Кіріспе

Әлеуметтік ғылымдағы түсіну және қарым-қатынас тұжырымдамасы Verstehen (, ), неміс философиясы мен жалпы әлеуметтік ғылымдар контекстінде 19 ғасырдың соңынан бері – ағылшын және неміс тілдерінде – әлеуметтік құбылыстарды "түсіндірушілік немесе қатысушылық" тұрғысынан зерттеудің ерекше мағынасында қолданылып келеді. Бұл термин неміс социологы Макс Вебердің еңбегімен тығыз байланысты, оның антипозитивизмі бұрынғы социологиялық позитивизм мен экономикалық детерминизмге, әлеуметтік әрекетті талдауға негізделген балама құрады. Антропологияда Verstehen мәдениетті сырттан бақылап отырған адамның онымен байланысқа түсіп, басқаларды түсінуге тырысатын жүйелі түсіндіру процесін білдіреді. Қазір Verstehen позитивистік әлеуметтік ғылымды қабылдамаудың маңызды тұжырымдамасы және әдісі ретінде қарастырылады (дегенмен Вебер оларды біріктіруге болатынын айтқан). Verstehen – әрекеттің мәнін оны іске асырушының көзқарасынан түсіну. Бұл – басқа адамның орнына қойылып, осы зерттеу ұстанымын қабылдау, актерді бақылаудың нысаны емес, субъектісі ретінде қарауды талап етеді. Бұл сондай-ақ, табиғи әлемдегі нысандардан айырмашылығы, адамдар сыртқы күштердің ықпалымен ғана қалыптаспайтынын білдіреді. Адамдар өздерінің түсініктерін ұйымдастырып, оған мағына беру арқылы әлемді жасайды. Актерлердің іс-әрекеттеріне немесе ортаға қатысты олардың беретін мағыналарын ескермей зерттеу – оларды нысан ретінде қараумен тең.

Мағынасы

Түсіндірмелі социология (verstehende Soziologie) – адамдардың әлеуметтік ортаға байланысты беретін мағыналарына назар аударатын қоғамды зерттеу. Түсіндірмелі социологияның мақсаты – шындықтың адамдардың күнделікті өмірінде өздері құрастыратынын көрсету. Кейіннен неміс философы Вильгельм Дилтей «Верстейн» (Verstehen) ұғымын адамдардың жеке тәжірибесіне, сондай-ақ олардың мәдениетіне, тарихына және қоғамына қатысты бірінші тұлғалық көзқарасты сипаттау үшін пайдаланды. Осы тұрғыда, ол түсіндіру теориясы мен тәжірибесінің аясында (герменевтикалық тұрғыдан қарастырылады) дамытылды және «das Erklären» деп аталатын сыртқы, объективті, үшінші тұлғалық түсіндірумен (түсіндіру әдісі) қарама-қарсы қойылады. Онда адамның іс-әрекеттері, субъективтілігі және оның нәтижелері табиғи ғылымдардағы жеке тұлғасыз күштердің әсері ретінде және әлеуметтанудағы әлеуметтік құрылымдар ретінде талданады. ХХ ғасырдың философтары Мартин Хайдеггер мен Ханс Георг Гадамер Дилтейдегі «Верстейннің» романтикалық және субъективті сипаты деп санайтын нәрсеге сын айтты. Алайда, Дилтей де, ертедегі Хайдеггер де түсініктің «фактикалық» және «өмірлік контекстіне» қызығушылық танытып, оны тіл арқылы адамдардың өмір сүру жолы ретінде онтологиялық негізде жалпылауға тырысты. «Верстейн» Эдмунд Гуссерл мен Альфред Шуцтың «өмірлік әлем» талдауында да маңызды рөл атқарды. Юрген Хабермас пен Карл Отто Апель «Verstehen» ұғымын одан әрі өзгертіп, оны тілдің трансценденттік прагматикалық философиясы және коммуникативтік әрекет теориясы негізінде қайта қарастырды.

