Кіріспе

Шахмат ашылуы

Қазіргі Бенони – 1. d4 Nf6 2. c4 c5 3. d5 e6 қимылдарымен басталатын шахмат ашылуы. Ол ECO кодтары A60–A79 бойынша жіктеледі. Бастапқы қимылдардан кейін, қаралар d5-тегі пішінді алады, нәтижесінде патшайым қанатында қара пішіндердің көптігі пайда болады. Олардың алға жылжуын қолдау үшін, корольдің пішігі көбінесе g7-ге фианкеттеледі. Бұл екі ерекшелік қаралардың бұл құрамын басқа Бенони қорғаныстарынан және Корольдік үнді қорғанысынан ерекшелендіреді, бірақ бұл ашылулар арасында транспозициялар жиі кездеседі. Франк Маршалл 1927 жылы Қазіргі Бенониді ойлап тапты, бірақ оның осы ашылумен тәжірибелері 20 жылдан астам уақыт бойы назарсыз қалды. 1950 жылдары бұл жүйеге КСРО ойыншылары, олардың ішінде Михаил Тал жаңғырту күші берді. Кейіннен Боби Фишер және Гарри Каспаров сияқты сондай-ақ агрессивті және келісімсіз стильде ойнайтын ойыншылардың қабылдауы, ашылудың 1. d4-ке қаралардың ең динамикалық жауабы ретінде беделін бекітті. Қазіргі Бенони 1980 және 1990 жылдары ауыр теориялық дағдарысқа тап болды, онда қаралар Тайманов шабуылына және қазіргі негізгі бағытқа қарсы тұруда үлкен қиындықтарға кезікті. Тек 21-ші ғасырда ғана ашылудың беделі мен теориялық деңгейі жақсарды. Айта кетейік, Владимир Крамник 2004 жылғы Әлем чемпионатына соңғы партияда қаралармен жеңіске жеткенде осы ашылуды таңдады, бірақ бұл партия тең аяқталды.

Бастапқы қадамдар

Қаралар үшін қазіргі Бенониге кірудің стандартты реті 1. d4 Nf6 2. c4 c5. Мұнда ақ 3. d5-тен аулақ болуы мүмкін: лайықты баламалар ретінде 3. Nf3, әдетте ағылшын ашылуының бір бағытына өту, сондай-ақ 3. e3 бар. 3. dxc5 арқылы пішті алу өте сирек кездеседі, себебі қаралар оны 3...e6 және одан кейін Bxc5 арқылы оңай қайтарып алады. Дегенмен, 3. d5 ұзақ уақыттан бері ақтың ең қиын қозғалысы болып саналады, өйткені ол орталықта кеңістікке ие болады. Қаралар үшін e7-e6 ойнауды уақытша кейінге қалдырып, 3...d6 немесе 3...g6 сияқты басқа қозғалыстар жасау мүмкін болса да, осы қозғалысты ақ e2-e4 ойнағаннан кейін кешіктірсе, аққа d5-те e пішігімен қайтадан алудың қосымша мүмкіндігі туады. Мұндай қайтадан алу аққа орталықта пішін көпшілігін бермейді, бірақ ақтың кеңістіктік басымдығын сақтайды және қараның ханшайым жағындағы пішін көпшілігіне ие болуымен байланысты қарсы ойын мүмкіндігін жоққа шығарады. Сондықтан қазіргі Бенониге тән пішін құрылымындағы әдеттегі тепе-теңсіздікті іздейтін ойыншылар 3...e6 және одан кейін 4. exd5 бірден ойнауды ұнатады.

