Кіріспе

Оманның қарулы күштері (араб. القوات المسلحة لسلطان عمان, transliterated: al Quwāt ul Musallaḥatu lis Sulṭān 'Umān) – Оманның Корольдік Армиясы, Оманның Корольдік Әскери-теңіз күштері, Оманның Корольдік Әуе күштері, Сұлтанның Арнайы күштері және Оман Сұлтандығының басқа да қорғаныс күштері. 1950 жылдардың басында ресми түрде құрылғаннан бері, британдық көмекпен SAF мемлекеттің тұтастығы мен әлеуметтік құрылымын қауіп төндірген екі көтерілісті жеңіп, соңғы кезде Парсы шығанағындағы араб мемлекеттерін қорғау мақсатында құрылған коалицияларға контингенттер мен материалдық-техникалық базалар ұсынды.

Тарих

Оманның әскери тарихы 7 ғасырға дейін жетеді. Сол кезде Азд тайпасының күштері әл-Мортадин соғысында Мұхаммед пайғамбардың серігі Әбу Бәкірге көмектесуге лайық болды. Ал одан бұрын, Малек бин Фахам бастаған Азд тайпасы сол кезде Оманды бақылап отырған парсы әскерін жеңгендігі айтылады. Оман әскерінің екінші танымал күші Ярубид әулеті тұсында құрылды, олар 1650 жылы португалдықтарды елден ығыстырып шықты. Яруби әулеті билік еткен кезеңде нығайтылған құрылыстар елді Мусандамның солтүстігінен Дофардың оңтүстігіне дейін жапқан, Оманды Парсы шығанағындағы қуатты мемлекетке айналдырды. Кейінірек, Әл Бусаиди әулетінің тұсында (әсіресе Саид бин Сұлтанның кезінде) Оман өте күшті әскери күшке ие, зор империя болды, бұл Оманды Ұлыбританиядан кейін Үнді мұхитындағы ең ірі күштердің біріне айналдырды. Саид бин Сұлтанның қайтысынан кейін Омандағы саяси шиеленістер Оманды өзін-өзіне жұмылдыруға және қуатты империядан салыстырмалы түрде кедей елге айналуға мәжбүр етті.

Джебель Ахдар науқаны

Аула күштері оның аумағының бір бөлігін басып алғаннан кейін, Ғалиб Оман имаматын тәуелсіз деп жариялауға тырысты, бірақ 1955 жылдың желтоқсанында Аула күштері Ғалибті Ростақ қаласында қолға түсірді. Ол жазықсыз босатылды.

1957 жылғы көтеріліс

Имамның ағасы Талиб бин Али Сауд Арабиясына қашып кеткен. 1957 жылы ол 300 жақсы жабдықталған жауынгерлерімен оралды, соның салдарынан көтеріліс қайтадан басталды. Талибтің әскерлері Билад Саит маңындағы бекіністі мұнараны басып алды, оны жою үшін далалық күштерде қажетті ауыр қарулар болмады. Бірнеше аптаға созылған нәтижесіз шайқастардан кейін, ішкі аймақтағы ірі тайпалардың бірінің шейхы Сулейман бин Химяр сұлтанға ашық қарсылық білдіріп, жалпы көтеріліс бастады. Маскат пен Оманның далалық күштері жау қалалары мен ауылдары арқылы шегінуге тырысқанда көбінесе талқандалып, жойылды. Көтеріліс Маскат полкі мен көршілес Біріккен Араб Әмірліктерінен келген Оман бітімгершілік жасақтарымен басылды. Бірақ шешуші фактор британдық армиядан жаяу әскердің (камерундықтардан екі рота) және бронеавтомобильдер бөлімдерінің, сондай-ақ Корольдік Әуе Күштерінің (RAF) ұшақтарының араласуы болды. Талибтің әскерлері қол жеткізбес Жебел Ахдарға шегінді. SAF-тың (Сауд Арабиясының) тауға апаратын бірнеше жолмен жасаған шабуылдары оңай жеңіліске ұшырады.

