Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бұрынғы Африка елі
Former African country
Тақали (Тагале халқынан тегали деп те жазылады) – қазіргі Суданның орталық бөлігіндегі Нуба тауларында болған нұба халқының мемлекеті. Ол он сегізінші ғасырда құрылған деп саналады, алайда ауызша дәстүрлер оның екі ғасыр бұрын құрылғандығын айтады. Тақалидің географиялық орналасуы – шөлмен қоршалған үстіртте жатуы, соның арқасында жаулас көршілері болғанына қарамастан, шамамен 130 жыл бойы тәуелсіздігін сақтап тұрды. 1884 жылы Судандық Махдистер басып алды, ал 1889 жылы британдық клиенттік мемлекет ретінде қайта жаңғыртылды. Оның әкімшілік билігі 1969 жылғы Судан төңкерісімен аяқталды, бірақ Тақалидің дәстүрлі басшысы – Макк, аймақта рәсімдік билігін сақтап қалды.
Taqali (also spelled Tegali from the Tagale people) was a state of Nuba peoples that existed in the Nuba Mountains, in modern day central Sudan. It is believed to have been founded in the eighteenth century, though oral traditions suggest it was established two centuries earlier. Due in part to its geographic position on a plateau surrounded by desert, Taqali was able to maintain its independence for some 130 years despite the presence of hostile neighbors. It was conquered by Sudanese Mahdists in 1884 and restored as a British client state in 1889. Its administrative power ended with the 1969 Sudanese coup, though the Makk of Taqali, its traditional leader, retains ceremonial power in the region.
Ерте тарих
Такали мемлекеті Кордофан аймағындағы (қазіргі Орталық Судан) Нұба тауларының ең биік бөлігі – Такали массивіне ортасталған. Оның ерте тарихы белгісіз. Ауызша дәстүрлерде ол XVI ғасырдың басында Сеннар патшалығы құрылған кезде пайда болған делінеді. Дегенмен, кейбір ғалымдар мемлекет он сегізінші ғасырдың соңына дейін, яғни 1750-1780 жылдар аралығында құрылмағандығын, ал монархтар тізіміндегі алғашқы билеушілердің жартылай мифологиялық болжам екенін айтады.
The Taqali state was centered upon the Taqali Massif, the highest part of the Nuba Hills in the Kordofan region (of what is now central Sudan). Its early history is unclear. Oral traditions state that it was founded in the early sixteenth century when the Kingdom of Sennar was established. However, some scholars believe the state did not exist until the late eighteenth century (between 1750 and 1780) and that the early rulers (noted on the list of monarchs) are semi mythological.
Тәуелсіз мемлекет
Тарихшы Джанет Дж. Эвальд Такалидің алғашқы нағыз билеушісі Мұхаммед Уад Джайли болды деп санайды. Сеннар 1821 жылы Мысырдың басып алуына дейін осы ретпен сақталды. Содан кейін мысырлықтар Такалиге үш рет шабуыл жасады, бірақ ешқайсысы сәтті болмады. Такалидің номиналды салық төлеп, Мысыр Суданының құрамына ресми түрде енуімен, іс жүзінде тәуелсіздігін сақтап қалу туралы Мысырмен келісімге қол жеткізілді. Мысыр және басқа да сыртқы күштер 1840 жылдан 1880 жылға дейін билік үшін күрескен Такали басшылығына әсер етуге тырысты. 1883 жылы Махдилік Судан (Мысырмен Махдилік соғысы кезінде) Такалиге шабуыл жасауға шешім қабылдады. Олардың жорығы барлық алдыңғы әрекеттерден озып кетті. 1884 жылдың шілдесінде Такали билеушісі Макк Адам Махдиліктерге түсті және кейін тұтқындықтан қайтыс болды. Такалиде көтерілістер жалғасты, соның салдарынан жақын жердегі Судан билеушісі Хамдан Абу Анжа көтерілісті басу үшін жіберілді. Бұл Такалиде тонау мен қиратудың күшеюіне әкелді. 19 ғасырдың соңында мемлекет өзін-өзі Мәхди деп жариялаған Мұхаммед Ахмедтің әскерлерімен басып алынды. Мысыр Суданындағы басқа да жорықтар мен көтерілістермен бірге бұл Махди мемлекетінің құрылуына себеп болды.