Вебер және әлеуметтік ғылымдар

Макс Вебер мен Георг Симмель социологияға түсіндірмелік түсінікті (Verstehen) енгізді, онда ол мәдениеттің сыртқы бақылаушысы (мысалы, антрополог немесе социолог) жергілікті халыққа немесе субмәдени топқа өздерінің шарттарымен және өз көзқарастарымен қарым-қатынас жасайды, оларды бақылаушының өз мәдениеті тұрғысынан түсіндірудің орнына жүйелі түсіндірме процесін білдіреді. Verstehen – әлеуметтік құбылыстарды эмпатиялық немесе қатысушылық тұрғысынан түсінуді білдіреді. Антропологиялық тұрғыдан бұл кейде мәдени салыстырмалылық деп сипатталады, әсіресе жалпыға бірдей идеалдарға ұмтылуға бейім адамдар арасында. Әлеуметтануда бұл салыстырмалы-тарихи тәсілдің бір аспектісі болып табылады, онда он екінші ғасырдағы «Франция» сияқты қоғамның контексі социолог үшін Бургундиядағы ауылда тұратын адамдарға қарағанда жақсырақ түсінілуі мүмкін. Бұл адамдар өмірде әлеуметтік әлемге қалай мән береді және әлеуметтік ғалымдар осы «бірінші тұлғаның көзқарасына» қалай қол жеткізеді және бағалайды деген сұрақтарға қатысты. Бұл тұжырым кейінірек әлеуметтік ғалымдар тарапынан кеңейтіліп, сынға алынды. Жақтаушылар бұл тұжырымды бір мәдениеттің зерттеушілері басқа мәдениеттің мінез-құлқын зерттеп, түсіндіруге мүмкіндік беретін жалғыз құрал деп мақтайды. Verstehenді қолдану Еуропадағы Хабермас сияқты әлеуметтік ғалымдар арасында кеңінен таралған болса, Америка Құрама Штаттарында Макс Вебердің ықпалымен дамыған американдық социолог Талкотт Парсонс бұл әдісті социология практикасына енгізді. Парсонс өзінің құрылымдық-функционалдық тәсілін 1937 жылғы «Әлеуметтік әрекеттің құрылымы» атты еңбегінде осы тұжырымды қосу үшін пайдаланды. Вебердің Марксқа қарағанда ерекше көзқарастары болды, ол маңызды элементтерді түсінуге және олардың мағынасын анықтауға баса назар аударды – бұл тек интуиция немесе жеке тұлғаға деген сымбаттылықпен ғана емес, сонымен қатар «жоспарлы және қатаң зерттеудің» нәтижесі болды. Мақсаты – адамның іс-әрекетін анықтап, оны байқалатын оқиғалар ретінде түсіндіру, бұл жеке әрекеттерді ғана емес, сонымен қатар топтық өзара әрекеттесуді де жақсы түсіндіруге мүмкіндік береді. Іс-әрекетке байланысты мағынада шектеулер мен кемшіліктерді ескеру және оның мотивациясын талдау қажет. Вебердің пікірінше, бұл социологқа табиғат ғалымынан артықшылық береді, өйткені «Біз табиғат ғылымдарында ешқашан қол жеткізе алмайтын нәрсені, атап айтқанда, құрамдас бөліктердің іс-әрекетін субъективті түрде түсінуді жүзеге асыра аламыз».

Сын

Михаил Бахтин және Дин МакКаннелл сияқты Верстейн әлеуметтік-ғылыми тұжырымдамасын сынағандар, бір мәдениетте туған адамның екінші мәдениетті толыққанды түсінуі мүмкін емес екенін, ал бір мәдениеттің символдарының мағынасын басқа (демек, жоғарырақ саналатын) мәдениеттің түсіндірмелері арқылы интерпретациялауға тырысу – мақтаншылдық пен текетірестік екенін айтады. Дәл физикалық ғылымдағы барлық білім толық түсіндіруге жуықтап, бірақ оған жете алмайтындай, мәдени түсініктіктің жоғары деңгейі де өте құнды. Верстейнге қарама-қарсы тұрған нәрсе – тек тікелей байқалатын нәрселерді ғана білу, яғни өз уақытымыз бен кеңістігімізден басқа ешқандай уақыт пен орынды түсінбеу. Дегенмен, өзіміздің мәдени ортамызда белгілі бір деңгейде түсіндіру қажет, тіпті мәдениетке толыққанды қатысушы да оны толыққанды түсінбейді деп айтуға болады. Сыншылар сондай-ақ, әлеуметтанушының міндеті – адамдарды және олардың іс-әрекеттерін бақылау ғана емес, сонымен қатар олардың мағыналық әлемін бөлісіп, олардың неліктен солай әрекет ететінін түсіну екенін санайды. Ғылымда пікірқаналық ретінде қарастырылатын субъективті ойлар мен сезімдер әлеуметтік зерттеулер жүргізу кезінде бақылауға алынуы тиіс маңызды аспекті болып табылады.