Басқа жылжыту бұйрықтары мен көшірулер

Қаралардың екінші және үшінші жүргілістері кері айналуы мүмкін, тіпті жиі кездеседі: сондықтан 1. d4 Nf6 2. c4 e6 3. Nc3 c5 және 1. d4 Nf6 2. c4 e6 3. Nf3 c5 екеуі де, егер ақ 4. d5 арқылы рұқсат берсе, қазіргі Бенониге көшіріледі. Соңғы жүргіліс тәртібі 1980-жылдардан бері ерекше танымал болды, өйткені ол қараға Тайманов шабуылынан аулақ жүріп, заманауи Бенониге жетуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бұл қараға 4. d5 кездесуге 4 b5 опциясын қосымша ұсынады, бұл Блюменфельд гамбиті. Бұл реттілікті қолданатын ойыншылар жиі 3. Nc3-ке қарсы басқа қорғаныс таңдайды, мысалы, Нимзо үндісімен 3 Bb4. Қазіргі Бенониге жиі ауысатын тағы бір жағдай – ақ 1. d4 Nf6 2. c4 e6 3. g3 каталон ашылуын шақырғанда және қара 3 c5 жауап бергенде. Егер ақ 4. d5 exd5 5. cxd5 деп жауап берсе, қара 5 d6 ойнай алады, бұл көбінесе Фианкетто вариациясына ауысады; бірақ, жиі кездесетін балама – 5 b5, ол тәуелсіз позицияларға әкеледі. Қаралар сондай-ақ Бенони қорғанысы арқылы заманауи Бенониге жетуге тырыса алады, яғни 1. d4 c5 2. d5 Nf6, ал 3. c4 e6 транспозицияны аяқтайды. Алайда, ақ көбінесе 3. c4 ойнамайды, себебі ол ақ жылқыдан пайдалы алаңды алып тастайды. Патша үнді қорғанысының бірнеше бағыттары, мысалы, Төрт пештің шабуылы, Сэмиш вариациясы және Фианкетто вариациясы, егер қара c5 ойнаса, содан кейін e6 және exd5, ал ақ c пешкасымен қайта басса, қазіргі Бенонидің вариацияларына көшуі мүмкін.

