Кіріспе

Оңтүстік Леванттағы гипотезалық Израиль патшалығы

Біріккен монархияның болғандығы және болған жағдайда, оның қаншалықты болғандығы – қазіргі кездегі академиялық пікір-таластың мәселесі. Ғалымдар Киелі кітаптағы баяндаманың тарихилығын қолдайтындар, оған күмәнданатындар немесе оны жоққа шығаратындар, сондай-ақ Киелі кітаптағы баяндаманың асыра айтылғандығын айтып, патшалықтың теориялық болуын қолдайтындар деп екіге бөлінген. Патшалықтың болғандығын жақтаушылар дәстүрлі түрде оны шамамен б.з.д. 1047 жылдан б.з.д. 930 жылға дейін датарады. 1990 жылдары Израиль археологы Израиль Финкельштейн б.з.д. 10 ғасырындағы Біріккен монархияның археологиялық дәлелдерін б.з.д. 9 ғасырымен датар керек деп мәлімдеді. Израиль археологы Амихай Мазардың қарсы хронологиясы тиісті кезеңді б.з.д. 10 ғасырдың басында басталып, б.з.д. 9 ғасырдың ортасында аяқталады, бұл дәстүрлі хронологияның проблемаларын шешеді, сонымен қатар маңызды тұжырымдамаларды Саул, Давид және Сүлейменнің дәуірімен сәйкестендіреді. Мазардың хронологиясы және дәстүрлі хронологиясы кеңінен қабылданды, бірақ бұл мәселе бойынша қазіргі уақытта консенсус жоқ. Израиль археологтары Эйлат Мазар мен Йосеф Гарфинкельдің Иерусалим мен Хирбет Кеиафадағы жақындағы археологиялық жаңалығы Біріккен монархияның болғандығын қолдайтын сияқты, бірақ оның мерзімі мен сәйкестендіруі әлі де жалпыға бірдей қабылданбады. Киелі кітапта айтылғандай, Сүлейменнің ұлы Рохабоғам патшалыққа отырған кезде Біріккен монархия екі жеке патшалыққа бөлінеді: Солтүстіктегі Израиль патшалығы, Шехем мен Самария қалаларын қамтиды; және оңтүстіктегі Яһуда патшалығы, Иерусалим мен яһуди ғибадатханасын қамтиды.