1957-1959 жылдардағы тұрақсыз жағдай

Сұлтанның әскері британдық полковник Дэвид Смайлидің басшылығымен қайта ұйымдастырылды. Батинах күштері Солтүстік шекара полкі деп қайта аталды, ал Маскат пен Оман дала күштерінің қалдықтары жаңа Оман полкіне біріктірілді. Әрбір бөлімшеде және кіші бөлімшеде балухи және араб сарбаздары араластырылды. Бұл бірліктердің көтерілісшілерге қосылуына немесе оларға ашық қолдау көрсетуіне жол бермеді, бірақ бірліктер ішінде шиеленістер тудырды және тілдік кедергілерге байланысты бұйрықтар жиі орындалмады. Көптеген, өзіндік Омандық сарбаздар Дофар провинциясынан тартылған еді және басқа арабтар тарапынан кемсітілді. Әскерилер Талибтің бекінісімен күресуге әлі де дайын болмады. Жәбел Ахдарға апаратын барлық жолдар шабуылдық батальондарды немесе тіпті роталарды орналастыруға тым тар болды. Бір рет Жебелдің оңтүстік бетіне қарсы төрт жаяу әскер ротасы (соның ішінде кейін Біріккен Араб Әмірліктеріне айналатын роталардан екі компания) шабуыл жасауға тырысты. Шабуылдаушылар өздерін қоршауға алып, кесіп тастау қаупі бар екенін түсінген соң, асығыс кері шегінді. Тағы бір әрекетте жаяу әскерлер алдау амалын жасап, содан кейін RAF-тың Avro Shackleton бомбалаушылары күдікті қорғаныс позицияларын бомбалады. Бірақ ешкім зардап шекпеді. Екі жыл бойы көтерілісшілер Жабель маңындағы жолдарды миналады, SAF және британдық отрядтарына, сондай-ақ мұнай компаниясының көліктеріне шабуыл жасады. SAF Джебельдің етегіндегі қалалар мен ауылдарда шағын отрядтарға бөлініп орналасқандықтан, осал және қорғаныс күйінде болды. Олардың қару-жарақтары (көбінесе екінші дүниежүзілік соғыстан қалған британдық қарулар) Талибтің жауынгерлері қолданатын заманауи жабдықтарға қарағанда нашар болды. SAF артиллерия бөлімі екі 5,5 дюймдік орта қарумен Жәбел Ахдардың үстіндегі елді мекендерді аз нәтижемен атқылады. Кейбір британдық офицерлер Джебельді қайта басып алу үшін толыққанды британдық бригада шабуылы қажет деп есептеді. Смайли және басқалары арнайы күштердің әуе қолдауымен жасаған кішігірім операциясы жеткілікті болады деп ойлады. 1959 жылы Антони Дин Драммонд басшылығымен британдық арнайы әуе күштерінің екі эскадрильясы жөнелтілді. Олар Джебельдің солтүстік жағындағы шеткі позицияларға жасампаздық шабуылдар жасағаннан кейін, түнде Джебельдің оңтүстік бетіне көтеріліп, көтерілісшілерді күтпеген жерден шабуылдады. Олар платоға жеткеннен кейін, оларға парашютпен жабдықтар жіберілді, бұл кейбір көтерілісшілерді бұл десанттық шабуыл деп ойлатуы мүмкін. Бұдан кейін көп ұрыс болған жоқ. Талиб және оның жауынгерлері жергілікті халыққа сіңіп кетті немесе Сауд Арабиясына қашты.

Омандағы кейінгі операциялар

Кейбір көтерілісшілер Сауд Арабиясынан немесе БАӘ арқылы Оманға кіріп, SAF бөлімшелері мен азаматтық көліктерге қаза қылған жер миналарын орналастыра берді. SAF-тың бұл басып кіруді тоқтатуға жеткілікті күші болмады. Осы міндетте SAF-қа көмектесу және полицияның күнделікті жұмыстарын өз мойнына алу үшін 1960 жылы Оман жандармериясы құрылды. Жер миналарын орнату кампаниясы бірте-бірте тоқтап қалды. Осы кезде Оманға төнген жалғыз қауіп – солтанның ішкі істер министрін өлтіруге тырысқан көлеңкелі марксистік топ еді. Олар сондай-ақ азаматтық ұшақтарға бомба орналастырған болуы мүмкін, соның ішінде 1960 жылдың 29 қыркүйегінде Эльбаның солтүстігінде ауада жарылған United Arab Airlines тасымалдаушысы Vickers Viscount ұшағында барлығы 23 адам қаза тапты.

