Кіріспе

Апокрифтік ізгі хабар

Эбиониттердің ізгі хабары – ғалымдардың пікірінше, тек жеті қысқаша цитата түрінде сақталған, Эпифанийдің «Панарион» атты ерезиологиясындағы апокрифтік ізгі хабарларға берілген атау. Ол бұл хабарды Матай ізгі хабарының қысқартылған және өңделген нұсқасы деп қате түсініп, оны «ивриттік» ізгі хабар деп атаған. Цитаталар Никейлік догмаға қатысты Эбиониттер деп белгілі яһуди христиандарының сенімдері мен амалдарындағы қайшылықтарды көрсету мақсатымен дау-дебатқа енгізілген. Қалған үзінділер грек тілінде жазылған Синоптик ізгі хабарлардың үйлесімділігінен алынған, және олар жазушының теологиясын көрсететін әртүрлі кеңейтімдер мен қысқартуларды қамтиды. Ерекше ерекшеліктері: Исаның табиғи тууының және оның әулетін жазудың болмауы; Исаның қасиетті шомылу рәсімі кезінде Құдайдың ұлы ретінде таңдалғандығын көрсететін Асырап алушылық Христология; Исаның яһудилердің құрбандықтарын жоюы; және вегетариандыққа шақыру. Эпифаний бұл хабардағы әулеттік жазбалардың және Исаның табиғи тууы туралы айтылмайтынын «Олар Исаның шынайы адам болғанын жақтасады» деп түсіндіреді. Бұл хабардың 2-ғасырдың ортасында Иордан өзенінің шығысында немесе оның аймағында жазылған деп саналады. Ізгі хабар ерте шіркеу кезінде «эбиониттер» тарапынан қолданылғанымен, оны қолданған топтың немесе топтардың кім екендігі әлі де болжамдардың саласында қалып отыр. Эбиониттердің ізгі хабары – еврей-христиандық ізгі хабарлардың бірі, соның ішінде Еврейлердің ізгі хабары және Назарейлердің ізгі хабары бар; олардың барлығы ерте шіркеу әкелерінің цитаталарындағы үзінділер түрінде ғана сақталған. Олардың фрагменттілігіне байланысты, еврей-христиандық ізгі хабарлар мен гипотетикалық түпнұсқа еврей ізгі хабары арасындағы қарым-қатынас, егер бар болса, белгісіз және қарқынды ғылыми зерттеулердің нысаны болып табылады. Эбиониттердің ізгі хабары басқаларынан ерекшеленеді және оның жоғалған Он Екі елшінің ізгі хабарымен тығыз байланысы бар деп есептеледі. Бұл хабар Жоханның ізгі хабарына тәуелді емес және Жюстин Мартир қолданған Синоптик ізгі хабарларға негізделген үйлесімді ізгі хабарлардың сипатына ұқсас, бірақ олардың арасындағы қарым-қатынас, егер бар болса, белгісіз. Ізгі хабар мен Клементиндік мойындамалардың (1.27–71) құрамындағы бастапқы құжат арасында, ғалымдар Яковтың Көтерілулері деп атап кеткен, яһудилердің құрбандықтарын жою туралы бұйрыққа қатысты ұқсастық бар.

