Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік Иорданиядағы Уәди Рам (وادي رم Wādī Ramm, сондай-ақ Wādī al Ramm), Ай аңғары (وادي القمر Wādī al Qamar) деп те аталады, – Сауд Арабиясымен шекараға жақын және Акаба қаласының шығысында орналасқан, құмтас және гранитті тау жынысына ойылған аңғар. Оның ауданы бойынша Иорданиядағы ең үлкен вади (өзен аңғары). Уәди Румда бірнеше ежелгі өркениеттер петроглифтер, жартастағы жазулар және қираған орындарды қалдырған. Бүгінде бұл орын туристерге экскурсиялар, жаяу серуендер мен тауға көтерілу мүмкіндіктерін ұсынады. Уәди Рум қорғалатын аймағы 2011 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген.
Valley in southern Jordan
Wadi Rum (وادي رم Wādī Ramm, also Wādī al Ramm), known also as the Valley of the Moon (وادي القمر Wādī al Qamar), is a valley cut into the sandstone and granite rock in southern Jordan, near the border with Saudi Arabia and about to the east of the city of Aqaba. With an area of it is the largest wadi (river valley) in Jordan. Several prehistoric civilizations left petroglyphs, rock inscriptions and ruins in Wadi Rum. Today it is a tourist attraction, offering guided tours, hiking and rock climbing. The Wadi Rum Protected Area has been a UNESCO World Heritage site since 2011.
Топоним
Вади Рум немесе Вади Рамм Құранда еске алынған, колонналарымен әйгілі Ирам (Ирум (إرم) деп те аталады) қаласының ежелгі атынан шыққан деп саналады.
Wadi Rum or Wadi Ramm is believed to get its name from the early name of Iram of the Pillars (also called Irum (إرم)), a lost city mentioned in the Quran.
География
Бұл аймақ Уди-Румның басты аңғарына ортасталған. Иорданиядағы ең биік нүкте – Жабал Умм ад Дами (SRTM деректері 1854 м деп көрсетеді), Уди-Рум ауылынан оңтүстікке қарай 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оны алғаш рет Румнан шыққан Залабия бедуині Дифалла Атег тапқан. Ашық күні жоғарынан Қызыл теңіз бен Сауд Арабиясының шегарасын көру мүмкін. Жабал Рам немесе Джебель Рум (теңіз деңгейінен жоғары) – Иорданиядағы екінші ең биік шыңы және Орталық Румдағы ең биік шыңы, ол Ром аңғарынан тікелей көтеріліп, мүмкін бір метр төмен орналасқан Джебель-ум-Ишринге қарама-қарсы тұр. Уади-Румдағы Хазали каньонында тасқа қашалған петроглифтер бар, олар Самуд дәуіріне дейін сонатын адамдар мен антилопаларды бейнелейді. Уди-Рум ауылында бірнеше жүз бедуин тұрады, олардың ешкі түгінен тоқылған шатырлары мен бетон үйлері, сондай-ақ көліктік құралдары, ұлдар мен қыздарға арналған бір-бір мектеп, бірнеше дүкен және Шөл патрулінің бас кеңсесі бар.
The area is centered on the main valley of Wadi Rum. The highest elevation in Jordan is Jabal Umm ad Dami at high (SRTM data states 1854 m), located 30 kilometers south of Wadi Rum village. It was first located by Difallah Ateeg, a Zalabia Bedouin from Rum. On a clear day, it is possible to see the Red Sea and the Saudi border from the top. Jabal Ram or Jebel Rum ( above sea level) is the second highest peak in Jordan and the highest peak in the central Rum, rising directly above Rum valley, opposite Jebel um Ishrin, which is possibly one meter lower. Khaz'ali Canyon in Wadi Rum is the site of petroglyphs etched into the cave walls depicting humans and antelopes dating back to the Thamudic times. The village of Wadi Rum itself consists of several hundred Bedouin inhabitants with their goat hair tents and concrete houses and also their four wheel vehicles, one school for boys and one for girls, a few shops, and the headquarters of the Desert Patrol.
