Кіріспе

Мадагаскардың ең ірі этникалық тобы Мерина халқы (оларды Имерина, Антимерина немесе Хова деп те атайды; "көп көретін жерден келгендер") Мадагаскардың ең ірі этникалық тобы болып табылады. Олар Африка аралының "жоғартөбелік" малагаси этникалық тобы және елдің он сегіз ресми этникалық тобының бірі. Олардың тегі әртүрлі, көбінесе 5-ші ғасырға дейін келген австронезиялықтармен, содан кейін көптеген ғасырлар өткен соң бантұ африкалықтарымен, сондай-ақ басқа да этникалық топтармен араласқан. Олар Мадагаскардың ресми тілі – малагаси тілінің Мерина диалектісінде сөйлейді. 13-18 ғасырлар аралығында аралдың жағалауларына африкалық құлдар әкелінді. 15 ғасырда португалиялық саудагерлер алғаш келген еуропалықтар болды, одан кейін басқа еуропалық державалар келді. Мерина халқының мәдениеті Мадагаскардың тумасы Вазибамен араласып, біріккен болуы мүмкін, олар туралы көп мәлімет жоқ. Аралдың ауызша дәстүрлеріне сәйкес, "австронезиялыққа ең жақын" Мерина халқы 15 ғасырда аралдың ішкі аймағына жетіп, жағалаудағы соғыстар мен көшіп-қонушылардың қысымынан қашады. Мерина халқы Мадагаскардың орталық бөлігінде қоныстанды және 18 ғасырға қарай аралдағы үш ірі патшалықтың бірін құрды – қалған екеуі батыс-солтүстік-батыстағы Сакалава патшалығы және шығыс-солтүстік-шығыстағы Бетсимисарака патшалығы. Олардың патшалығының астанасы қазіргі Мадагаскардың астанасы болып табылады. Ауызша тарих Мадагаскардың орталық жоталарында біріккен патшалықтың пайда болуын көрсетеді – бұл аймақ Имерина деп аталады. 1824 жылға қарай Мерина патшалары Мадагаскардың көбін бағындырды, әсіресе Андрианампоинемеринаның (1785–1810) және оның ұлы Радама I (1792–1828) әскери стратегиясы, амбициялық келісімдері және саяси саясаты арқылы. Британ империясы 1817 жылы Мерина патшалығының Мадагаскар аралына билігін мойындады. Араб саудагерлері сауда мүмкіндіктерін кеңейтті, ал француз саудагері Жозеф Франсуа Ламберт сияқты еуропалық отаршылдық державалар Мадагаскардың жағалау жазықтарында қант қызылшасы өсіру және өнеркәсіп үшін Радама II патшасымен даулы жалға келісімшартқа қол қойды. Француз әкімшілігі 1896 жылы құлдықты жойды, бұл Мерина және Мерина емес құл иелерінің плантацияларына кері әсер етті. 1895 жылы екінші Франко-Хова соғысы басталды, француз әскері Махаджангаға (Маджунга) қонды және Бетсибока өзені арқылы астана Антананаривуға қарай жорық жасап, қаланың қорғаушыларын тосыннан шақырды. 1896 жылы француздар Мадагаскарды аннексиялады, ал 1897 жылы Мерина халқы француз Мадагаскарының колониясының тұрғыны болды. 20 ғасырдың басында Мерина халқы французға қарсы ұлтшыл қозғалысты бастады. Бұл топты Малагаси протестант дін қызметкері, пастор Равелохоана басқарды. 1913 жылы Мадагаскардың мәдени ерекшелігін нығайтуға арналған құпия қоғам құрылды, ол өзін Темір және Тас желісі (жергілікті тілде, Vy Vato Sakelika – VVS) деп атады. 1915 және 1916 жылдары көптеген тұтқындаулармен басылған қозғалыс 1920 жылдары Франциядағы француз солшықтарымен серіктестікке отырып, жеңілдіктер алған коммунистер арқылы қайта жанданды. 1943-44 жылдардағы аштық Мадагаскарда ашық көтеріліске әкелді. 1946 жылғы Францияның Төртінші Республикасының Конституциясы Мадагаскарды Француз Одағының теңізден тыс аумағы (territoire d'outre mer) етті. Мадагаскар 1958 жылы Мадагаскар Республикасы ретінде толық тәуелсіздік алды. Мерина халқы басқа этникалық топтармен бәсекелесті. Республиканың алғашқы президенті Филипбер Циранана Цимихети этникалық тобының жағалау малагасы болды және ол жеңімпаздың барлығын алатын жүйемен билігін консолидациялады, ал Мадагаскар Тәуелсіздігі үшін Конгресс партиясының Мерина ұлтшылдары солшыл және ультраұлттық фракциялар арасындағы келіспеушіліктерден әлсіреп қалды. Мерина Мадагаскардың элитасы мен білімді орта таптарының көп бөлігін құрайды. Олар Мадагаскар экономикасында, университеттерінде және мемлекеттік ұйымдарында ықпалды. Малагаси тілінің Мерина диалектісі, сондай-ақ Хова немесе Малагаси платосы немесе жай ғана Малагаси деп аталады, Мадагаскар халқының шамамен төрттен бірі осы диалектте сөйлейді; ол Бетсилео, Безанозано, Сиханака, Танала, Вакинанкатрита диалекттерімен бірге Плато Малагаси деп жіктеледі. Хова тілі 2010 жылғы Конституцияда француз тілімен қатар төртінші республиканы құруға бағытталған екі ресми тілдің бірі. Бұрын, 2007 жылғы Конституция бойынша, малагаси тілі француз және ағылшын тілдерімен қатар үш ресми тілдің бірі болды. Мерина Мадагаскардың мемлекеттік тілі болып табылады. Мерина барлық мемлекеттік мектептерде бірінші сыныптан бастап барлық пәндер бойынша оқыту тілі болып табылады және тарих және малагаси тілі пәндері үшін жоғары сыныптарда да оқыту тілі болып қалады.