Өмірбаян

Эпифаний Саламис (Кипр) епискобы болған кезде, ол эбиониттерге жатқызылған бір евангелиенің иесі болды деп есептеледі. Шіркеу Әкелерінің ішінде тек ол ғана Кипрді эбиониттердің «тамырының» бірі деп атап көрсетеді. Бұл евангелие, Епифанийдің ерезиологиялық еңбегі – Панарионның (шамамен 377 жыл) 30-тарауында эбиониттерге қарсы айтыс ретінде жеті қысқа цитата түрінде ғана сақталған. Оның цитаталары көбінесе өзара қайшы келеді және ішінара оның жеке болжамдарына негізделгендігі айтылады. Әртүрлі, кейде қарама-қайшы ақпарат көздері біріктіріліп, эбиониттердің сенімдері мен амалдарындағы Никейлік православиемен үйлеспейтін нәрселер көрсетілді, бұл, мүмкін, оның замандастары – ариандарға қарсы айтыс ретінде де қызмет еткен болуы мүмкін. «Эбиониттердің евангелиесі» деген термин – қазіргі заманғы келісім; ерте шіркеуде сақталған ешбір құжатта осы евангелие туралы тізім жоқ. Эпифаний бұл евангелиені тек «олар қолданған, «Маттай бойынша» деп аталатын Евангелиеде» және «олар оны «ивриттік [евангелие]» деп атайды» деп сипаттайды. 1689 жылы француз дін қызметкері Ричард Симон бұл мәтінді «Эбиониттердің евангелиесі» деп атады. Қазіргі ғалымдар бұл атауды, эбиониттер қолданған евангелие мәтінін, Эпифанийдің Матай евангелиесінің иврит нұсқасы деген қате пікірінен ажырату үшін пайдаланады. Оның туған жері белгісіз; бір болжам бойынша, ол эбиониттердің болғандығы туралы шіркеу Әкелерінің айтуынша, Иорданның шығыс аймағында жазылған. Ол 2-ғасырдың ортасында жазылған деп есептеледі, себебі осы кезеңде басқа да бірнеше евангелиелік үйлесімдер болғандығы белгілі.

Христиандық ілім

Ізгі хабар мәтінінің шомылдыру көрінісі (13.7) – Синоптик Евангелиялардың үйлесімділігі, бірақ онда Киелі Рухтың көгершін нысанында Исаға түсіп, оған кіретіні айтылады. Бұл құдайлық таңдау, шомылдыру кезіндегі Мәсіхтің қабылдануы ретінде белгілі, және Лука 3:22-дегі Забур 2:7-нің цитатасымен күшейтіледі: «Сен – Менің Ұлым, бүгін Мен сені тудырдым». Исаға кірген Рух және судағы ұлы жарық, сәйкесінше, Ышая 61:1 және 9:1-дегі болжамдарға негізделген деп есептеледі. Оның қабылдама ұлдығы, Исаның тек қана адам болғанына және өзінің мінсіз ізгілігі арқасында, шомылдыру арқылы мәңгілік Мәсіхтің құдайлық қасиеттерімен күштенгеніне және таңдалған пайғамбарлық міндетін орындау үшін келгеніне сенумен сипатталады. Евангелия мәтінінде Дәуіттің ұрпағы туралы ешқандай сілтеме болмауы, Исаның соңғы заманның пайғамбары, яғни яһудилердің құрбандықтарын жоюға жіберілген Таңдалған ретінде таңдалғанын көрсетеді. Епифаний келтірген Евангелияның Пайғамбарлық Христологиясы, Иринейге белгілі Эбиониттердің Христологиясынан гөрі Климент әдебиетіне жақын. Ғалымдар Ричард Баукхэм мен Петри Луоманеннің пікірінше, бұл Евангелияда Иса құрбандықтарды алмастыру үшін емес, жою үшін келген деп түсіндіріледі, сондықтан ол Никейлік православие христиандығындағы Евхаристияның дәстүрлі түрінен айырмашылық тануы мүмкін. Дегенмен, ғалымдар Эбионит Евангелиясында бейнеленген Исаның құрбандық миссиясының мағынасы туралы әлі де бір пікірге келе алмады.