Тарих

Қазіргі заманғы Бенониді Франк Маршалл 1927 жылғы Нью-Йорк шахмат турнирінде ойлап тапты. Ол оны екі рет ойнады, Хосе Рауль Капабланкаға қарсы Фианкетто Вариациясында тең түсті, бірақ Арон Нимзовичке еселі жеңіліске ұшырады, ол Аттардың турымен ойнады. Нимзович осы ойын үшін турнирдің үшінші арнайы жүлдесін алды және өзінің түсіндірмелерінде Маршаллдың ашылуын «бақытсыз» «әсте» деп атады; нәтижесінде, ол ондаған жылдар бойы дерлік тасталып кетті. Дегенмен, Карел Хромадканың 1930 жылдары Бенони қорғанысымен жасаған тәжірибелерінде кейде e7-e6 және exd5 жүрістері кездесіп, Қазіргі заманғы Бенониге көшуге әкелді. 1950 жылдарға дейін ғана осы жүйеге қызығушылық жанданды, Кеңес ойыншылары арасында Корольдік үнді қорғанысының танымалдылығы артып, олардың зерттеулері Қазіргі заманғы Бенони сияқты байланысты ашылу жүйелеріне тарады. Оның пешка құрылымындағы тепе-теңдіксіздік және қара үшін осыған байланысты қарсы мүмкіндіктер Рашид Нежметдинов пен Александр Толуш сияқты агрессивті ойыншыларға ұнады; Израильдік шебер Моше Черняк та оны жиі қолданды. Лев Полугаевский, Борис Спасский және Алексей Суэтин 1950-1960 жылдары оны үнемі қолданатын кеңес ойыншыларының жас буыны болды. Бірақ Қазіргі заманғы Бенониді ірі ашылу мәртебесіне көтеруге ең жауапты ойыншы Михаил Тал болды, ол 1953 жылы Нежметдиновтың ойынын көргеннен кейін оны қолданды. Бұл позициялардың тактикалық сипаты Талдың комбинаторлық қабілетіне толық сәйкес келді және ол көптеген қарсыластарын керемет стильде жеңді. Мысалы, 1957 жылғы КСРО чемпионатында Бухути Гургенидзеге қарсы ойыны және келесі жылы сол турнирде Юрий Авербахқа қарсы жеңісі танымал. Сондай-ақ, ол әлем чемпионатында алғаш рет Қазіргі заманғы Бенониді қолданды, 1960 жылы Михаил Ботвинникке қарсы екі рет ойнады. Бұрынғы әлем чемпионы және ашылу бойынша сарапшы Макс Эуэ 1965 жылы ашылу энциклопедиясында оны «Тал жүйесі» деп атау арқылы Талдың ашылуға қосқан үлесін мойындады. Бұл оқиғалар Кеңес Одағынан тыс жерлерде де байқалды: «Қазіргі заманғы Бенони» атауы 1955 жылы баспаға шықты. 1960 жылдары Ларри Эванс жүйелерді жиі қолдана бастады, ал 1966 жылдан бастап Бобби Фишер оны екінші репертуарына қосты, бірақ екінші реттік қару ретінде. Дегенмен, Фишер осы ашылумен ойналған ең танымал ойындардың біріне жауапты болды: 1972 жылғы әлем чемпионатында 2-0 есебімен ұтылып, ол үшінші ойында Спасскийдің 1. d4-іне Қазіргі заманғы Бенонимен жауап берді және үлкен өзгеруге әкелетін жеңіске жетті. Тал мен Фишердің табыстары 1970-1980 жылдары Уолтер Браун, Любомир Любоевич, Джон Нунн, Драголюб Велимирович, Лев Псахис, Михай Суба және Ник де Фирмиан сияқты жаңа буын ойыншыларды Қазіргі заманғы Бенониді қолдануға шабыс тартты. Жас Гарри Каспаровтың да қорғанысы болды – 1982 жылғы Люцерн олимпиадасында Виктор Корчнойге қарсы жеңісі турнирдің басты оқиғасы болып саналды және ол ең танымал ойынның бірі болып табылады. Бұл 1. d4-ке қарсы жеңіске жетуге мұқтаж ойыншылар үшін сүйікті қаруға айналды: мысалы, Псахис оны 1980 жылғы КСРО чемпионатының алды соңғы турында Юрий Разуваевты жеңу үшін қолданды, Александр Белявскийді жеңіп, ақырында онымен бірінші орынды бөлісті. Бірақ 1980 жылдардың басында ақ түстілер Таймановтың агрессивті шабуылын қолдана отырып, жоғары деңгейдегі турнирлерде бірнеше жеңіске жетті, бұл ойыншылардың қара түстілердің ашылуының негізінен дұрыс екендігіне күмән келтіруіне әкелді. Онжылдықтың соңында Қазіргі заманғы негізгі желі де ақ түстілер үшін қауіпті қару ретінде пайда болды, бұл қаралардың қиындықтарын арттырды. Нәтижесінде, ашылудың танымалдылығы төмендеді және бірнеше гроссмейстер оны мүлдем тастады. Оны ойнауды жалғастырғандар көбінесе 1. d4 Nf6 2. c4 e6 3. Nf3 c5 4. d5 жүріс тәртібін таңдады, онда ақтардың f3 атты ертерек дамытуы Тайманов шабуылын жоққа шығарады және қараларға Қазіргі заманғы негізгі желіден аулақ болуға мүмкіндік береді. Осы теориялық дағдарысқа ұшыраған Қазіргі заманғы Бенони 1990 жылдары танымалдылығын жоғалтты. Веселин Топалов оны үнемі ойнайтын жалғыз жоғары деңгейдегі ойыншы болды, ол да 2...e6 3. Nf3 c5 жүріс тәртібін ұнатты. Жаңа мыңжылдықтың басында теоретик Джон Уотсон ашылудың қайта жандануына ықпал еткен болуы мүмкін ашылудың жақсы қарастырылған зерттеуін жариялады. Оның ұсынған көптеген идеялары, мысалы Тайманов шабуылына қарсы 9...Qh4+ және Қазіргі заманғы негізгі желіде 9...Nh5, жарияланғаннан кейін танымалдылығы артты. Ашылу өзінің бұрынғы беделін Владимир Крамник Петр Лекоға қарсы қара түсті жеңуіне мұқтаж болған кезде, 2004 жылғы әлем чемпионатының соңғы ойынында ойнаған кезде қайта алды. Бір кезде ол жеңіске жететін позицияға жеткенімен, ойын тең аяқталды. Дегенмен, Этьен Бакро, Борис Гельфанд және Василий Иванчук жоғары деңгейдегі жарыстарда Қазіргі заманғы Бенониді қолданды, ал Вугар Гашимов оның ең танымал жақтаушысы болды. Ол бастапқы 1. d4 Nf6 2. c4 c5 3. d5 e6 жүріс тәртібін қолдануға және Тайманов шабуылы мен Қазіргі заманғы негізгі желіде қаралардың қорғанысын қорғауға дайын болған ең күшті ойыншы болды.

