Кіріспе

Тұрақты капитал және халық саны

Тұрақты мемлекет экономикасы – физикалық байлықтың (капитал) тұрақты қордан және халық санының өспейтін деңгейден тұратын экономика. Нәтижесінде, мұндай экономика уақыт өте келе өсім көрсетпейді. Бұл термин көбінесе нақты бір елдің ұлттық экономикасына қатысты қолданылады, бірақ қаланың, аймақтың немесе бүкіл әлемнің экономикалық жүйесіне де қатысты болуы мүмкін. Экономикалық ой-пікір тарихының бастапқы кезеңдерінде 18 ғасырдағы классикалық экономист Адам Смит экономиканың стационарлық күйі туралы ұғымды қалыптастырды: Смит әлемдегі кез келген ұлттық экономика ерте не кеш стационарлықтың соңғы жағдайына жетеді деп сенді.

Тарихи негіздер

Ғасырлар бойы экономистер және басқа ғалымдар табиғи ресурстардың тапшылығы және өсу шектері мәселелерін қарастырып келді. Бұл мәселелер 18-19 ғасырлардағы алғашқы классикалық экономистерден бастап, 20 ғасырдың екінші жартысында туған экологиялық алаңдаушылықтарға дейін, содан кейін экономикадағы тәуелсіз академиялық сала – экологиялық экономиканың қалыптасуына дейін дамыды.

Классикалық экономикадағы стационарлық мемлекет ұғымы

Адам Смиттен бастап экономикалық теорияның классикалық кезеңіндегі экономистер қоғамның жалпы дамуын бір жағынан өңделетін жердің шектеулігі, екінші жағынан халық саны мен капиталдың өсуі арасындағы қайшылық ретінде сипаттады. Жалпы өнімнен түсетін табыс жер иелеріне рента, капиталистерге пайда, ал жұмысшыларға жалақы түрінде бөлісті, және осы үш топ өз үлестерін ұлғайту үшін үздіксіз күреске түсті. Капиталдың жинақталуы (таза инвестициялар) ерте не кеш, пайда деңгейі ең төменгі шегіне немесе нөлге жеткенде аяқталады. Осы сәтте экономика тұрақты халық санымен және капиталдың тұрақты көлемімен тоқталады.

Өсудің азаюы

Тұрақты мемлекет экономикасын дамыту орталығы (CASSE) тұрақты мемлекет экономикасын тек тұтынудың белгілі бір деңгейде қалатын экономика ретінде ғана емес, сонымен қатар тұтынудың ең жоғары деңгейінің тұрақты түрде сақталатын экономика ретінде анықтайды. Осы деңгейді анықтау үшін ол экологияны ғана емес, сонымен қатар өмір деңгейін де ескереді. Онда былай деп жазылған: «Өсімнің пайдасы шығындарынан басып өтетін жағдайларда (мысалы, адамдар өз қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жеткілікті тұтынуды қажет етпейтін жағдайларда) өсімді ынталандыру немесе ресурстарды қайта бөлу қажет болуы мүмкін. Экономиканың мөлшері оны қамтитын экожүйелердің сыйымдылығынан асып кеткен жағдайларда (овершут деп аталатын жағдай), тұрақты мемлекет экономикасын ұзақ мерзімде сақтау үшін өсуді тежеу қажет болуы мүмкін». 2020 жылдың ақпан айында осы ұйым «Өсуді тежеу – тұрақты мемлекет экономикасына қарай» деген ұранды ұсынды, себебі ол өсуді тежеушілер мен тұрақты мемлекетті жақтаушыларды біріктіре алады. Мамандарында: «2018 жылы DegrowUS ұйымы «Біздің миссиямыз – табиғат, отбасы және қоғаммен үйлесімді, кішігірейтілген, тұрақты мемлекет экономикасына демократиялық және әділ көшу» деген миссиялық мәлімдемені қабылдады». Экономикалық өсуді тежеуге қарсы тұрақты мемлекет экономикасы туралы мақаласында Кристиан Кершнер құлдырап бара жатқан мемлекеттің, яғни өсуді тежеу стратегиясын Герман Дейлидің тұрақты мемлекет экономикасы тұжырымдамасымен біріктірді, соның салдарынан өсуді тежеуді бай, өнеркәсіптік дамыған елдердің әлемдік теңдікке негіделген тұрақты мемлекет экономикасына қадам басқан жолы деп қарастыру керек. Бұл жол кедей елдерге экологиялық кеңістік береді, олар дамып, біртіндеп әлемдік тұрақты жағдайға бірігіп, белгілі бір уақыт аралығында халықаралық деңгейде келісілген орташа және «оптималды» белсенділік деңгейінде сақталады, бірақ мәңгі емес. Кершнер әлемдік тұрақты мемлекетке қол жеткізу мақсаты көзделген болашақта қол жеткізбеуі мүмкін екенін мойындайды, бірақ мұндай қол жеткізбеуге болатын мақсаттар оларға қалай жақындау туралы көріністерді ынталандыра алады. Бұл кітап – шамадан тыс даму теориясының негізі, ол әлемнің солтүстігіндегі бай елдердің тым дамығанын, бұл адамзаттың экологиялық іздерін ұлғайтып, дамыған және дамымаған елдерде көптеген проблемаларды тудырады.

Тұжырымдамалық және идеологиялық келіспеушіліктер

Қазіргі уақытта тұрақты экономикаға, әсіресе, және жалпы өсу дилеммасына қатысты бірнеше тұжырымдық және идеологиялық келіспеушіліктер бар. Келесі мәселелер төменде қарастырылады: технологияның рөлі; ресурстарды бөліп қарау және кері эффект; мемлекеттік экономиканың төмендеуі; өсімсіз капитализмнің мүмкіндігі; сондай-ақ, жердегі кейбір шектеулерді сыртқы кеңістікке ығыстыру мүмкіндігі. 2019 жылы қоршаған ортаға зиян келтірмей тұрақты экономикалық өсуге қол жеткізуге жасалған әрекеттер мен олардың нәтижелерін көрсететін зерттеу жарияланды. Ол 2019 жылға дейін бұл әрекеттердің сәтті болмағанын көрсетіп тұр. Болашақ әрекеттерге қатысты нақты жауап берілмейді. Герман Дейлидің осы мәселелерге қатысты көзқарастары мәтін бойында ұсынылған.

Веб-сайттар

CASSE, тұрақты экономиканы дамыту орталығы. ISEE, Экологиялық экономика халықаралық қоғамы. Global Footprint Network – Жаһандық экологиялық іздер желісі. Тұрақтылық ғылымын дамыту. Тұрақты мемлекет революциясы. Тұрақты экономикаға негіделген тұрақты әлем үшін күрес. Post Growth Institute – Өсімнен кейінгі институт. Экономикалық өсімсіз жаһандық өркендеуді қалыптастыру.