Вегетариандық

Жақияның диетасы бойынша (13.4) ілтерім кітабындағы "саранша" (акрис) сөзінің "нан" (эгкрис) сөзіне өзгеруі еврейлердің вегетариандыққа бейімділігін көрсетеді деп түсіндірілді. Дегенмен, Жақияның тамақтануының вегетариандықпен байланысы күмәнді. Епифаний ілтерім кітабының осы бөлігінде вегетариандыққа ешқандай назар бөлмеген, керісінше, бұл Мысырдан шығу кітабы 16:31 және Сандар кітабы 11:8-дегі шөлдегі маннаға, немесе ғалым Гленн Алан Кохтың айтуынша, 1 Патшалар кітабы 19:6-да Илияның жеген нанына сілтеме болуы мүмкін. Бұған Лұқа 22:15 (22.4) аятында келтірілген цитата да дәлел келтіреді, онда вегетариандыққа негіздеме беру үшін "ет" сөзі қосылып өңделіпті. Цитатаның тікелей контексті оның Клименттің "Петрдің саяхаттары" деген көзімен тығыз байланысты екенін көрсетеді. Осы көзден оқыған Епифаний эбиониттердің "жаны бар еттен" бас тартқанын (15.3) айтады және бұл ілімді эбиониттердің қосымшаларына жатқызады: "олар мазмұнды бұрмалап, тек бірнеше нақты нәрселерді қалдырады". Бұл сөздің 3-4 ғасырлардағы Климент әдебиетімен тығыз байланысына байланысты, Иринейге белгілі 2 ғасыр эбиониттерінің вегетариандықпен ертедегі тәжірибесі күмәнді. Эпифанийге белгілі болған эбиониттердің қатаң вегетариандығы еврейлердің құрбандықтарын тоқтатуға реакция және пұтқа табынушылық ортада таза емес ет жеуден сақтану болуы мүмкін.

Басқа мәтіндермен байланысы

Эпифаний өзінің қолындағы Ізгі хабарды Матайдың Ізгі хабары және «Еврейлердің жазғандары бойынша» Ізгі хабары деп қате атады, мүмкін ол ертедегі шіркеу әкелері Ириней мен Евсевийдің жазбаларына сүйеніп, оларды біріктірген. Оның 4-ғасырдағы әріптесі Иероним назареттіктер мен эбиониттер еврейлердің Ізгі хабарын қолданғанын айтады. Иеронимнің баяндамасы Ириней мен Евсевийдің бұрынғы еңбектерімен сәйкес келеді. Эбиониттердің, еврейлердің және назареттіктердің Ізгі хабарларының арасындағы байланыс әлі де анық емес. Яһуди-христиандық Ізгі хабарлардың барлығы тек үзінділер түрінде сақталған, сондықтан олардың бір-бірінен тәуелсіз мәтіндер ме, әлде бір-бірінің нұсқалары ма, анықтау қиын. Ғалым Альбертус Кlijn қазіргі заманғы консенсусты орнатты, грек тілінде жазылған Ізгі хабарлар жинағы Эпифанийға ғана белгілі ерекше мәтін екенін тоқтатты. Ғалым Мари Эмиль Бойсмард эбиониттердің Ізгі хабары гипотетикалық еврей Ізгі хабарына көзқарасты екенін мәлімдеді, бірақ бұл болжам азшылық пікір болып қала береді. Оның Оригенге «Он екі елшінің Ізгі хабары» деп белгілі мәтінмен байланысы бар ма деген мәселе ғылыми пікірталас нысаны болып қалады. Эбиониттердің Ізгі хабары – Матай Ізгі хабарын негізгі мәтін ретінде пайдаланған, бірақ Жохан Ізгі хабарын қамтылмаған Ізгі хабарлардың бір түрі; ол шамамен 170 жылғы Татианның төрт канондық Ізгі хабарды қамтыған Диатессаронынан бұрын жазылған деп есептеледі. Ізгі хабар 2-ғасырдың ортасындағы «2 Клемент» деген уағыздағы бір цитатаға ұқсас, бұл екеуінің де ертерек 2-ғасырлық көзден алынған үйлесімді дәстүрге тәуелді болуы мүмкін екенін көрсетеді. Юстин Мартир өзінің «Бірінші Апологиясын» және Трифонмен диалогын жазу үшін қолданған үйлесімді Ізгі хабар сөздері де Синоптикалық Ізгі хабарларға негізделген. Ғалым Джордж Ховардтың айтуынша, үйлесімділік ертедегі Патристикалық кезеңде кеңінен қолданылған композиция әдісі болған. Эбиониттердің Ізгі хабарындағы гетеродоксалық нұсқалардың көптегені айналымда болған нұсқалардың үлкен жиынтығынан алынған болуы мүмкін; мысалы, Исаның шомылуы кезінде жарқыраған жарық, ол Диатессаронда да кездеседі. Клементтің «Танулары» (Rec. 1.27–71) құжатты қамтиды, ғалымдар оны «Яковтың Көтерілуі» деп атайды, ол яһуди-христиандық текті деп есептеледі. «Көтерілулер» Иван Ізгі хабарына қатысты, Иоаннның шомылуынан (Пан. 30.13.4; Rec. 1.54.6–7) және яһудилердің құрбандықтарын жою туралы бұйрыққа, күнәларды кешіру үшін христиандық су шомылуымен алмастыру қажеттігін қосады. Осы ұқсастықтарға сүйене отырып, Ричард Баукхэм мен Ф. Стэнли Джонс ғалымдары «Яковтың Көтерілуі» Эбиониттердің Ізгі хабарына тікелей тәуелді деп болжайды.

