіметі Вишиге қашқанда ол Иран министрі болды. Осының салдарынан, Ұлыбританиямен байланысы болғанына қарамастан, британ үкіметі оны уақытша жау шетелдік деп жариялады және оның Ұлыбританиядағы мұнай активтерін тәркіледі, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін өтемақы төленіп қайтарылды. 1942 жылдың соңында ол Францияны тастап Лиссабонға көшіп, 1955 жылдың 20 шілдесінде 86 жасында қайтыс болғанға дейін сол жерде тұрды, ол Aviz қонақүйінің сәнді люксінде болды. 1952 жылы ол Knight Commander атағын алудан бас тартты, демек, Британ империясының орденімен «сэр» атану мүмкіндігінен де бас тартты. Осы жылы оның әйелі Неварте Парижде дүние салды. Арменияның ана шіркеуі – Ечмиадзин соборының қалпына келтірілуіне қаражат бөлді, Кеңес Одағымен қарым-қатынас жақсарғанда бұл іске кірісу үшін. Қор қайырымдылық, білім беру, өнер және ғылым салаларындағы мақсаттарға жұмыс істеуі тиіс болды. Оның сенімді тұлғаларына оның көп жылдық досы Вернет бароны Рэдклифф, Лиссабон адвокаты Хосе де Азередо Пердигао (1896–1993) және Гүлбенкянның күйеу баласы Кеворк Лорис Эссаян (1897–1981) кірді. Лиссабонда қор өзінің бас кеңсесін және оның өнер жинағын көрсету үшін Калуст Гүлбенкян мұражайын (Museu Calouste Gulbenkian) құрды. Royal National Lifeboat Institution үшін Oakley кластық құтқару кемесін сатып алуға қаржы жұмсалды. Ол 1962 жылдың 17 наурызында Уэстон-супер-Мер құтқару кемесі станциясында оның қызымен «Калуст Гүлбенкян» деп ат қойылды және 1969 жылға дейін қызмет етті. 1991 жылы Нью-Кей құтқару кемесі станциясынан алынып, сақтау үшін сатылды. Уильям Сароян 1971 жылы жарық көрген «74 rue Taitbout-тан хаттар немесе Кетпеңіз, бірақ міндетті түрде барлықтарына сәлемдесіңіз» атты кітабында Гүлбенкян туралы әңгіме жазды. Оксфорд университетінде Гүлбенкянның есімімен аталатын бөлмелер мен ғимараттар бар, соның ішінде Сент-Энтони колледжіндегі Гүлбенкян оқу залы, Оксфордтың ескі кітапханасы және Манор-роудтағы Сент-Кросс ғимаратындағы Гүлбенкян лекциялық залы бар.
In 1937, Gulbenkian purchased a property near Deauville and called it Les Enclos. It was a place of repose for him. Nobel prize winning writer and friend Saint John Perse nicknamed him the Sage of Les Enclos and remarked in a letter to Gulbenkian that Les Enclos was "the cornerstone of your work, because it is the most alive, the most intimate and sensitive, the best guarded secret for your dreams." By the onset of the Second World War, having acquired diplomatic immunity as the economic adviser of the Persian legation in Paris, he followed the French government when it fled to Vichy, where he became the minister for Iran. In consequence, he was, despite his links to the UK, temporarily declared an enemy alien by the British Government, and his UK oil assets sequestered, though returned with compensation at the end of the war. He left France in late 1942 for Lisbon and lived there until his death, in a suite at the luxurious Aviz Hotel, on 20 July 1955, aged 86. In 1952 he refused being appointed as Knight Commander, and therefore the possibility of being styled as Sir, to the Order of the British Empire. In this same year his wife Nevarte died in Paris. to be reserved to restore the Etchmiadzin Cathedral, Armenia's mother church, when relations with the Soviet Union permitted. The foundation was to act for charitable, educational, artistic, and scientific purposes, and the named trustees were his long time friend Baron Radcliffe of Werneth, Lisbon attorney José de Azeredo Perdigão (1896–1993), and Gulbenkian's son in law, Kevork Loris Essayan (1897–1981). In Lisbon the foundation established its headquarters and the Calouste Gulbenkian Museum (Museu Calouste Gulbenkian) to display his art collection. Funding was provided for an Oakley class lifeboat for the Royal National Lifeboat Institution. It was christened Calouste Gulbenkian by his daughter at Weston super Mare Lifeboat Station on 17 March 1962 where it served until 1969. It was withdrawn from New Quay Lifeboat Station in 1991 and sold for preservation. William Saroyan wrote a short story about Gulbenkian in his 1971 book, Letters from 74 rue Taitbout or Don't Go But If You Must Say Hello To Everybody. There are rooms and buildings at the University of Oxford named after Gulbenkian, including the Gulbenkian Reading Room in St Antony's College, Oxford's old library and the Gulbenkian Lecture Theater in the St Cross Building on Manor Road.