Кіріспе

Қытайда шайдың тарихы ұзақ және күрделі, себебі қытай халқы мыңдаған жылдар бойы шай ішіп келеді. Ғалымдар оны түрлі дерттерге ем ретінде бағалаған, ақсүйектер сапалы шай ішуді өз мәртебелерінің белгісі деп санайтын, ал қара халық оның дәмін ғана ұнататын. 2016 жылы Сиань қаласындағы Хань императоры Цзиннің мазарында (б.з.д. 141 ж. қайтыс болған) шайдың ең ерте физикалық дәлелі табылғаны жарияланды, бұл Хань әулетінің императорлары б.з.д. 2 ғасырынан бастап Camellia туысына жататын шайды ішкенін көрсетеді. Содан кейін шай Тан (618–907) және Сун (960–1279) дәуірлерінде кең таралған сусынға айналды.

Тарихи негіздер

Аңыз бойынша, шайды алғаш рет Қытай императоры және шөп дәрігері Шеннонг б.з.д. 2737 жылы ашқан. Император суды ішпей тұрып қайнатып ішуді ұнатқан, себебі осылай ол таза болатын, сондықтан оның қызметшілері де солай істеген. Бір күні, алыс жерге сапар барып жолда, император мен оның әскері демалу үшін тоқтады. Бір қызметші оған су қайната бастады, сол кезде жабайы шай бұтағынан бір жапырақ суға түсіп кетті. Су қоңыр түске боялды, бірақ оны ешкім байқамады және императорға ұсынды. Император оны ішіп, өте сергітетінін сезінді, осылайша "ча" (шай) пайда болды. Б.з.д. 3 ғасырға жататын қытай сөздігі "Эрья" Жоу дәуірінде (б.з.д. 1046–256 жж.) бір түрлі жапырақтан жасалған тұндырма қолданылғанын жазған. Тарихи тұрғыдан шайдың есiрткiш шөп ретiнде пайда болуы нақты емес, бірақ Қытайда шай ішу туралы ең ерте деректер сақталған, оның тарихы б.з.д. бірінші мыңжылдыққа дейін жетеді. Хан әулеті (б.з.д. 206–220 жж.) шайды дәрі ретінде қолданған. Чайды қоғамдық оқиғаларда ләззат алу үшін ішу салты Тан дәуірінде (618–907 жж.) немесе одан да ертерек пайда болған. Тан дәуірінің жазушысы Лу Ю (陸羽; 729–804) жазған "Шай туралы кітап" (茶經) – бұл тақырыптағы ең алғашқы еңбек. ("Шай классикасын" да қараңыз). "Ча Цзин" жазбаларына сәйкес, шай ішу шамамен 760 жылы кеңінен таралған. Кітапта шайдың қалай өсірілетіні, жапырақтары қалай өңделетіні және одан қалай дайындалатыны сипатталған. Сондай-ақ, шайдың сапасы қалай бағаланатыны да жазылған. Кітапта ең жақсы шай қай жерде өндірілетіні де айтылған. Осы кезде шайдың сипаты мен дайындалу әдісі қазіргі батыстықтардың ішу әдісінен мүлдем өзгеше болған. Шай жапырақтарын ығыстырып, торттар жасаған. Көбінесе "кірпіш шай" деп аталатын құрғақ шай торттарын тас діңгекте ұнтақтаған. Ыстық су ұнтақталған шай торттарына қосылған, немесе ұнтақталған шай торттарын қыш ыдыстарда қайнатып, ыстық сусын ретінде ішкен. Жасыл шай ұнтағын қолданудың жапондық нұсқасы – матча, ежелгі қытайлық дәстүрлерден алынған. Тан дәуірінде (618–907 жж.) ақ шай деп аталатын ығыстырылған шайдың бір түрі өндірілген. Бұл ерекше ақ шай көктемнің басында, шай бұтақтарында күміс инелерге ұқсайтын көптеген жас жапырақтар пайда болған кезде жиналған. Осы "алғашқы жапырақтар" ығыстырылған шай жасау үшін шикізат ретінде қолданылған. Шай қытай мәдениетінде маңызды орынға ие және (қытай) күнделікті өмірдің жеті қажеттілігінің бірі ретінде есептеледі. Қытайлар шайды сергіп, демалу үшін де қолданған. 1753 жылы Линней бұл өсімдікті Thea sinensis деп сипаттаған. Бірақ кейін ол Қытайда өсірілетін Thea Bohea және Thea viridis екі түрін анықтады, және бұлар қара және жасыл шайдың шығу тегі деп ұзақ уақыт санады.

Тоңазыту және пісіру

Сәй жапырақтарын булау ғасырлар бойы шай дайындаудағы басты процесс болды. Қысылған шайдан өткеннен кейін, сауда және тарату үшін шай өндірісі тағы да өзгерді. Қытайлықтар 13 ғасырдың ортасында шайды өңдеудің жаңа тәсілін үйренді. Ал Тан дәуірінде шайды суды қайнатып, қазаннан бір стақан су шығарып дайындау қалыпты жағдай еді. Кейін суды арастырып, айналмалы суға шай ұнтағын құятын. Соңында, алдын ала алынған су қайта құйылып, шайдың тым көп қайнауына жол берілмейтін.

