Кіріспе

Надвирна, сондай-ақ Надвирна немесе Надьворна (Надвірна, Nadwórna, Nadvorna) – Украинаның батысындағы Ивано-Франковск облысындағы қала. Надвирна ауданының әкімшілік орталығы. Надвирнада Надвирна қалалық бірлестігінің (hromada) әкімшілігі орналасқан, ол Украинаның бірлестіктерінің бірі. Халық саны: 14 ғасырдың ортасынан 1772 жылға дейін (Польшаның бөлінісін қараңыз) Надвирна, поляк тілінде Надворна деп аталған, Польша Корольдігінің бір бөлігі болды. 1772 жылы ол Габсбург империясымен аннексияланды және 1918 жылдың соңына дейін Галиция провинциясында қалды. Екі дүниежүзілік соғыс аралығында шекаралар өзгеріп, қала Екінші Польша Республикасының құрамына кірді. 1939 жылғы Польшаға жасалған шабуылдан кейін ол Украина КСР-іне қосылды (Молотов-Риббентроп пактісін де қараңыз). Надвирна 1941 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер тарапынан басылып алынды. Соғыстан кейін ол қайтадан Украина КСР-іне енді. 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан бері қала Украинаның құрамында. Қала Карпат тауларының солтүстік-шығысына қарай, жасыл, төбелі аймақта, жиырма миль (32 км) қашықтықта орналасқан. Қаланың негізгі экспорттық тауарындары мен шикізаттары – тұз, мұнай және мұнай өнімдері, сондай-ақ ағаш. Қала 20 ғасырдың басында мейрамханалары мен қонақүйлерімен танымал жазғы курорт ретінде белгілі болды.