Археологиялық дерек

1995 және 1996 жылдары Израиль Финкельштейн екі мақала жариялады, онда ол Темір дәуірі Израилінің стратиграфиясы үшін төменгі хронологияны ұсынды. Финкельштейннің моделі дәстүрлі хронологиямен белгіленген стратиграфиялық жас даталарын бір ғасырға дейін кейінге жылжытады, сондықтан Финкельштейн Израильде б.з.д. 10 ғасырдағы монументальді сәулеттің көп бөлігі, дәстүрлі түрде Библиядағы Біріккен Монархиямен байланысты, 9 ғасырға жатса керек деп қорытындылады. Финкельштейн: «Төменгі хронологияны қабылдау Біріккен Монархияны монументальді құрылыстардан, оның ішінде ашық тас қабырғалардан және протоиондық капительдерден айыруды білдіреді» деп жазды. «Библия ашылды» кітабының авторлары Финкельштейн мен Нил Сильберманның пікірінше, Біріккен Монархия идеясы нақты тарих емес, «күшті діни реформа қозғалысының шығармашылық көрінісі», және бұл идея «белгілі бір тарихи ядроға» негізделген болуы мүмкін. Кейбір зерттеушілер Біріккен Монархияның Вавилон тұтқындығы кезінде ойлап табылғанын, бұл Дәуіт пен Сүлейменді жергілікті халық батырларынан халықаралық мәртебеге ие билеушілерге айналдырғанын айтады. Финкельштейн б.з.д. 8 ғасырда Еробоғам II билігіндегі Біріккен Монархияның болу мүмкіндігін болжады, ал алдыңғысы Иосия патшалығы кезінде аумақтық кеңеюді ақтау үшін құрастырылған болуы мүмкін. Финкельштейннің пікірлерін Амихай Мазар қатты сынға алды, жауап ретінде Мазар Темір IIА кезеңінің басталуын б.з.д. 10 ғасырдың басына, ал аяғын б.з.д. 9 ғасырдың ортасына жатқызды, бұл жоғары хронологияның мәселелерін шешіп, археологиялық жаңалықтарды б.з.д. 10 ғасырға жатқызды. Финкельштейннің төменгі хронологиясы және монархияға қатысты көзқарастары Амнон Бен Тор, Уильям Г. Девер, Кеннет Китчен, Дорон Бен Ами, Раз Клеттер және Лоуренс Стейгер сияқты басқа ғалымдардан да қатты сынға ұшырады. Амели Курт «Біріккен монархия кезеңінен патшалық жазулар жоқ екенін (әрине, өте аз жазба материал бар) және Дәуіт пен Сүлеймен туралы бірде-бір замандас дерек жоқ екенін» мойындаса да, «Бұған қарсы бірнеше жерлерде маңызды даму мен өсудің дәлелдері бар, бұл 10 ғасырға қатысты» деп қорытындылады. 2005 жылдың 4 тамызында археолог Эйлат Мазар Иерусалимде Дәуіт патшаның сарайы болған болуы мүмкін екенін жариялады. Қазір «Ірі тас құрылысы» деп аталатын Мазардың жаңалығы б.з.д. 10 ғасырда салынған қоғамдық ғимараттан, мыс түрмеден, сол кезеңдегі қыш ыдыстардан және Еремия кітабында кем дегенде екі рет аталған Шелемия ұлы, Шеви ұлы Ехухалдың саз балшықтан жасалған мөрінен тұрады. 2008 жылдың шілдесінде ол Еремия 38:1-де Ехухалмен бірге аталған Пашхур ұлы Гедалияға тиесілі екінші мөрді тапты. Амихай Мазар бұл жаңалықты «шындығында ғажайып» деп атады. Ол бұл ғимарат Дәуіт басып алған Сион бекінісі болуы мүмкін деп сенетінін айтты. Басқа ғалымдар бұл қабырғалардың Дәуіттің сарайынан басталатынына күмән келтіреді. Яһудадағы Темір дәуіріне жататын Хирбет Кеиафадағы қазба жұмыстары Финкельштейн сияқты ғалымдар Яһудада урбанизация басталғанын болжағанға дейін радиокөміртекпен даталанған урбанизацияланған елді мекенді тапты, бұл б.з.д. 10 ғасырда қалалық мәдениет болғанын көрсетеді. Израиль Ежелгі мұралар басқармасы: «Хирбат Кеиафадағы қазба жұмыстары Яһудада б.з.д. 11 ғасырдың соңында қалалық қоғам болғанын көрсетеді. Яһуда патшалығы тек б.з.д. 8 ғасырдың соңында немесе одан кейін қалыптасқан деген пікірді енді дәлелдеуге болмайды» деді. Хирбет Кеиафаға қатысты кейбір тұжырымдарға жету үшін қолданылатын әдістер мен түсіндірмелерді Финкельштейн мен Александр Фанталкин сияқты кейбір ғалымдар сынға алды. 2010 жылы археолог Эйлат Мазар Дәуіт қаласының айналасындағы ежелгі қала қабырғаларының бір бөлігін тапқанын жариялады, ол б.