Дхофар науқаны

1964 жылы Сауд Арабиясы қолдауымен оңтүстік Дофар провинциясында көтеріліс басталды. Көтерілістің бастапқы мақсаттары – аймақтың үлкен автономиясын алу және тұрғындардың өмір сүру деңгейін жақсарту болатын. Дофардағы Сұлтан әскері тек жергілікті «джибали» тайпаларынан жасақталған Дхофар күштерінен ғана құралды. 1965 жылы ғана провинцияға екі батальон жіберілді. Оман армиясының көп бөлігі сол кезде жеткіліксіз жарақтандырылған, нашар дайындалған және толық емес штаттық құрамында болды. Әуе күштерінде бірнеше поршеньді қозғалтқыштармен жабдықталған көлік және жердегі нысандарға шабуыл жасайтын ұшақтар болды. Әскери-теңіз күштерінде бір ғана dhow кемесі болды. Дхофар күштері 1966 жылы оның бірқатар мүшелері Сұлтанды өлтіруге тырысқаннан кейін таратылды. Оның орнына «Шөл полкі» құрылды. Соңғы полк те құрылды, және барлық балучи сарбаздары ақырында осы полктің екі батальонында шоғырландырылды, бірақ бұл өзгерістің толыққанды жүзеге асуына бірнеше жыл уақыт кетті. Көтеріліс 1967 жылға дейін әлсіз күйде жалғасты. Сол жылы Дофарға жақын Йемен Халықтық Демократиялық Республикасының (ЙХДР) құрылуы көтерілісшілерге қару-жарақ, жабдықтар мен жауынгерлер алуға мүмкіндік берді, сонымен қатар көтеріліс қозғалысын радикалдандырды. PFLOAG ретінде олар Сұлтандық пен Персия шығанағындағы басқа да батысқа бағытталған режимдерді құлатуға тырысты. 1969 жылға қарай көтерілісшілер, «Аду» деп белгілі болған, Дофардың көп бөлігін басып алды, сондай-ақ Оманның басқа жерлеріндегі Қарулы күштердің (ҚК) позицияларына шабуылдар жасалды. Сұлтанның британдық қолдаушылары мен кеңесшілері үшін жағдайдың өте қиын екені анық болды. Саид бин Таймурдың билеуі реакциялық және зорлыққа негізделген болды. Орта ғасырдан бері Омандағы барлық прогресске тыйым салынды. 1970 жылы британдықтар жоспарлаған және қолдаған сарай төңкерісі нәтижесінде Сұлтан тақтан құлатылды. Оның орнына ұлы Қабус бин Саид келді.

Реформа және жаңғырту

Кабус Сандхерстке барып, Ұлыбритания армиясының 1-ші батальонында офицер болып қызмет етті. Оның көзқарасы әкесінен әлдеқайда кең және либералды болды. Ол дереу ел бойынша маңызды әлеуметтік және әскери реформалар жүргізді. Дофар халқының қолдауын жеңіп алу мақсатындағы «жүректер мен саналар» кампаниясы аясында, қарсылық көрсетушілерге амнистия жарияланды. Бұрынғы қарсылық көрсетушілер арнайы әуе күштерінің командаларымен оқытылған және қолдау көрсетілген «Фирқат» иррегулярлық бөлімдерін құрды. «Фирқаттардың» саны 1800-ге жетті және олар қарсылық көрсетушілерді өздерінің туған жерлеріндегі жергілікті қолдаудан айырды. Осы аралықта армияның тұрақты бөлімдері кеңейтіліп, қайта жабдықталды. Көбірек омандықтар қабылданып, балучилер жеке бөлімдерге шоғырландырылды. Ұлыбритания армиясы мен Корольдік теңіз жаяуы әскерінен бағынышты офицерлер мен сержанттар-нұсқаушылар бөлімдерге бекітілді. (Сонымен қатар, бірнеше британдық және Достас мемлекеттердің жалдамалы әскерлері де болды). 1971 жылы екі жаңа жаяу әскер бөлімі құрылды: Дофардағы Шекара күштері (балучи бөлімі) және Оманның ішкі аймағындағы Джебель полкі. Бұрын ad hoc бөлімдер мен жасақтар ретінде болған түрлі қолдаушы әскер түрлері де ресми түрде құрылды. Жаңа корпусқа артиллерия полкі, байланыс полкі, бронеавтомобиль эскадрильясы, инженерлік бөлім, гарнизондық отряд және оқу полкі кірді. Оман жандармериясы да нығайтылып, модернизацияланды. Әуе күштері BAC Strikemaster және Hawker Hunter шабуылдық ұшақтарын, Shorts Skyvan және Caribou көліктік ұшақтарын, сондай-ақ RAF ұшқыштары немесе келісімшарт бойынша (яғни жалдамалы) ұшқыштар ұшырған UH 1 Iroquois тікұшақтарын алды. Дофар қақтығысында кеңінен қолданылған екі Pilatus Porter әуе жедел жәрдем машинасы 1970 жылдардың соңына дейін Әуе күштерінде сақталды.