Тарих

Надвирна айналасындағы аймақтағы ерте қоныстанудың дәлелдері б.з.д. 2000 жылға дейін жетеді. Көптеген қола дәуірі артефакттары табылды, бұл олардың өркендеген мәдениетіне куәлік етеді. Қала Пнев қамалының төңірегінде салынған. Пнев (Пнюв) қамалы, болжам бойынша, 16 ғасырдың екінші жартысында Халич Стольнигі Павел Куропатва отбасының резиденциясы ретінде салынған. Қамал 1621, 1648 және 1676 жылдары Польша-Осман соғысы (1672-76) кезінде сәтті қорғалды. 18 ғасырда тасталып, уақыт өте келе қираған. Қала туралы алғашқы жазбалар 1589 жылға дейін барады, онда татарлардың тұрғындарға жасаған шабуылы сипатталған. 16 ғасырдың екінші жартысында қала өзін-өзі басқару құқығын алды. Халич кезеңінде қала маңызды сауда жолында орналасқан және салық кеңсесі болған. Куропат әулетінің гербы Надвирна қаласының символы ретінде қабылданды. 1589 жылы татар шабуылынан кейін Куропаттар отбасы қол жетімсіз қамал салды. 1621 жылы Хриния Кардаш басқарған Опришкилердің операциялық базасы жақын жерде орналасқан. 1648 жылы тұрғындар Богдан Хмельницкий басқарған казак көтерілісіне қатысты. Надвирналық сарбаздар Богдан Хмельницкийдің Львовқа қарай жорығына қосылды. 17 ғасырда қала шеберліктердің және сауданың маңызды орталығына айналды. Венгриядан Украинаның орталық аймақтарына сауда жолдары Надвирна арқылы өтті. 1805 жылы қалада сот құрылды. 19 ғасырда қолөнер кәсіптері зауыт өндірісімен алмастырыла бастады. 1843 жылы Галицияда ауыл шаруашылығы машиналарын құрастыру жөніндегі ірі зауыттардың бірі салынды. Бұл машиналар 1844 жылы Венада өткен екінші дүниежүзілік көрмеде көрсетілді. 1870 жылы қалада спичка фабрикасы ашылды. 1886 жылы жергілікті жерде мұнай кен орындары табылды. 1893 жылы Станиславовқа темір жол тартылды. Алғашқы пойыз 1894 жылғы 21 қазанда осы жолмен жүрді. 18 ғасырдың соңында граф Игнацы Цетнер бұл жерде темекі егістігін құрып, тұз кендерін қазып, неміс қоныс аударушыларын шақырды. Бірінші дүниежүзілік соғыс және Польша-Украина соғысынан кейін Надвирна Польша құрамына қайта оралды және 1939 жылы Польшаға шабуылға дейін осы елде қалды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Польша легиондарының 2-бригадасы Надвирна аймағында әрекет етті. 1914/1915 жылдардың қысында бригада Карпат тауларын өтіп, Венгрияға кіруді жоспарлаған Ресей армиясымен шайқасты. 1929 жылы жақын маңдағы Старуния ауылында озокеритте сақталған, жақсы сақталған жүнді мүйіз бұғы табылды. Бұл бірегей қазына қазір Краковтағы Табиғат мұражайында сақталады. Барлығы 1907-1932 жылдары Надвирна аймағында төрт мүйіз бұғы және бір мамонт табылды. Соғыс аралық кезеңде мамонт пен мүйіз бұғының бірі Львовтағы (содан кейін Лвов) Дзиедушицкий табиғат мұражайында сақталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін олар қалада қалды және қазір украин мұражайында сақталады. 1941 жылдың маусым айында жергілікті НКВД түрмесінің 80-ге жуық тұтқыны Быстрица өзенінің жанында өлтірілді, олардың денелері 1941 жылдың шілдесінде қазылып, лайықты жерленді. Құрбандардың арасында әйелдер мен балалар болды (НКВД тұтқындарының жаппай қырғынына қараңыз). Соғыс кезінде Надвирнаның 4500 еврей тұрғынының ішінде ерлер, әйелдер мен балалар немістер және украиндық қала тұрғындары мен полициясы тарапынан өлтірілді. 1945 жылы қала тұрғындары поляктарды ауданнан кетуге мәжбүр етті, ал еврей халқының азаматтары қайтып оралмады. Көптеген поляктар кейін Прудник және Ополе қалаларына қоныстанды. Надвирнада 1599 жылы салынған Грек католик шіркеуі және 1609 жылы құрылған Рим-католик соборы бар. 16-17 ғасырларда 2233 тұрғынның көпшілігі сауатсыз болған. 18 ғасырда 100 оқушыға арналған мектеп салынды, онда неміс және еврей бағдарламалары оқытылды.

Яһуди халқы

Бір кездері Надвирнада көптеген еврейлер тұрған. Олардың қаладағы тарихы кем дегенде 1765 жылдан басталады. Қала әлі күнге дейін хасидтік әулеттерімен және раввин отбасыларымен танымал, олардың көпшілігі қазір Израильде тұрады. 1880 жылы халық санағы бойынша Надвирнада 6552 адам тұрды, оның 4182-сі (64%) еврейлер болды. Бірақ 1890 жылы 7227 адам болды, олардың 3618-і (50%) еврейлер, ал 1921 жылы 6062 адам болды, олардың 2042-сі (34%) еврейлер. 1942 жылдың соңына қарай Надвирна еврейлерінің көбі Холокост кезінде қырғынға ұшырады, олардың кейбіреулері қалада құрылған геттоларда, ал көптегені Бельзец концлагерінде өлтірілді. Нью-Йорк штатының Стейтен-Айленд қаласындағы Барон Хирш зиратында Надвирнадан Холокост құрбандарына арналған ескерткіш бар, онда Nadworna landsmanshaft бөлімі орналасқан. Суретті мына жерден табуға болады. Еврей Ұлттық қорының танымал көк қорабын Надвирнадан шыққан банк қызметкері Хайм Клейнман ойлап тапқан. Клейнман 1930 жылдары Израильге сапар шекті және алия жасауды жоспарлаған, бірақ Холокост кезінде қаза тапты. 2018 жылдың 12 тамызында Nadworna Shtetl Research Group Надвирна еврей зиратында Надвирнадан Холокост құрбандарына ескерткіш орнатты.