Кіріспе
Гөктүрік қағандығының билік құрған әулеті – Ашина тайпасы (; Орта қытай: (Guangyun) ) – Гөктүріктердің әулеті. Бұл клан 6 ғасырдың ортасында, олардың басшысы Бумин қаған (552 жылы қайтыс болған) Руран қағанатына қарсы көтерілген кезде маңызға ие болды. Отбасының екі негізгі тармағы – Бумин мен оның інісі Истамиден тараған ұрпақтары – Гөктүрік конфедерациясының шығыс және батыс бөліктерін биледі, осылайша Бірінші Түрік қағанатын құрды (552–603 жылдар).
the Japanese clan
The Ashina (; Middle Chinese: (Guangyun) ) were a tribe and the ruling dynasty of the Göktürks. This clan rose to prominence in the mid 6th century when the leader, Bumin Qaghan (died 552), revolted against the Rouran Khaganate. The two main branches of the family, one descended from Bumin and the other from his brother Istämi, ruled over the eastern and western parts of the Göktürk confederation, respectively, forming the First Turkic Khaganate (552–603).
Шығу тегі
Қытайдың негізгі дереккөздері Ашина тайпасының тегін әртүрліше сипаттайды. Ашиналар туралы алғашқы жазба 439 жылға қатысты, бұл туралы Суй кітабында айтылған: 10-шы айдың 18-і күні Солтүстік Вэйдің Туоба билеушісі Тайву императоры шығыс Ганьсудағы Солтүстік Лянның Джуку Мудзианын жеңіп, 500 Ашина отбасы Гаочанға жақын Рурань қағанатына солтүстік-батысқа қашып кеткен. Бірақ бұл мәселе даулы. Гөктүрктердің де Сионнудан солтүстікке орналасқан белгісіз Суо мемлекетінен (索國) шыққандығы айтылады. Суй кітабы мен Тонгдиан мәліметтері бойынша, олар Пиньляннан шыққан "аралас тайпалар" (雜胡; záhú) болған. Кейбір зерттеушілер (Дюан, Сюэ, Тан және Лунг) Ашина тайпасының Тиле одағынан тарағанын, олардың да Сионнумен байланысы болғанын мәлімдейді. Гөктүрктер сияқты, Тилелер де даладағы көптеген көшпелі түркі халықтарының бірі болған. Дегенмен, Ли және Куан (2017) қытай тарихтарында Ашина бастаған Гөктүрктердің Диңлиңнен шыққандығы немесе Тиле одағына жатқандығы туралы ешқандай мәлімет жоқ екенін айтады.
Этимология
Бірнеше зерттеушілер, оның ішінде Питер Б. Голден, Х. В. Хауссиг, С. Г. Кляшторный, Картер В. Финдли, Д. Г. Савинов, Б. А. Муратов, С. П. Гущин және Андрас Рона Тас, «Ашина» терминінің түп нұсқасы үнді-еуропалық тілдер тобынан, мүмкін тохар тілінен немесе сак және усун сияқты шығыс ирандық тайпалық топтардың бірінен шыққан деген болжам айтады. Джонатан Ратклифф бұл теорияны қолдайды, көптеген ғалымдардың пікірін келтіре отырып, «Ашина» этностық ядросы мәдени тұрғыдан индоирандық болып, соғди тілінде немесе тохар тілінің бір түрінде сөйлеген болуы мүмкін екенін айтады. Картер В. Финдли «Ашина» атауының Орталық Азияның сак тілдерінің бірінен шыққандығын және «көк» дегенді білдіретінін болжайды (бұл прототүрік *kök, көне түрік 𐰚𐰇𐰚 kök және барлық қазіргі түрік тілдерінде де осылай). Көк түс шығыспен байланысты, сондықтан «Түрік империясы» деген мағына беретін тағы бір атау – «Гөктүрк», «Шығыстың түркілері» дегенді білдіреді. Ал Питер Бенджамин Голден «Гөктүрктер» терминінің тек Шығыс түркілерін ғана білдіретінін айтады. Бұл пікірді венгр зерттеушісі Андрас Рона Тас та қолдайды, ол «біз сак тегінен тараған патшалық отбасы және ру туралы сөз етіп отырмыз» деген тұжырымға келеді. Финдли сондай-ақ, билеушінің серіктерін «қарышқылар» деп атауға қолданылатын «бөрі» термині де иран тілдерінің бірінен шыққан болуы мүмкін екенін айтты. Х. В. Хауссиг пен С. Г. Кляшторный атау мен «Ашин руы» (көне парсы тілінде) арасындағы байланысты қарастырады. Бұл тіпті Шығыс Түркістанда да кездеседі, онда қажетті форма соғди тілінде 'xs' yn' k (аhšēnē) «көк, қараңғы» түрінде, Хотан сак тілінде (Брахми) āşşeiņa (āşşena) «көк» түрінде кездеседі, онда ұзақ ā дамуы ahş > āşş ретінде пайда болды; тохар тілінде āśna «көк, қараңғы» (хотан сак және соғди тілдерінен). Бұл нұсқалардың екеуі де Гөктүрк Орхон жазуларында қолдау табады, онда Гөктүрктер «Көк түркілер» деп сипатталады, олар көк аспан мен қоңыр жердің одағынан тараған. Куасторныйдың сөзіне сәйкес, «Ашина» сөзінің «көк» деген мағынаны білдіретін үнді-еуропалық сөз ретінде аударылуы, Бірінші Түрік қағанаты кезеңіндегі түркілердің «Ашина» есімінің түрік емес шығу тегі және ерте түркілердің екі этникалық тегі туралы хабардар болғандығын көрсетеді. Луи Базиннің пікірінше, бұл білім Екінші Түрік қағанаты кезеңінде Билге қағанның түрік ұлтшылдық саясатымен жасырылған. «Ашина» атауы ежелгі мұсылман жылнамаларында мынадай түрлерде тіркелген: Ашнас (әл-Табари), Анса (Худуд әл-Алам), Саба (Ибн Хордадбех), Сана, Сая (Әл-Масуди).