Дін

1810 жылдары патша Радама I Мадагаскарда миссионерлік жұмыс жүргізу үшін христиан миссионерлерін қабылдады. Британдық миссионерлердің ықпалымен 19-ғасырдың ортасында Меринаның жоғарғы топтары толығымен протестантизмге көшті, олар патшайымы Ранавалона II-нің үлгісін алды. Протестантизмнің Мерина элитасы арасында ерте таралуы христиан дінін қабылдағандар арасында белгілі бір дәрежеде әлеуметтік және этникалық ерекшеліктерге алып келді. Француздар католиктерді аудармашы ретінде жақсы көріп, ал Мерина халқының бұрынғы құлдары католицизмге көшті. Бірақ, билеуші және ақсүйектер протестанттар болды. Ақсүйектер кейбір христиан миссионерлерін қуу арқылы араласуға тырысты. Бұл жағдай ақырында қазіргі демографиялық көрсеткіштерде діни ағымдардың бөлінуіне әкелді.

Әлеуметтік қабаттану

Малагаси этностарының арасында мериналар тарихи түрде жоғары деңгейде қабатталған касталық жүйеге ие болған. Жалпы қоғам, Африкадағы көптеген этникалық топтар сияқты, екі санатқа бөлінген: Азиялық мадагаскарлық сырт пішініне ие ата-бабалары бар, "фоци" деп аталатын еркіндер, және Африкалық сырт пішініне ие, көбінесе Мадагаскардың басқа аймақтарынан әкелінген жеке басты құлдар немесе "майнтилер". Дегенмен, Карен Миддлтондың айтуынша, мериналар арасындағы фоци мен майнти арасындағы екіұшылық сырт пішініне емес, отбасылық қабірлерінің болуына байланысты: фоцилердің отбасылық қабірлері бар, ал майнтилерде қабір жоқ немесе жақында ғана салған қабірлері бар. Әрбір қабаттың ішінде де иерархиялық бөлініс болған. Андрианалар алты топқа бөлінеді, олардың әрқайсысы мұрагерлік кәсіппен айналысқан және өз ішінде некелесуге бейім болған. 2012 жылғы БҰҰ-ның құлдықтың қазіргі заманғы түрлері жөніндегі арнайы баяндамашысы Гүлнара Шахинианның баяндамасына сәйкес, Мадагаскардың мерина қоғамында бұрынғы құл касталарының ұрпақтары әлі де қиындықтарға тап болып жатыр, ал кастааралық некелер қоғамда оқшауланып отыр.

Салт-дәстүр және фольклор

Вазибалар Мерина ауызша тарихында және халықтың ой-қиялында маңызды орын алады. Вазибалар Мадагаскардың түпкілікті халқы болған, Оңтүстік-Шығыс Азиядан келген теңізшілердің ұрпақтары және олар пигмейлерге тән физикалық белгілерге ие болуы мүмкін деген болжам бар. Кейбір малагасилер Вазибаларды адам деп санамайды, олардың орнына сиқырлы күшке (махери) ие, табиғаттан тыс жандар екенін сенеді. Сондай-ақ, сиыр еті Мерина диетасында маңызды рөл атқарады. Мерина ауызша тарихына сәйкес, Раламбо патшаның қызметшісі сиырдың жеуге жарамды екенін ашып, бұл туралы патшаға хабарлаған, ол да өз әлеуметіне бұл жаңалықты жеткізген.

Тіршілік ету

Күріш, маниока және картоп – мерина халқының негізгі егістік дақылдары. Олар пияз және басқа да қосымша өнімдерді де өсіреді, сондай-ақ мал шаруашылығы, ірі қара мен шошқа өсіру де маңызды шаруашылық саласы болып табылады. Көптеген мерина халқы қалаларға қоныс аударып, фабрикалар мен кәсіпорындарды басқарады.