Стратегия

Қазіргі Бенони – 1. d4-ке қарсы қараның ең өткір және белсенді қорғаныстарының бірі. Ақтың c пішінін қараның e пішінімен алмасу нәтижесінде ақ орталықта пішіндік басымдыққа ие болады, ал қара патшайым қанатында пішіндік басымдыққа ие болады. Бұл асимметрия ақтың патша жағында және орталықта ойын жасауға тырысатынын, ал қараның патшайым қанатында қарсы шабуылға тырысатынын көрсетеді. Дегенмен, бұл қарапайым жалпылама көп жағдайда қолданылмайды – пішіндердің орналасуына байланысты, екі тарап та теориялық тұрғыдан нашаррақ флангта қарсы күресуге мүмкіндік алады. Ойынның басында мұндай айқын құрылымдық тепе-теңсіздік тууы, қараның теңестіруге емес, кері шабуылға ұмтылатынын көрсетеді. Сондықтан, бұл дебют қауіпті деген репутацияға ие: Псахис жазғандай, Қазіргі Бенони – "әлбетте, батылдарға арналған дебют емес". Ақтың орталық басымдығы көбінесе позициялық артықшылықты білдіргендіктен, қара пассивтікке түсіп қалмау үшін жиі тактикалық ойынға және материалдық құрбандықтарға жүгінуі керек.

Қаралардың патшайым жағында ойнауы

Ойын Donner–Tal, Цюрих 1959, 18...axb5 соңындағы позиция. Қазіргі Бенонидегі орталық пиондық көпшілік – Ақтардың басты позициялық артықшылығы. Патшалық қанатында кеңістікті бағындыру арқылы, Ақтар сол жақта белсенділікке қол жеткізеді. Ақтардың қарулы арсеналындағы ең маңызды құрал – e4-e5 пиондық жылжуы, ол Ақтардың фигуралары үшін жолдар мен алаңдарды ашып, Қара dxe5 деп жауап берсе, d пионын өткізіп жіберуіне мүмкіндік береді. e4-e5 бұзуының патшалық қанатында шабуылға әкелген танымал мысалы – 1960 жылғы Лейпциг Олимпиадасындағы Penrose–Tal ойыны, сондай-ақ Корчной–Tal, КСРО чемпионаты, Ереван 1962.

Қаралардың патшаның жағында ойнау

Жартылай ашық e-файлы қараға патшалық жаққа белгілі бір деңгейде әсер етеді. e8-дегі мұнара ақтардың e-пионына қысым жасап, оның алға жылжуына кедергі келтіреді. Nxe4 қатыстыратын тактикалық амалдар жиі кездеседі – мысалы, Авербах–Таль, КСРО чемпионаты, 1958 жылғы Рига ойыны жақсы белгілі. Қара Nd7 e5, содан кейін g7 g5 ойнау арқылы патшалық жақтағы белсенділікті күшейтуге тырыса алады. Пиондық қозғалыс ақтарға f2 f4 арқылы атты қуудан сақтайды және қараға g6 немесе h5 арқылы f4-ке ат әкелу мүмкіндігін жасайды. g5 g4 және f7 f5 сияқты кеңістік ұтуға бағытталған пиондық жылжулар да мүмкін. Бірінші КСРО чемпионатында жеңіске жеткен Таль, қараның қара шаршыларды бақылауы қалай патшалық жаққа шабуылға алып келуі мүмкін екенін көрсететін керемет мысал келтірді. 1957 жылғы Мәскеу чемпионатында Гургенидзеге қарсы өткен ойында, 21...b5 соңғы позиция. Қара a6 арқылы b7 b5 пиондық бұзуға дайындалса, ақтар көбінесе a2 a4 ойнап, оған кедергі келтіруге тырысады, тіпті бұл жылжу b4 шаршысын әлсіздетсе де. Қараның патшайымдық жақта кеңеюіне одан әрі қарсылық көрсету үшін ақтар көбінесе f3 атты d2 арқылы c4-ке жылжытады. c4-тегі атқа қараның b7 b5 бұзуы axb5 және содан кейін Na5 арқылы жауап беруі мүмкін, онда c6 шаршысына ақ аттың келуі қараның позициясын күрт бұзуы мүмкін. c4-тегі ат қараның d6-дағы артта қалған пионына да шабуыл жасайды, және ақтар көбінесе Bf4 немесе Nb5 ойнап, осы пионға қысымды арттыра алады. Ақтардың c4-тегі атының күші қараны оны айырбастауға итермелейді: мұндай амалдардың типік мысалдары – Nb6, Ne5 немесе b7 b6, содан кейін Ba6. Тіпті қара b7 b5 бұзуын орындауға қол жеткізсе де, ақтар b2 b4 ойнап, b пионының алға жылжуын тоқтатуға тырыса алады. Бұл қараға c5 c4 арқылы c пионын өткізіп, патшайымдық жақты блокадалауға мүмкіндік берсе де, осылайша блокадалау ақтарға орталықта және патшалық жақта ойынды бұзылмай жалғастыруға мүмкіндік береді. c5 c4 жылжуы қараның d4 шаршысына бақылауын да жоғалтады, оны ақ ат немесе епископ тиімді түрде басып алуы мүмкін. Бұл соңғы идеяның сәтті көрсетілімі 1998 жылғы Элиста Олимпиадасында Пинтер–Бринелл ойынында болды, онда қара ақтардың орталығына f5 арқылы шабуыл жасауға ниеттенді. Басқаша айтқанда, егер ақтар атты маневрді дереу аяқтап, d6-дағы пионға 8. Nc4 0-0 9. Bf4 арқылы шабуыл жасаса, қара 9...Ne8 арқылы қорғануға немесе 9...Na6 немесе 9...b6 арқылы құрбандыққа беруге болады.