Альтернативті этимологиялар
[[Файл:Юрттағы түркі әміршісімен бірге Джиа. Сиань, біздің заманымыздың 579 жылы. Шэньси провинциялық археология институты, Сиань. Соғд саудагері Ан Цзя өз юртасында түркі әміршісімен сөйлесіп отыр (579 ж.). Кейбір зерттеушілер "Ашина" есімін "қасқыр" деп аударады, қараңыз. Туоба 叱奴 *чино, Орта монғол чинуа, халха чоно. Дегенмен, Голден бұл монғол тілінен шыққан деген пікірді қате деп санайды. Хор Асгат жазуында Ашнас түрінде жазылған, ол Бугут және Қарабалгасун стелаларындағы соғд тіліндегі Ашнас түріне және ортағасырлық ислам деректеріндегі араб тіліндегі Ашинас және Ашнас түрлеріне ұқсас. Қытай редакторлары көбінесе /s/ дыбысты жазудан қалдырады. Такаши Осава болжам бойынша, Ашнас тегін олардың тайпалық ата-анасының есімінен *A ši na және соңғы элементі as-тан шығарды, ол көптік жұрнақ ретінде түсіндіріледі (Маркварт, Мелиоранский және басқалар ұсынғандай, түрік тіліндегі Käŋäräs < Käŋär "(Kangar / Kangly)" + жұрнақ (ä) ). Ол сондай-ақ *A ši na-ны шионну атағы 閼氏-мен байланыстырады, ол кіші орта қытай тілінде *'ât zie деп айтылған, "басшының әйелі" деген мағынаны білдіреді және ол *aš / eš, *azhi / *ezhi < *ašïn / *ešin және *azhïn / *ezhin, одан әрі тунгус *Aši < *asun / *asi < *hasun < *khasu < *kasun < *katsun және түркі-монғол *Ači < ačun < *hatun < khatun < katun тілдерінен шыққан болуы мүмкін.
Сыртқы келбеті
Куль Тигиннің (684–731) бюсті, Ашина әулетінен шыққан ханзада. «Жоу кітабы» мен «Солтүстік династиялар тарихы» бойынша, Ашина тайпасы Памир тауларының жанында қоныстанған «Енисей қырғыздарымен» туысқандық байланыста болған. «Жаңа Тан кітабында» (Синь Таншу 217б.6147) олардың қызыл шашы және көк көзі бар екені айтылады – бұл сипаттама бұрын Усунь тайпасын сипаттау үшін де қолданылған. Алайда, Ли мен Куанг (2017) зерттеулеріне сәйкес, гөктүрктер физиономиялық ерекшеліктерімен қырғыздардан өзгешеленген және «ресми қытай тарихтарында Көктүрктер мен Тиелелердің нақты бейнесі табылмаған». Ли мен Куанг Енисей қырғыздарының батыс еуразиялық физиономиясының ең мүмкін себебі – Еуразиялық үнді-еуропалық R1a Z93 гаплогруппасының жоғары деңгейі екенін айтады. Бірінші түркі қағандығының үшінші қағаны Мұқан қағанды қытай авторлары ерекше сыртқы келбетімен сипаттаған. Оның көздері «қоңыр шыныдай» болған, терісі қызыл, ал беті кең болған. Дегенмен, 2023 жылы Сяомин Янг және авторлар тобы Мұқан қағанның қызы, Императрица Ашинаның (551–582) толық генетикалық талдауын жүргізіп, оның генетикасының 97,7%-ы ежелгі Солтүстік-Шығыс Азияға, ал 2,3%-ы аз ғана батыс еуразиялық компоненттерге жатса, қытай («Сары өзен») тегінің жоқ екенін анықтады. Қытай тарихшысы Сюэ Цзунчжэннің пікірінше, түпкі Ашина тайпасының мүшелерінің сыртқы келбеті Шығыс Азия халқынан мүлдем өзгеше болған. Бірақ, уақыт өте келе Ашина тайпасының мүшелері қытай ақсүйектерімен араласып, сыртқы келбеттері Шығыс Азияға жақындаған. Сюеге сәйкес, Қилиби ханның (Ашина Симо), Бірінші түркі қағандығының негізін қалаушы Бумин қағанның сегізінші ұрпағы, соғди сияқты көрінуі – Ашина тайпасының араласқандығының белгісі болған. Бұл Ашина тайпасының сыртқы келбетіндегі өзгерістер біздің заманымыздың 7-ғасырының ортасына қарай толыққанды аяқталғанын көрсетеді. Шиби қаған мен Чулуо қаған Қилиби ханның Ашина екеніне күмәнданып, оның көлеңке болуына кедергі келтірді. Түрік тарихшысы Эмель Эсин «Көк түрк әулетінің мүшелері, әсіресе Күл Тигин, айқын моңғолдық белгілерге ие болған» деп атап көрсетті, бұл көптеген некелердің нәтижесі болуы мүмкін.