з.д. 10 ғасырға жатса керек деп санайды. Мазардың айтуынша, «Бұл Израильдегі Бірінші ғибадатхана дәуірінен қалған ең маңызды құрылыс» және «Бұл сол кезде, 10 ғасырда Иерусалимде, мұндай құрылысты жүзеге асыруға қабілетті билік болғанын білдіреді». 10 ғасыр – Киелі кітапта Сүлеймен патшаның билік еткен кезеңі деп сипатталған кезең. Археолог Арен Маир мұндай пікірлерге және Мазардың уақытын анықтауына күмәнмен қарайды. Jewish Study Bible (2014) журналында Одед Липшиц Біріккен Монархия тұжырымдамасынан бас тарту керек екенін айтты. 2015 жылдың тамызында Израиль археологтары ежелгі Гат қаласының қираған жерлерінде үлкен бекіністерді тапты. Бекіністердің көлемі Гаттың б.з.д. 10 ғасырда үлкен қала болғанын, сол кездегі Қанаандағы ең үлкен қала болғанын көрсетеді. Қазба жұмыстарын жүргізген профессор Арен Маир Гаттың қазіргі Иерусалимнен төрт есе үлкен болғанын бағалады, бұл Дәуіттің патшалығының Киелі кітапта сипатталғандай күшті болғанына күмән тудырды. Өзінің «Естен кеткен патшалық» (2016) атты кітабында Израиль Финкельштейн Саулдың Биньямин аймағынан шыққандығын, ол б.з.д. 10 ғасырда туған Гибеон аймағында билікке келгенін және оңтүстікте Иерусалимді, солтүстікте Шехемді басып алғанын, бұл Мысырдың геосаяси мүдделеріне қауіпті саясат құрғанын айтты. Сондықтан, Мысырдан келген Шосхенк I бұл жаңа саясатты басып алып, бұрынғысын жойды, Дәуітті Бехемде Иерусалимге (Яһудаға) және Еробоғам I-ді Шехемге (Израильге) Мысырдың қарауындағы кішкентай жергілікті билеушілер ретінде орнатты. Финкельштейн Біріккен Монархия жады Саулдың басып алған аймағынан шабыттанғанын, алғашқыда Еробоғам II заманында солтүстік патша билік еткен ұлы Біріккен Монархияның идеалды бейнесіне, кейін Иерусалимнен билік еткен Біріккен Монархия идеясына қызмет еткенін қорытындылады. Biblical Archaeology Review журналындағы мақаласында Уильям Г. Девер Финкельштейннің теориясын қатты сынға алды, оны «көптеген қателерге, бұрмалауларға, тым қарапайымдауларға және қайшылықтарға» толы деп атады. Девер Финкельштейннің Саулдың солтүстікте Йезерилге дейін, оңтүстікте Хебронға дейін, Гатпен шекараға дейін созылған саясатты басқарғанын, астанасы Иерусалим емес, Гибеонда орналасқанын ұсынғанын атап өтті. Девердің пікірінше, мұндай саясат өзінің Біріккен Монархиясы болып табылады, ирониялық түрде Киелі кітаптағы дәстүрді растайды. Сонымен қатар, ол Гибеонның мұндай саясаттың астанасы болғаны туралы пікірді «10 ғасырдағы тұрудың нақты археологиялық дәлелі жоқ, тіпті монументальді сәулет те жоқ» деп теріске шығарды. Девер тіпті Финкельштейннің теориясын «оны Саул, Дәуіт және Сүлеймен нақты патшалар емес екенін дәлелдеуге деген құштарлығынан туған фантазиясының өнімі» деп бағалады. Девер «Финкельштейн естен кеткен патшалықты жаңадан ашқан жоқ. Ол оны ойлап тапты. Дегенмен, сақ болған оқырман Израиль туралы бірнеше ойларға ие болады – яғни, Израиль Финкельштейн туралы». 2010 және 2013 жылдары жазылған екі эссесінде Амихай Мазар Эйлат Мазардың Иерусалимдегі және Йосеф Гарфинкельдің Хирбет Кеиафадағы қазбалардан алынған археологиялық деректерге сілтеме жасады. 2018 жылы археолог Авраам Фауст өзінің Тель Этон қазбаларында (Киелі кітаптағы Еглон деп саналады) б.з.д. 11-10 ғасырдың соңына жатқызылған элиталық үйді (ол «губернатордың резиденциясы» деп атады) тапқанын жариялады, бұл Дәуіт заманында орталықтандырылған мемлекет болғанын көрсетеді. Мұндай уақытты анықтау Дәуіт заманында орталықтандырылған мемлекет болғанын көрсетеді.