Геология
Уди-Рум Иорданияның оңтүстігіндегі құмтас тау және аңғар аймағында орналасқан. Аймақ темірге бай, эрозияға төзімді, Умм-Ишрин құмтасынан тұратын биік, тік тауларымен сипатталады. Бұл таулар аллювиалды шөгінділердің, эоль құмдарының және тұздықтардың жазық түпті аңғарларымен бөлінеді. Умм-Ишрин – Төменгі Палеозойдың Жоғарғы Бор кезеңіне жататын Нубия құмтасының ең қалың қабаты, ол Диси және Умм-Сан құмтасты қабаттарының астында, ал Салиб Аркоздық қабатының үстінде жатыр. Салиб қабаты, өз кезегінде, эрозияға ұшыраған Акаба плутондық гранитоидты кешенінің үстінде орналасқан. Бұл литологиялық контакті бойынша сулы горизонт қалыптасады, ал шығыс тау беткейлерінде бұлақтар пайда болады. Алювиалды шөгінділердің көп бөлігі алювиалды жайылмалардан тұрады. Эольдық жүйелерге тафонилер, табиғи көпірлер және құм төбелері кіреді. Құм төбелеріне бархан құмдары, төбелерге дейін құмдық беткейлерден тұратын көтерілетін құмдар және таудың үстінен өтіп, көлеңке жағына жиналған эхо құмдары жатады.
Wadi Rum is located within the Sandstone Mountain and Valley Region of southern Jordan the area is characterized by tall, near vertical mountains of iron rich, erosion resistant, Umm Ishrin Sandstone, separated by flat bottom valleys of alluvial sediments, aeolian sands, and salt pans. The Umm Ishrin is the thickest formation in the Lower Palaeozoic Upper Cretaceous Nubian Sandstone, underlying the Disi and Umm Sahn sandstone formations, and overlying the Salib Arkosic Formation. The Salib in turn overlies the eroded Aqaba Complex of plutonic granitoids. An aquifer forms along this lithologic contact, with springs forming on the eastern mountain slopes. Alluvial fans compose most of the alluvial sediments. Aeolian systems include tafoni, natural bridges, and sand dunes. Sand dunes include barkhans, climbing dunes consisting of sand ramps that reach the tops of hills, and echo dunes consisting of sands that have crawled over a hill to be deposited on the lee side.
Тарих
Вади Румда ежелгі заманнан бері түрлі мәдениеттер қоныстанған. Көптеген мәдениеттер, соның ішінде набатейлер, петроглифтер, жазулар және храм қираған жерлері арқылы өздерінің іздерін қалдырған. Қазіргі уақытта көпшілігін 1980 жылдары аймаққа келген Залабих бедуиндері құрайды. "Бедуин" сөзі араб тілінде "бадия" деп айтылатын шөл сөзінен шыққан. Бұл сөздің түбірі – bad’a, араб тілінде "ашық" және "нақты" деп аударылады. Бедуин тайпаларының ерекшелігі – тайпа мүшелерінің бірлік сезімі. Алғаш келген кезде Залабих бедуиндері шатырларда тұрған. Олардың ауылында 700-800 адам тұрған. Олардың 80 пайызы әскери қызметтен немесе полициядан зейнеткерлікке шыққан. Түйе – Залабих бедуиндерінің сүйікті жануары, ол еркектің мақтанышының символы. Түйе жарысы – бедуиндер үшін маңызды спорт. Бұл жарыстар бедуиндерге ерлер арасындағы бәсекеге қатысуға және қоғамда ерлік пен күш көрсетуге мүмкіндік береді. Вади Румды британдық офицер Т.Е. Лоуренс 1917-1918 жылдардағы араб көтерілісі кезінде бірнеше рет аралап өткен. 1980 жылдары Вади Румдағы тау жынысы, бастапқыда "Жабаль аль Мазмар" (Ауру тауы) деп аталған, Лоуренстің соғыстан кейін жазған кітабынан кейін "Даналықтың жеті тірегі" деп аталды. Бірақ кітаптағы "жеті тірек" Руммен ешқандай байланысы жоқ. Лоуренс Рам аңғарына кіргенін былай деп сипаттады: "Оң жақтағы төбелер биіктеп, өткірленді, қарсы жақтағы бір үлкен қызыл қабырғаға тең келді. Олар екі шақырымға дейін жақындасып, содан кейін, параллель тіректері мың метрден биік болған, шақырымдар бойына созылған. Қаялардың үстінде дөңгелектерден құралған ұялар орналасқан, олар төбенің денесінен гөрі ақырқы қызыл түсті емес, сұрғылт және терең болды. Бұл орынға византиялық сәулеттің соңғы үлгісін берді – қиялдан да артық процессиялық жол". Лоуренс Айн Шалалех бұлағымен кездескенін де сипаттады: "Жоғарыдағы тау жынысының үстінде набатей жазулары және монограмма немесе символмен ойылған ойық панель болды. Айналасында арабтардың сызықтары, соның ішінде тайпа белгілері, олардың кейбіреуі ұмытылған көші-қондардың куәсі болды. Бірақ менің назарым тек судың шашырауына ауды – тік тастың көлеңкесі астындағы жарықтан су ағып жатты. Мен қарап тұрдым, ал қолыма қарағанда жұқарақ, шатырдан берік ағып, таза дыбыспен жағалауға құйылып, көбіктікке толы ойыққа түсті. Қалың жапырақтары мен жасыл шөптерімен бес шаршы метрлік жер жұмаққа айналған". Вади Рум – Иорданияның ең танымал туристік орындарының бірі, 2017 жылы 162 000 турист