Кіріспе

Оңтүстік Иорданиядағы Уәди Рам (وادي رم Wādī Ramm, сондай-ақ Wādī al Ramm), Ай аңғары (وادي القمر Wādī al Qamar) деп те аталады, – Сауд Арабиясымен шекараға жақын және Акаба қаласының шығысында орналасқан, құмтас және гранитті тау жынысына ойылған аңғар. Оның ауданы бойынша Иорданиядағы ең үлкен вади (өзен аңғары). Уәди Румда бірнеше ежелгі өркениеттер петроглифтер, жартастағы жазулар және қираған орындарды қалдырған. Бүгінде бұл орын туристерге экскурсиялар, жаяу серуендер мен тауға көтерілу мүмкіндіктерін ұсынады. Уәди Рум қорғалатын аймағы 2011 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген.

Топоним

Вади Рум немесе Вади Рамм Құранда еске алынған, колонналарымен әйгілі Ирам (Ирум (إرم) деп те аталады) қаласының ежелгі атынан шыққан деп саналады.

География

Бұл аймақ Уди-Румның басты аңғарына ортасталған. Иорданиядағы ең биік нүкте – Жабал Умм ад Дами (SRTM деректері 1854 м деп көрсетеді), Уди-Рум ауылынан оңтүстікке қарай 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оны алғаш рет Румнан шыққан Залабия бедуині Дифалла Атег тапқан. Ашық күні жоғарынан Қызыл теңіз бен Сауд Арабиясының шегарасын көру мүмкін. Жабал Рам немесе Джебель Рум (теңіз деңгейінен жоғары) – Иорданиядағы екінші ең биік шыңы және Орталық Румдағы ең биік шыңы, ол Ром аңғарынан тікелей көтеріліп, мүмкін бір метр төмен орналасқан Джебель-ум-Ишринге қарама-қарсы тұр. Уади-Румдағы Хазали каньонында тасқа қашалған петроглифтер бар, олар Самуд дәуіріне дейін сонатын адамдар мен антилопаларды бейнелейді. Уди-Рум ауылында бірнеше жүз бедуин тұрады, олардың ешкі түгінен тоқылған шатырлары мен бетон үйлері, сондай-ақ көліктік құралдары, ұлдар мен қыздарға арналған бір-бір мектеп, бірнеше дүкен және Шөл патрулінің бас кеңсесі бар.

Геология

Уди-Рум Иорданияның оңтүстігіндегі құмтас тау және аңғар аймағында орналасқан. Аймақ темірге бай, эрозияға төзімді, Умм-Ишрин құмтасынан тұратын биік, тік тауларымен сипатталады. Бұл таулар аллювиалды шөгінділердің, эоль құмдарының және тұздықтардың жазық түпті аңғарларымен бөлінеді. Умм-Ишрин – Төменгі Палеозойдың Жоғарғы Бор кезеңіне жататын Нубия құмтасының ең қалың қабаты, ол Диси және Умм-Сан құмтасты қабаттарының астында, ал Салиб Аркоздық қабатының үстінде жатыр. Салиб қабаты, өз кезегінде, эрозияға ұшыраған Акаба плутондық гранитоидты кешенінің үстінде орналасқан. Бұл литологиялық контакті бойынша сулы горизонт қалыптасады, ал шығыс тау беткейлерінде бұлақтар пайда болады. Алювиалды шөгінділердің көп бөлігі алювиалды жайылмалардан тұрады. Эольдық жүйелерге тафонилер, табиғи көпірлер және құм төбелері кіреді. Құм төбелеріне бархан құмдары, төбелерге дейін құмдық беткейлерден тұратын көтерілетін құмдар және таудың үстінен өтіп, көлеңке жағына жиналған эхо құмдары жатады.