Тарихи дереккөздер

Басты деректерді сынау бойынша, қазіргі Самуил кітаптарын жасау үшін бірнеше қайшы мәтіндер тіркелген. Көптеген ғалымдар Самуил кітаптарының оқиғалар заманымен жазылмағанын, көптеген уақытқа қатысты қателіктер бар екенін санайды. Мысалы, мәтінде кейінірек пайда болған қару-жарақтар (1 Самуил 17:4–7, 38–39; 25:13), түйелердің қолданылуы (1 Самуил 30:17), атты әскер (көліктік шайтаннан өзгеше) (1 Самуил 13:5, 2 Самуил 1:6) және темір қырғыштар мен балқылар (олар кең таралғандай) (2 Самуил 12:31) туралы айтылады. Көптеген ғалымдар Самуил кітаптарының мәтіні оқиғалардың көп бөлігі болған 10 ғасыл емес, 8 ғасырда жинақталғанын сендіреді, бұл тарихи және аңыздық дереккөздерге негізделген. Бұл әңгіме Еврейлер тарихындағы Естелкі кітабында баяндалған оқиғалардан кейінгі бос орынды толтыру мақсатында жазылған.

Шығу тегі

Киелі кітапта айтылғандай, Израильдің ақсақалдары патшалық құруға ниет білдірген кезде біртұтас патшалық құрылды. Құдай мен Самуил патшалыққа қарсы болған сияқты, Құдай Самуилге: "[Израиль] Мені патша етпеуді қалады" дегенді айтады. Дегенмен, Самуил Саулды майлау арқылы патшалықты орнатуға кіріседі. Самуилдің екінші кітабында Саулдың бағынбауы Яхвені оның билігін шектеуге және оның патшалығын басқа әулетке беруге мәжбүр етеді, нәтижесінде Саул филистиндермен шайқаста қаза табады. Оның мұрагері Ешбаал тек екі жыл ғана билейді, содан кейін өлтіріледі. Дәуіт Яһуданың патшасы болғанымен, ол қастандыққа тосқауыл қойып, Ешбаалдың орнына Израильдің патшасы болып тағайындалады. Кейбір мәтін сыншылары мен Киелі кітап зерттеушілері Дәуіттің кісі өлтіруге жауапты екенін және оның кінәсіздігі оның іс-әрекеттерін заңды ету үшін кейінірек ойлап табылды деп санайды. Израиль Дәуітке қарсы көтеріліп, оның ұлы Авессаломды патша етіп сайлайды. Дәуіт Иордан өзенінің шығысына қашуға мәжбүр болады, бірақ ақырында сәтті қарсы шабуыл ұйымдастырып, Авессаломды өлтіреді. Яһуданы қайта басып алып, Израильді бақылауына алғаннан кейін, Дәуіт Иорданның батысына оралады.

Алтын дәуірі

Саул патшалық құрған кезінде астанасы Гибея болды. Саул қайтыс болғаннан кейін Ешбағал Исраил патшалығын Маханайымнан басқарады, ал Дәуіт Яһуда патшалығының астанасын Хебронға орнатады. Саулмен болған азаматтық соғыстан кейін Дәуіт күшті және біріккен Исраил монархиясын құрып, шамамен б.з.д. 1000-961 жылдар аралығында билейді. Алайда, кейбір қазіргі археологтар Яһуда мен Исраилдің екі бөлек мәдениеті мен географиялық бірлігі үздіксіз жалғасқанын, ал егер олардың арасында саяси одақ болған болса, онда ол олардың қарым-қатынасына ешқандай маңызды әсер етпеген болуы мүмкін деп санайды. Дәуіттің орнын оның ұлы Сүлеймен басады, ол өзінің ағасы Адониядан патшалық тақты біраз күмәнді жолмен иемденеді. Дәуіттің сарайы сияқты, Сүлейменнің ғибадатханасы да Тирдің сәулетшілерінің, шебер жұмысшылардың көмегімен, сондай-ақ Тирге берілген жерлердің орнына алынған ақша, әшекейлер, самырсын және басқа да тауарлармен жобаланып, салынады. Сүлеймен Мегиддо, Хазор және Гезер сияқты көптеген маңызды қалаларды қайта жаңартады. Кейбір ғалымдар осы орындардан қазба жұмыстары кезінде табылған археологиялық қалдықтарды, оның ішінде алты бөлмелі қақпалар мен күл сарайларды осы құрылыс бағдарламасына байланысты деп есептейді. Алайда, Израиль Финкельштейннің төменгі хронологиясы оларды б.з.д. 9-ғасырмен сәйкестендіруді ұсынады. Кейінірек Игаэль Ядин Сүлейменнің көптеген жылқыларын сақтаған деп есептелген қоралардың б.з.д. 9-ғасырында патша Ахавтың тұсында салынғанын анықтады.