Historian Janet J. Ewald argued that the first true ruler of Taqali was Muhammad Wad Jayli. Sennar adhered to this arrangement until the Egyptian invasion of Sennar in 1821. The Egyptians then launched three failed invasions against Taqali. An agreement was reached with Egypt that Taqali would remain de facto independent but would pay a nominal tax and be officially incorporated into Egyptian Sudan. Egypt and other outside powers attempted to influence the leadership of Taqali, which was plagued by succession conflicts from 1840 to 1880. In 1883 the Mahdist Sudanese (who were in the midst of the Mahdist War with Egypt) decided to invade Taqali. Their campaign advanced further than any previous attempt. In July 1884 the ruler of Taqali, Makk Adam, was captured by the Mahdists and eventually died in captivity. Insurrections continued in Taqali, and Hamdan Abu Anja, a nearby Sudanese ruler, was dispatched to quell the rebellion. This resulted in more pillaging and destruction in Taqali. The state was then conquered by the forces of the self proclaimed Mahdi, Muhammad Ahmad, in the late 19th century. In conjunction with other campaigns and revolts in Egyptian Sudan, this resulted in the formation of Mahdist State.
Қалпына келтіру
1889 жылы мадхистер британдықтардан жеңіліс танып, Англо-Мысыр Суданы құрылды. Тақалидың Мекі қайта билікке келді, бірақ британдықтардың тығыз бақылауында қалды. Тақали мақтары пайдалы одақтастар болып көрсетті және британдықтар оларға біртіндеп бақылауға және басқаруға көбірек аумақтар берді. Бұл 1956 жылы Судан тәуелсіздік алғанға дейін жалғасты. 1969 жылғы төңкеріс мемлекеттік әкімшілік биліктің аяқталуына әкелді. Саяси билігі болмаса да, Тақалидың мағы аймақ халқы үшін рәсімдік басшы болып қала береді.
In 1889 the Mahdists were defeated by the British, who formed Anglo Egyptian Sudan. The Makk of Taqali was restored to power but remained closely controlled by the British. The Makks of Taqali proved to be useful allies and the British gradually gave them more territory to control and administer. This continued through to the independence of Sudan in 1956. The administrative power of the state ended with the 1969 coup. Though having no political power, the Makk of Taqali remains a ceremonial leader to the people of the region.
Патшалық отбасы
Тақали билеушісінің атағы Макк (немесе Мек, "патша") болды, бұл араб тілінен болуы мүмкін, бірақ Меротик немесе Ге’ез тілінен арабшаланған сөз болуы ықтимал. Тақали Маккінің қарастырылатындары мукук аль-ʿада (жекеше түрі – маке аль-ʿада), "әдеттегі патшалар" деп аталды. Тақалиде Макк ұлы вад әл-Макк (көпше түрі – аулад әл-Макк) деп, ал Макк қызының ұлы арбаб (көпше түрі – арабиб) деп аталды. Арабибтер көбінесе Макк кеңесінің маңызды мүшелері болды, ал арабиб әл-тамания (сегіз арабиб) – сарайда жиналатын ерекше кеңес еді. Арбаб кейде өзінің мәртебесін ұлдарына беріп отырды. Сондай-ақ, вад атағы кейде сенімді құлдарға немесе қызметшілерге берілетін. Барлық ауладтар Макк болып сайлануға құқылы еді. Ахал әл-тақия – билікпен байланысты бас киім, тақия киген адам. Маккқа ұл туған әйел артия (көпше түрі – артияат) деп аталды, бұл сөз араб тілінен емес. Олар патша үйінің әйелдері арасында ең жоғары мәртебеге ие болды, әрқайсысы сурияаттарын (қалыңдықтарын) және хаддамаларын (қызметшілерін) бақылап отырды.
The title of the ruler of Taqali was Makk (or Mek, "king"), possibly Arabic but more likely an Arabized word of Merotici or, Ge'ez origin. The tributaries of the Makk of Taqali were known as mukūk al ʿāda (sing. make al ʿāda), "customary kings". In Taqali, the son of a makk was a wad al makk (pl. awlād al makk), and the son of a daughter of the makk was an arbāb (pl. arābīb). The arābīb were usually prominent councils of the makk, while the arābīb al thamāniyya (eight arābīb) were a special council that met in the palace. An arbāb could sometimes pass his rank to his sons. Likewise, the title of wad was sometimes bestowed on trusted slaves or servants. All awlād were eligible to be elected as makk. A wad who was given a territory from which to draw revenue was an ahl al ṭāqīyah, one who wore the ṭāqīyah, a headdress associated with the rule. A woman who bore a son to the makk was known as an artiyya (pl. artiyyāt), a term not of Arabic origin. They attained the highest rank among the women of the royal household, each supervising her household of surriyyat (concubines) and khaddama (maidservants).