Кейінгі операциялар

Әскер көтерілісшілердің қозғалысын тоқтату және Иран шахының жасақтарымен қамтамасыз етілген көліктерді ұстау үшін қорғаныс бекеттері желісін құрды. Бұл процеске уақыт кетті, бірақ 1972 жылға қарай көтерілісшілер қолдаудан айырылды. Жағдайды түзету үшін олар жағалаудағы Мирбат қаласына ірі шабуыл жасады, бірақ Фиркат, жандармерия және SAS жасақтары, әуе көмегімен бірге, оларды жеңді. 1973 жылы Шершитти үңгірлеріндегі көтерілісшілердің негізгі жабдықтау базасын басып алуға бағытталған SAF шабуылы жеңіліске ұшырады, алайда ПДРЯ шекарасына жақын Сарфаиттегі бекінілген позиция басып алынды. Бұл позиция "Симба" кодын алды және екі жыл бойы сақталды. Осы уақытта Аду халқы бұрынғы аумақтарының шетіне дейін ығыстырылды. 1975 жылы жасалған тағы бір шабуыл көтерілісшілерді ПДРЯ-дан толығымен оқшаулады. 1976 жылы көтеріліс тоқтатылды деп жарияланды. Осы кезеңнің соңында армия құрамы 13 000 адамды құрады. Ол Оңтүстік бригадаға (Дхофардағы операцияларға жауапты бригадир Джон Акехерст басқаратын) және елдің қалған бөлігінде гарнизонды орналасқан Солтүстік бригадаға бөлінді. Дхофар көтерілісінің көп бөлігінде армияның бас қолбасшысы генерал-майор Тимоти Крисси болды, ол қақтығыстың соңында генерал-майор Кен Перкинспен ауыстырылды.