Ферментация

Қайырылғаннан кейін шай "ферментация" деп аталатын процеске ұшыратылады. Бұл процесс шын мәнінде ферментация емес, ол қандағы оттегісіз процестерге жатады, бірақ шай жапырақтарындағы полифенолдардың ферменттік тотығуы болып табылады, нәтижесінде теафлавиндер мен теарубигиндер пайда болады. Шай жапырақтары құрғаған кезде ферментация тоқтатылады, бұл кептіру жылдамдығын реттеу арқылы немесе кептіргеннен кейін су қосу арқылы процесті бақылауға мүмкіндік береді. Ферментацияны жылу арқылы да тоқтатуға болады, мысалы, "шакин" (殺青) деп аталатын техника арқылы шай жапырақтарын булау немесе құрғақ табада қуыру арқылы. 17 ғасырда Қытайда шай өндірісінде көптеген жаңалықтар жасалды. Қытайдың оңтүстігінде шай жапырақтары күнде кептіріліп, жартылай ферментацияланатын, нәтижесінде улун немесе "қара дракон шайы" өндірілетін. Дегенмен, бұл әдіс Қытайдың басқа бөліктерінде кеңінен таралмаған. Шай медициналық мақсаттарда қолданылған, ал оның ащы дәмін өзгерту үшін тұз қосылған.

Цинь әулетінің шай мен опиум соғысына қатысы

Қытай мен Ұлыбритания арасындағы сауда Қытайдың пайдасына шешілді. Британдықтар үшін шай, жібек және фарфор аса қажетті және жоғары сұраныста болды, бірақ қытайлықтар британдық тауарларды осылайша бағаламады және өз тауарлары үшін төлем ретінде тек күміс қабылдады, осылайша тепе-теңдік бұзылды. Бұл жағдайды өзгерту үшін британдықтар Қытайға опиумды жасыра әкеле бастады, онда да төлемді тек күміспен қабылдады. Қытай азаматтары опиумға тәуелді болғандықтан, бұл соңсыз айналымға әкелді, ал опиум сатудан түскен күміс британдықтардың бұрын айтылғандай, қытайлық тауарларға, мысалы шайға төлеуіне пайдаланылды. Соңында бұл Ұлыбританияның жеңіске жеткен опиум соғыстарына алып келді, бұл оларға Қытай шекараларында сауда құқықтарын және қытайлықтар берген басқа да жеңілдіктерді алуға мүмкіндік берді.

Қытайдағы шай өсімдігінің шығу тегі

760 жылы Лу Ю былай деп жазды: «Шай – оңтүстікте өсетін алып ағаш, биіктігі бір, екі, тіпті бірнеше ондаған чи-ге жетеді. Кейбіреулерінің шеңбері екі метрге дейін. А. Уилсон Қытайдың оңтүстік-шығыс аймағын зерттеу кезінде Сычуань тауларында он метрге дейін биіктіктегі шай бұталарын тапты. 1939 жылы ботаниктер Гуйчжоу провинциясының Вучуань ауданында 7,5 метрлік (24,6 фут) жабайы шай ағашын тапты. 1940 жылы Вучуань ауданының Ескі Бүркіт тауында 6,6 метрлік (21,7 фут) биіктіктегі жабайы шай ағашы табылды. 1957 жылы Гуйчжоу провинциясының Чесхуй ауданында 12 метрлік (39,4 фут) жабайы шай ағашы табылды. 1961 жылы Юньнаньның жаңбырлы орманды аймағында 1700 жылдық, 32 метрлік (105 фут) биіктіктегі және бір метрден асатын ені бар жабайы шай ағашы табылды. Бұл – шай ағаштарының патшасы. 1976 жылы Даожен ауданында, 1400 метр (4600 фут) биіктіктегі таудан 13 метрлік (42,3 фут) жабайы шай ағашы табылды. Сычуань, Юньнань және Гуйчжоу провинцияларының тауларында көптеген жабайы шай ағаштары табылды, олардың көпшілігі он метрден асатын биіктікте.

Ақ шайды жаппай өндіру

Қазіргі ақ шайдың тарихы 1796 жылғы Цинь әулетіне дейін жетеді. Сол кезде шайлар өңделіп, демалдық шай ретінде таратылатын, олар "чайча" деп аталатын аралас сортты шай бұталарынан жасалған. Ақ шай өндірісінің ерекшелігі – басқа қытай жасыл шайларынан айырмашылығы, оның процесінде буға немесе қуыруға арналған ферменттерді жою болмады, ал жапырақтарына форма берілді. "Чайча" бұталарынан алынған күміс инелі ақ шайлар жұқа, кішкентай және күміс түсті ақ түктері аз болды. 1885 жылға дейін "Күміс инелер" және басқа ақ шайларды жасау үшін шай бұталарының белгілі сорттары таңдалмады. "Үлкен ақ", "Шағын ақ" және "Нарцисс" шай бұталарының ірі, ет тәрізді бүршіктері ақ шай жасауға таңдалды және бүгінге дейін ақ шай өндірісінің шикізаты ретінде қолданылуда. 1891 жылы ірі, күміс түсті ақ түктегі күміс инелер экспортталды, ал 1922 жыл шамасында ақ пион өндірісі басталды.

Бірінші шай монографиясы

Тан дәуірінің жазушысы Лу Юдің алғашқы шай монографиясы «Ша Цзин» шамамен 760 жылы аяқталды. Бұл Ейсайдың алғашқы жапондық монографиясынан төрт жүз жылдан астам ертерек жазылған. Ежелгі Үнді шайы туралы монография белгілі емес. Тан дәуірінен Цин дәуіріне дейін шамамен жүз шай монографиясы болды. Ша мәдениеті туралы бұл құнды мұра батыс ғалымдарының қызығушылығын қазір ғана тудыра бастады.