Эбиондықтар туралы тұжырымдар

Эбиондықтарға қатысты Эпифаний жазған Ізгі жаңалық қазіргі ғалымдарға яһуди мәсіхшілігінің жойылып кеткен бір саласының ерекшеліктерін түсінуге көмектесетін құнды дереккөз болып табылады. Алайда, ғалымдар Эпифаний сақтап қалған жеті фрагменттегі ақпараттың Іринейге белгілі екінші ғасырдағы эбиондық сектаның дәстүрлерін дәл бейнелейтініне, немесе олардың сенім жүйесі 200 жыл ішінде осы ертедегі топпен салыстырғанда, мүмкін, қатты өзгергеніне келіспейді. Иринейге белгілі эбиониттер (бірінші рет 185 жылы жазылған Adversus Haereses 1.26.2-де айтылған) және Эпифанийге дейінгі басқа шіркеу әулеттері Исаны Мәсіх деп қарастырған, бірақ оны құдайлық деп санамаған яһуди сектасы ретінде сипатталған. Олар яһуди заңдары мен рәсімдерін сақтаудың қажеттілігін талап етіп, тек яһуди-мәсіхшілік Ізгі жаңалықты ғана қолданды. Эбиониттер Тарсылық Пауылдың хаттарын қабылдамады, оны Заңнан тайған адам деп есептеді. Панарион 30-да кездесетін Эпифанийдің эбиониттерге қарсы poleмикасында 4-ші ғасырдағы эбиониттердің нанымдары мен амалдарының күрделі суреті пайда болады, оны оның әртүрлі көздерді біріктіру әдісінен оңай ажырату қиын. Ханс Йоахим Шопс сияқты ғалымдар Эпифанийдің баяндамасын эбионизмнің кейінгі синкретизмдік дамуын сипаттау ретінде түсіндірсе, соңғы зерттеулер оның баяндамасын ертедегі шіркеу әулеттерінің баяндамаларымен үйлестіру қиын екенін көрсетті, бұл ғалым Петри Луоманеннің екінші, эллинистік самаритандық эбиониттер тобының да болғаны мүмкін деген болжамына әкелді. Яһуди құрбандықтарын қабылдамауы және туу туралы баяндаманың болмауынан туындаған соңғы заман пайғамбарының Христологиясы, Эбиониттердің Ізгі жаңалығын Иринейге белгілі эбиониттерден өзге топтармен байланыстыруға негіз береді. Яһуди-мәсіхшілік зерттеулеріндегі ғылым ертедегі христиан ерезиологтары жасаған сияқты жасанды құрылымдарға негізделген, барлық сенім мен амалдар теологияға негізделген деген негізгі болжаммен. Бұл осы топтардың географиялық, тарихи кезеңдердегі және этникалық айырмашылықтарын көрмейтін идеологиялық анықтамалардың жалғасуына әкелді. Эпифанийге және әсіресе эбиониттерге қатысты, оның теологиялық құрылымдарының жорамалды сипатына және оның әртүрлі көздерді араластыруына, соның ішінде Иринейге белгілі эбионит сектасына қатысы жоқ болуы мүмкін евангелиялық үйлесімділікті пайдалануына жеткіліксіз назар аударылды. Нәтижесінде, ол эбиониттер туралы және олардың ертедегі христиан тарихындағы орны туралы түсініксіз сурет ұсынады.