Перс шығанағындағы соғыс

Дхофар көтерілісі аяқталғаннан кейінгі жылдары SAF кеңейіп, жаңғыруын жалғастырды. Ұлыбританиямен байланыстар тығыз болды және Ұлыбританияның үш қарулі күші де SAF-қа несие бойынша кеңесшілер жіберді, бұл келісім күшінде қалды; бірақ "оманизация" процесі дамыған сайын кеңесшілердің саны азайды. Ұлыбританияның пайдаланған бір мүмкіндігі – Оңтүстік жағалаудағы Масира аралындағы әуе базасын транзиттік пункт ретінде пайдалану болды. АҚШ-қа да осындай мүмкіндік берілді, бұл Персия шығанағындағы жағдайдың ушығуымен маңызды рөл атқарды. 1987 жылы Йемен Халық Демократиялық Республикасымен (ПДРЮ) шекаралық қақтығыс болды, оның салдарынан SAF-тың барлық күштері жұмылдырылды. 12,5 мм-лік "Дюшка" ауыр пулеметтерімен қаруланған "Тойота" пикаптарында Оманға жасалған шабуылдарда бірнеше қару-жарағы жеңіл Оман әскерлері қаза тапты. ПДРЮ шекараны нығайту үшін моторизацияланған жаяу әскер күштерін жіберді, бірақ олар SOAF-тың "Jaguar" ұшақтарымен жойылды. Осыдан кейін тез арада бейбіт келіссөздер басталды. Персия шығанағы ынтымақтастық кеңесінің (ПШК) құрамында Оман Иран-Ирак соғысы кезінде "Жарым ай қалқаны" (Peninsula Shield) күшіне жаяу әскер батальонын жіберді. 1990 жылы Ирак армиясы күтпеген жерден Кувейтке басып кірді, ол да ПШК мүшесі болатын. Ірақтың одан әрі агрессиясын тоқтату үшін ірі халықаралық коалиция құрылды. Көбірек күштер Сауд Арабиясына жөнелтілгеннен кейін коалицияның мақсаты Кувейт егемендігін қалпына келтіруге өзгерді. Бірінші шығанақ соғысында Оманның рөлі негізінен АҚШ Әуе күштері мен Ұлыбритания Корольдік Әуе күштері үшін базалық аймақ және Персия шығанағына орналастыру пункті ретінде болды. Кейбір көліктік және жанармай құю ұшақтары Масирадан ұшып өтті, бірақ Оман сұлтанының әуе күштері Иракқа қарсы шабуылдарға тікелей қатыспады. Оман батальоны Кувейтті азат ету мақсатындағы құрлық соғысына ПШК-ның үлесі ретінде Сауд Арабиясында қызмет етті. Ол Сауд Арабиясы басқарған "Омар" жедел тобының құрамына кірді. Ол құрлық шабуылының екінші күні Кувейтке еніп, жарақат алғандар болмады. 2001 жылы Оман Ұлыбритания армиясының ірі контингентін қабылдады, олар "Saif Sareea II" оқу-жаттығуларын өткізді (онда SAF-тың 12500 әскери қызметкері де қатысты). Жаттығудың мақсаты – жылдам жауынгерлік дайындыққа келтіруді жаттығу және қиын жағдайларда жабдықты сынау.

Қазіргі күн

Дхофарлық көтерілісшілердің жеңілісінен кейін, тұрмыс деңгейінің жоғарылауы және денсаулық сақтау мен білім берудің қолжетімділігі арқасында кедейлік немесе тайпалық дау-жанжалдарға байланысты ішкі кикіреулердің болу ықтималдығы тұрақты түрде төмендеді. 1990 жылы Йеменнің бірігуінен Оманның батыс шекарасындағы жағдай сабасына түсті. Оман Парсы шығанағындағы Мусандам түбегінің ұшын қамтиды, бұл аймақта болашақ қақтығыстарда маңызды рөл атқаруы мүмкін. Әскер британдық және басқа да шетелдік көмекке тәуелділігін азайтып, механикаландыру деңгейін арттырды, бірақ жеңіл жаяу әскер операцияларына басымдық сақталады; оқу барысында сарбаздар 1959 жылы Джабель Ахдарға жасалған SAS шабуылын қайталайды. Әскери-теңіз күштері аймақтағы ең жаңартылған күштердің бірі, ал Әуе күштеріне үлкен құрмет көрсетіледі. Кез келген болашақ ірі аймақтық қақтығыста Оман Ұлыбритания мен АҚШ-тың қолдауы мен көмегіне үміттене алады.

Жабдық

Армия Сауд Арабиясы мен Ираннан басқа көптеген көрші елдердің армиясынан сапа жағынан жоғары, британдық Challenger 2 негізгі ұрыс танктерінің бір полкі және М60 (көбінесе M60A3) MBT-ның одан сәл үлкен полкі Оманның жалғыз броньды бригадасын құрайды. Оман жақында Франциядан 174 жеңіл броньды "Пиранья" және 80-нен астам "ВБЛ" барлау машинасы алды, бұл әскери қабілетін одан әрі арттырды. Артиллерия саласында, 1990 жылдары Оман Оңтүстік Африкадан G6 155 мм гаубицаларын алды, ал Оманның танкке қарсы қабілеті АҚШ-тан жақын арада жеткізілетін 100 "Javelin" зымыранымен күшейтіледі. Әскерлер деңгейінде Оманның қарулы күштері элиталық Арнайы Әуе Қызметі (SAS) қоса, британдық армиямен үнемі оқытылады және нұсқау алады. Оман армиясының негізгі шабуыл винтовкасы – австриялық Steyr AUG, ал кейбір арнайы міндеттерді орындайтын бөлімдер M16 және M4 түрлерін, сондай-ақ көптеген басқа да ұсақ қару түрлерін қолданады.