келді. Вади Румда Залабих тайпасы тұрады, олар қорғалатын аумақта экологиялық туризм мен қызметтерді дамытқан. Жергілікті гидтер мен қызметтерді пайдалану қорғалатын аумаққа көп пайда әкеледі. Бұл, әсіресе, адамдарға жерден табыс табуға және қорғалатын аумақтың сақталуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Вади Румдағы бедуиндер туристерге дәстүрлі лагерьлерде түндеуге мүмкіндік береді, сондай-ақ шөл далада іс-шаралар, тамақ және көлікпен қамтамасыз етеді. Олар ауылдарда қонақтарға тамақ пен қажетті заттармен қамтамасыз ететін мейрамханалар мен кішкентай дүкендер ашады. Вади Румда көпшілікке танымал іс-шаралар – 4x4 турлары, түйемен саяхаттау, жаяу жүру және кемпинг. Дима мен Лама Хаттаб аймақта жыл сайынғы "Жабал Ишрин" марафонын ұйымдастырады.
Various human cultures have inhabited Wadi Rum since prehistoric times, with many cultures–including the Nabataeans–leaving their mark in the form of petroglyphs, inscriptions, and temple ruins. Currently, the majority is made up by the Zalabieh Bedouins who arrived to the region around 1980. The word "Bedouin" comes from the Arabic word for desert, pronounced badiya in the Arabic language. The root of this word is bad’a, which translates to "clear" and "obvious" in Arabic. One central characteristic for Bedouin tribes is the sense of belonging that tribe members feel. When they first arrived, the Zalabieh bedouins lived in tents. Their village held about 700 800 people. 80% of those people were either retired from the army or the police. The camel is the favorite animal of the Zalabieh bedouins. It is a symbol for male pride. Camel racing is an important sport for the Bedouins. These races allow Bedouins to engage in male competition, and establish manhood and power within the community. Wadi Rum was documented by British officer T. E. Lawrence, who passed through several times during the Arab Revolt of 1917–18. In the 1980s one of the rock formations in Wadi Rum, originally known as "Jabal al Mazmar" (The Mountain of (the) Plague), was named "The Seven Pillars of Wisdom," after Lawrence's book penned in the aftermath of the war, though the 'Seven Pillars' referred to in the book have no connection with Rum. Lawrence described his entrance into the Valley of Rumm: "The hills on the right grew taller and sharper, a fair counterpart of the other side which straightened itself to one massive rampart of redness. They drew together until only two miles divided them: and then, towering gradually till their parallel parapets must have been a thousand feet above us, ran forward in an avenue for miles. The crags were capped in nests of domes, less hotly red than the body of the hill; rather grey and shallow. They gave the finishing semblance of Byzantine architecture to this irresistible place: this processional way greater than imagination." Lawrence also described his encounter with the spring, Ain Shalaaleh, "On the rock bulge above were clear cut Nabathaean inscriptions, and a sunk panel incised with a monogram or symbol. Around and about were Arab scratches, including tribe marks, some of which were witnesses of forgotten migrations: but my attention was only for the splashing of water in a crevice under the shadow of the overhanging rock. I looked in to see the spout, a little thinner than my wrist, jetting out firmly from a fissure in the roof, and falling with that clean sound into a shallow, frothing pool, behind the step which served as an entrance. Thick ferns and grasses of the finest green made it a paradise just five feet square." Wadi Rum is one of Jordan's most popular tourist sites, attracting 162,000 tourists in 2017. Wadi Rum is home to the Zalabieh tribe, who developed eco adventure tourism and services throughout the protected area. Using local guides and services brings many benefits to the protected area. In particular, it enables people to continue earning a living from the land and helps to ensure that the protected area remains protected. Bedouins in Wadi Rum allow tourists to stay overnight in their traditional camps, and provide activities, meals and transport throughout the desert. They also run restaurants and small shops in the villages that provide meals and basic supplies for visitors. Popular activities in Wadi Rum include 4x4 tours, camel rides, hiking, and camping. Dima and Lama Hattab coordinate an annual marathon in the region called Jabal Ishrin.