Құлап , бөлініп қалу

926 ж. б.з.д. шамамен Сүлейменнің қайтысынан кейін Израильдің солтүстік бөлігіндегі он тайпа мен Иерусалим және оңтүстік тайпалары басымдығындағы оңтүстік бөлігі арасындағы шиеленіс күшейе түседі. Сүлейменнің ұлы және жаңадан таққа отырған Рохабоғам солтүстік тайпаларының экономикалық наразылықтарына дұрыс жауап бермегендіктен, шамамен б.з.д. 930 жылы (нақты жылына қатысты пікірлер әртүрлі) Израиль және Яһуда патшалығы екіге бөлінеді: Шехем мен Самария қалаларын қамтитын Израиль патшалығы және Иерусалимді қамтитын Яһуда патшалығы. Израиль патшалығы (немесе Солтүстік патшалық немесе Самария) 722 жылға дейін тәуелсіз мемлекет ретінде болды, содан кейін Жаңа Ассирия империясы тарапынан басып алынды. Яһуда патшалығы (немесе Оңтүстік патшалық) 586 ж. б.з.д. Жаңа Вавилон империясы тарапынан басып алынғанша тәуелсіз мемлекет ретінде өмір сүрді.

Киелі кітап хронологиясы

Көптеген баламалы хронологиялар ұсынылды, ал аталған кезеңнің қашан басталғаны немесе қашан аяқталғаны туралы әртүрлі топтар мен ғылыми салалар арасында толық келісім жоқ. Көптеген Киелі кітап зерттеушілері американдық археологтар Уильям Ф. Олбрайт пен Эдвин Р. Тильдің бұрынғы хронологияларын немесе израильдік тарихшы Гершон Галильдің жаңасын қолданады. Тильдің хронологиясы көбінесе Галильдің төмендегі хронологиясымен сәйкес келеді, ең көп дегенде бір жылдық айырмашылықпен. МонархОлбрайт–Тиль мерзімдеріГалиль мерзімдеріИврит мерзімдеріЕскертулерСаул үйі Саул (; Šāʾūl) б.з.д. 1021–1000 ж. б.з.д. 1030–1010 ж. 3064/3094–3104 ж. Эшбаал шайқасы кезінде өз-өзіне қол жұмсады (; ʾEšbaʿal) б.з.д. 1000 ж. б.з.д. 1010–1008 ж. 3104 ж. 3106 ж. Саул мен Ахиноамның ұлы; өлтірілдіДәуіт үйіДәуіт (; Dāvīd) б.з.д. 1000–962 ж. б.з.д. 1008–970 ж. 3106/3112–3145 ж. Саулдың күйеу баласы және Ешбаалдың інісі Сүлеймен (; Šəlōmō) б.з.д. 962–922 ж. б.з.д. 970–931 ж. 3145–3185 ж. Дәуіт пен Бат-Шебаның ұлы Рехабам (; Rəḥavʿām) б.з.д. 922–921 ж. б.з.д. 931–930 ж. 3185 ж. Дәуіт пен Нааманың ұлы.