7.Bf4

7-ші қадам Bf4, 7. Nd2-ге ұқсас, ақтар қараларға d6-ға жылдам шабуыл жасау арқылы қиындық туғызуға тырысады. 7...Bg7 8. Qa4+! Bd7 9. Qb3 соңынан ақ b7 және d6 екеуіне де шабуыл жасайды, ал қара 9...Qc7 10. e4 0-0 кейін пассивті позицияға түсіп қалмауға сақ болуы керек. Көбінесе қаралар 7...a6 арқылы ақтардың ферзінің шабуылын болдырмауды жөн көреді, бұл сонымен қатар патшалық қанатында кеңею қаупін де білдіреді. Ақ бұған 8. e4 b5 9. Qe2 арқылы назар бермей, e4-e5 қозғалысымен орталықта қараларды жылдам басып алуға тырысады. Дегенмен, 8. a4 Bg7 ең көп таралған жалғасы, онда ақ 9. e4 арқылы классикалық бағытқа өтуге ұмтылуы мүмкін. Тағы бір мүмкіндік – 9. h3 0-0 10. e3, бұл пілге Nh5 қаупі болғанда шегінуге орын береді және ақтардың дамуы толыққанша аяқталғанша орталықтағы одан әрі кеңеюді кейінге қалдырады. Бірқатар ашылу кітаптары 21-ші ғасырдың басында ақ үшін 7. Bf4 вариантының тиімділігін көрсеткенімен, қара бұл позицияда тепе-теңдікті сақтай алатын сияқты.

7.Bg5: Ульманның вариациясы

7. Bg5 нұсқасы Вольфганг Ульманның есімімен аталады, ол 1960-шы жылдары оны бірнеше рет ойнаған. Ботвинник те оны 1960 жылғы Талға қарсы әлем чемпионатында қолданды. Ақ түстің атты тікелей ұстауы арқылы, корольдік үнді қорғанысының Авербах нұсқасының қолайлы бағыттарына көшуді мақсат етеді, бұл 7...8. Nd2! кейін болуы мүмкін. Бұған жол бермеу үшін, қара 7...h6 8. Bh4 g5 9. Bg3 Nh5 арқылы тікелей ұстауды бұзуға, немесе 7...Bg7 8. e4 h6 9. Bh4 дамуынан кейін тырысуға болады. Осы кезде 9...g5 10. Bg3 Nh5 пішіндік құрбандыққа алып келеді: 11. Bb5+ Kf8 12. e5!, және 1970-ші жылдардың соңында бұл бағыттың қазіргі Бенониді жоққа шығаратыны айтылды. Кейін қара 9...a6! арқылы пілдің шабуылын тоқтатуға болатыны анықталды: ақ түс g5 пен Nh5-ті 10. Nd2 арқылы ғана тоқтатуға болады, бірақ бұл қараға 10...b5 арқылы патшайым жағында кеңейіп, қанағаттанарлық позицияға жетуге мүмкіндік береді.