Тарих

Вади Румда ежелгі заманнан бері түрлі мәдениеттер қоныстанған. Көптеген мәдениеттер, соның ішінде набатейлер, петроглифтер, жазулар және храм қираған жерлері арқылы өздерінің іздерін қалдырған. Қазіргі уақытта көпшілігін 1980 жылдары аймаққа келген Залабих бедуиндері құрайды. "Бедуин" сөзі араб тілінде "бадия" деп айтылатын шөл сөзінен шыққан. Бұл сөздің түбірі – bad’a, араб тілінде "ашық" және "нақты" деп аударылады. Бедуин тайпаларының ерекшелігі – тайпа мүшелерінің бірлік сезімі. Алғаш келген кезде Залабих бедуиндері шатырларда тұрған. Олардың ауылында 700-800 адам тұрған. Олардың 80 пайызы әскери қызметтен немесе полициядан зейнеткерлікке шыққан. Түйе – Залабих бедуиндерінің сүйікті жануары, ол еркектің мақтанышының символы. Түйе жарысы – бедуиндер үшін маңызды спорт. Бұл жарыстар бедуиндерге ерлер арасындағы бәсекеге қатысуға және қоғамда ерлік пен күш көрсетуге мүмкіндік береді. Вади Румды британдық офицер Т.Е. Лоуренс 1917-1918 жылдардағы араб көтерілісі кезінде бірнеше рет аралап өткен. 1980 жылдары Вади Румдағы тау жынысы, бастапқыда "Жабаль аль Мазмар" (Ауру тауы) деп аталған, Лоуренстің соғыстан кейін жазған кітабынан кейін "Даналықтың жеті тірегі" деп аталды. Бірақ кітаптағы "жеті тірек" Руммен ешқандай байланысы жоқ. Лоуренс Рам аңғарына кіргенін былай деп сипаттады: "Оң жақтағы төбелер биіктеп, өткірленді, қарсы жақтағы бір үлкен қызыл қабырғаға тең келді. Олар екі шақырымға дейін жақындасып, содан кейін, параллель тіректері мың метрден биік болған, шақырымдар бойына созылған. Қаялардың үстінде дөңгелектерден құралған ұялар орналасқан, олар төбенің денесінен гөрі ақырқы қызыл түсті емес, сұрғылт және терең болды. Бұл орынға византиялық сәулеттің соңғы үлгісін берді – қиялдан да артық процессиялық жол". Лоуренс Айн Шалалех бұлағымен кездескенін де сипаттады: "Жоғарыдағы тау жынысының үстінде набатей жазулары және монограмма немесе символмен ойылған ойық панель болды. Айналасында арабтардың сызықтары, соның ішінде тайпа белгілері, олардың кейбіреуі ұмытылған көші-қондардың куәсі болды. Бірақ менің назарым тек судың шашырауына ауды – тік тастың көлеңкесі астындағы жарықтан су ағып жатты. Мен қарап тұрдым, ал қолыма қарағанда жұқарақ, шатырдан берік ағып, таза дыбыспен жағалауға құйылып, көбіктікке толы ойыққа түсті. Қалың жапырақтары мен жасыл шөптерімен бес шаршы метрлік жер жұмаққа айналған". Вади Рум – Иорданияның ең танымал туристік орындарының бірі, 2017 жылы 162 000 турист келді. Вади Румда Залабих тайпасы тұрады, олар қорғалатын аумақта экологиялық туризм мен қызметтерді дамытқан. Жергілікті гидтер мен қызметтерді пайдалану қорғалатын аумаққа көп пайда әкеледі. Бұл, әсіресе, адамдарға жерден табыс табуға және қорғалатын аумақтың сақталуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Вади Румдағы бедуиндер туристерге дәстүрлі лагерьлерде түндеуге мүмкіндік береді, сондай-ақ шөл далада іс-шаралар, тамақ және көлікпен қамтамасыз етеді. Олар ауылдарда қонақтарға тамақ пен қажетті заттармен қамтамасыз ететін мейрамханалар мен кішкентай дүкендер ашады. Вади Румда көпшілікке танымал іс-шаралар – 4x4 турлары, түйемен саяхаттау, жаяу жүру және кемпинг. Дима мен Лама Хаттаб аймақта жыл сайынғы "Жабал Ишрин" марафонын ұйымдастырады.

Тау-кенге көтерілу

Жергілікті бедуиндер көптеген буын бойы Уди-Румның құмтасты тауларына шарықталып келеді. Олардың көптеген "бедуин жолдары" қазіргі альпинистер тарапынан қайта жаңғыртылып, құжатталды. Бірнешеуі Тони Ховардтың альпинизм нұсқаулығына, ал Лиң мен Жиль Раппеноның онлайн нұсқасына енгізілген. 1949 жылы шейх Хамдан геодезистерді Жабал Рамның шыңына алып барды. Жабал Рамға еуропалықтардың алғашқы тіркелген шаруасы 1952 жылдың қараша айында Шейх Хамданның жетекшілігімен Шармиан Лонгстафф пен Сильвия Бранфорд жасады. Алғашқы тіркелген тау шаруалары 1984 жылы ағылшын альпинистері Говард, Бейкер, Тейлор және Шоудың көптеген сапарларының біріншісі болды. Бұл топ 1984 жылы Джебель-Румдағы Хаммад жолын, ал 1985 жылы Джебель-Румдағы Шейх Краимнің аңшылардың тақталарын және Риджм Асафты, жергілікті тұрғындармен бірге және өздігінен, көптеген бедуин маршруттарын қайталады. 1980 жылдары осы команда, француздық гид Вильфрид Колонна, швейцариялық Реми ағайындылары және Хаупольтер мен Прехт көптеген жаңа маршруттарды өтті. Тони Ховардтың "Уади-Румдағы саяхаттар мен шаруалар" атты альпинизмге арналған алғашқы нұсқаулығы 1987 жылы жарық көрді. Лиң мен Жиль Раппено бедуин маршруттарының кейбіреулерін онлайн құжаттады. Альпинистерге арналған жаңа маршруттар кітабы Уади-Рум қонақ үйінде сақталады. Guerre Sainte маршруты 2000 жылы Бату, Пети және олардың достарынан өтті. Бұл Уади-Румда бұрандалы қорғаныспен толығымен жабдықталған алғашқы маршрут болды. Солтүстік Джебель Нассаранидің шығыс бетіндегі маршрут ұзақ және F7b немесе F7aA0 деңгейінде бағаланған.