Тау-кенге көтерілу
Жергілікті бедуиндер көптеген буын бойы Уди-Румның құмтасты тауларына шарықталып келеді. Олардың көптеген "бедуин жолдары" қазіргі альпинистер тарапынан қайта жаңғыртылып, құжатталды. Бірнешеуі Тони Ховардтың альпинизм нұсқаулығына, ал Лиң мен Жиль Раппеноның онлайн нұсқасына енгізілген. 1949 жылы шейх Хамдан геодезистерді Жабал Рамның шыңына алып барды. Жабал Рамға еуропалықтардың алғашқы тіркелген шаруасы 1952 жылдың қараша айында Шейх Хамданның жетекшілігімен Шармиан Лонгстафф пен Сильвия Бранфорд жасады. Алғашқы тіркелген тау шаруалары 1984 жылы ағылшын альпинистері Говард, Бейкер, Тейлор және Шоудың көптеген сапарларының біріншісі болды. Бұл топ 1984 жылы Джебель-Румдағы Хаммад жолын, ал 1985 жылы Джебель-Румдағы Шейх Краимнің аңшылардың тақталарын және Риджм Асафты, жергілікті тұрғындармен бірге және өздігінен, көптеген бедуин маршруттарын қайталады. 1980 жылдары осы команда, француздық гид Вильфрид Колонна, швейцариялық Реми ағайындылары және Хаупольтер мен Прехт көптеген жаңа маршруттарды өтті. Тони Ховардтың "Уади-Румдағы саяхаттар мен шаруалар" атты альпинизмге арналған алғашқы нұсқаулығы 1987 жылы жарық көрді. Лиң мен Жиль Раппено бедуин маршруттарының кейбіреулерін онлайн құжаттады. Альпинистерге арналған жаңа маршруттар кітабы Уади-Рум қонақ үйінде сақталады. Guerre Sainte маршруты 2000 жылы Бату, Пети және олардың достарынан өтті. Бұл Уади-Румда бұрандалы қорғаныспен толығымен жабдықталған алғашқы маршрут болды. Солтүстік Джебель Нассаранидің шығыс бетіндегі маршрут ұзақ және F7b немесе F7aA0 деңгейінде бағаланған.
Local Bedouin have climbed in the sandstone mountains of Wadi Rum for many generations. Many of their 'Bedouin Roads' have been rediscovered and documented by modern climbers. Several are included in the climbing guidebook by Tony Howard, and online by Liên and Gilles Rappeneau. In 1949, Sheikh Hamdan took surveyors to the summit of Jabal Ram. The first recorded European ascent of Jabal Ram took place in November 1952, by Charmian Longstaff and Sylvia Branford, guided by Sheik Hamdan. The first recorded rock climbs started in 1984, with the first of many visits by English climbers Howard, Baker, Taylor and Shaw. This group repeated many of the Bedouin routes, accompanied by locals and independently, including, in 1984, Hammad's Route on Jebel Rum, and, in 1985, Sheikh Kraim’s Hunter’s Slabs and Rijm Assaf on Jebel Rum. Many new routes were climbed in the 1980s, by this team, French guide Wilfried Colonna, by the Swiss Remy brothers, and by Haupolter and Precht. The first dedicated climbing guide book, Treks and Climb in Wadi Rum, by Tony Howard, was first published in 1987. Some of the many Bedouin routes have been documented online by Lien and Gilles Rappeneau. A new routes book for climbers is held at the Wadi Rum Guest House. The route Guerre Sainte was climbed in 2000 by Batoux, Petit and friends. This was the first route in Wadi Rum to be entirely equipped using bolt protection. The route, on the East Face of Jebel Nassarani North, is long, and graded F7b or F7aA0.