Генетика
Канадалық ғалым Джу Юп Лидің айтуынша, Ашина тайпасы R1a1 әкелік гаплогруппасына жататын болуы мүмкін. Бұл болжамның себебі Ашина тайпасының Енисей қырғыздарымен және ирандық сактармен тығыз байланыста болғаны айтылады. Енисей қырғыздарының қазіргі ұрпақтары – қырғыз халқы R1a Z93 гаплогруппасының ең жоғары жиілігіне ие. Бұл генетикалық желі Қола дәуірінде Алтай аймағына көшіп келген индоирандықтармен байланысты деп саналады және түркі тайпаларының арасында таралған. Американдық тарихшы Питер Голден Ашина тайпасының ұрпақтарының Y ДНК генетикалық тестілеу нәтижелері индоирандықтармен байланысты екенін көрсетеді, сонымен қатар "түріктердің құрамында гетерогенді және дене құрылысы жағынан әртүрлі халықтар болғандығын" атап өтті. 2023 жылы Сяоминг Ян және авторлар тобы жасаған ертедегі Ашина әулетінің мүшесіне (Мұқан қағанның қызы, Гөктүрік қағандығының негізін қалаушы Бумин қағанның екінші ұлы) жасалған алғашқы генетикалық талдау көрсетті, нәтижесінде Солтүстік-Шығыс Азиялық тегі (97,7%) басым болды, ал Батыс Еуразиялық компоненті (2,3%) шамалы болды. Батыс Еуразиялық компоненті Ашинаның өмірінен шамамен 1566 ± 396 жыл бұрынғы бір реттік араласу оқиғасына (мүмкін Афанасьево мәдениетімен байланысты) сәйкес келді. Авторлар Әшина императрицасының Солтүстік-Шығыс Азиялық F1d мтДНК гаплогруппасына жататындығын анықтады. Ашина тайпасының генетикалық жағынан түркі тайпаларына қарағанда шығыс азиялықтарға жақын екені анықталды және темір дәуірінен кейінгі тунгус және моңғол далалық малшыларына генетикалық жақындығы Ашина тайпасының Солтүстік-Шығыс Азиялық тегін қолдайды. Гөктүрік қағандығының ежелгі түрік әулеті темір дәуірінен кейінгі тунгус және моңғол далалық малшыларымен генетикалық байланысқа ие болды, сонымен қатар түркі тілдес кейінгі топтармен әртүрлі қарым-қатынастарға ие болды, бұл түркі империясының кейінгі халқының генетикалық гетерогенділігін және көптеген шығу тегін көрсетеді. Бұл Ашинаның моңғол және тунгус тілдес халықтарға үлкен үлес қосқанын, бірақ түркі тілдес халықтарға шектеулі үлес қосқанын көрсетеді. Авторлардың пікірінше, бұл тұжырымдар "түркі тілдерінің таралуындағы мәдени таралу моделін демикалық таралу моделінен қайта растайды" және "Батыс Еуразиялық шығу тегі және көптеген шығу тегі туралы гипотезаларды" жоққа шығарады, сонымен қатар Ашина әулетінің шығу тегі Шығыс Азиялық екенін көрсетеді.
Мұра
Ашина әулетінің мүшелері Басмылдарды және Карлық Ябғу мемлекетін басқарды; сондай-ақ, мүмкін, Хазарларды және Қараханидтерді де (егер бірінші Қараханид билеушісі Билге Күл Қадыр хан Карлық Ябғулардан тегін шығарған болса). Кейбір зерттеушілердің пікірінше, Екінші Болгар империясының Асен әулеті Ашина әулетінен тараған болуы мүмкін.