Кіріспе
Commiphora myrrha ағашынан алынған хош иісті шайыр. Мырра (/mɜːr/; белгісіз көне семит тілінен, § Этимология бөлімін қараңыз) – бұл Burseraceae тұқымдасына жататын Commiphora туысына жататын бірнеше кішкентай, тікенді ағаш түрлерінен алынған шайыр. Мырра шайыры тарих бойы медицинада, парфюмерияда және құрбандықтарға арналған иіс суларда қолданылып келген. Мырраны поска немесе шараппен араластырып, көне мәдениеттерде көптеген жағдайларда ләззатты сезімдер тудыру, сондай-ақ қабынуға қарсы және ауырсықты басу үшін қолданған.
Myrrh (/m//ɜːr/; from an unidentified ancient Semitic language, see § Etymology) is a gum resin extracted from a few small, thorny tree species of the Commiphora genus, belonging to the Burseraceae family. Myrrh resin has been used throughout history in medicine, perfumery, and incenses. Myrrh mixed with posca or wine was widely used in many ancient cultures to produce pleasurable feelings and as an anti inflammatory and analgesic.
Қазып алу және өндіру
Ағашқа тиген жара қабықтан өтіп, шөп қабатына жеткенде, ағаш шайыр бөліп шығарады. Мырра, ладан сияқты, осы шайырдың бір түрі. Мырраны алу үшін ағаштарды қайта-қайта жарақаттап, шайырды қанға айналдырып шығарады, ол балауыз тәрізді және тез қаттығады. Жинаудан кейін шайыр қатты әрі жылтыр болады. Оның түсі сарғыш, мөлдір немесе жартылай мөлдір болуы мүмкін. Уақыт өте келе түсі тереңдейіп, ақ жолақтар пайда болады. Мырра шайыры көбінесе Commiphora myrrha түрінен жиналады. Commiphora molmol деген тағы бір жиі қолданылатын атау, қазір Commiphora myrrha-ның синонимі деп есептеледі. Commiphora myrrha Сомали, Оман, Йемен, Эритрея, Эфиопияның Сомали аймағы және Сауд Арабиясының бір бөлігінде өседі. Араб мыррасының саудалық атауы – метига, ол сомалилық мыррадан көбірек майлы және сынғыш, сондай-ақ ақ жолақтары жоқ. Плиний жазған сұйық мырра немесе стакте, бұрын еврейлердің қасиетті құрбандықтарында қолданылатын аса құнды ингредиент болған, бірақ қазір саудаға түспейді.
Этимология
Мүр сөзі "ащы" мағынасын беретін ортақ семит түбірінен шыққан, мысалы, араб тіліндегі مُرّ (murr) және арамей тіліндегі ܡܪܝܪܐ (mureera) сөздеріндегідей. Оның атауы еврей Киелі кітабы арқылы ағылшын тіліне келген, онда ол מור (mor) деп аталады, сондай-ақ кейінірек семит сөзі ретінде қабылданды. Бұл сөз Танах Септуагинтаға аударылғанға дейін көптеген грек тілінен бұрынғы көздерде кездеседі, кейін грек мифологиясындағы Мирра туралы аңызға енді; ежегі грек тіліндегі μῠ́ρον (múron) сөзі, семит тілінен алынған болуы мүмкін, парфюмерияның жалпы атауына айналды.
Дәрілік қасиеттері
Фармакологияда мирра ауыз шаю құралдарында, тамақ шаюда және тіс пасталарында антисептик ретінде қолданылған. Ол сызаттар мен басқа да шағын тері зардаптарына жағылатын емдік балсамдар мен майлардың құрамында да пайдаланылған. Мирра тіс ауруының қызығуын басу үшін, сондай-ақ көгалдарға, бұлшық еттерге және соққан жерлерге жағылатын балсамдарда қолданылған. Мирра желісі асқазанның ауруы, жара, суық тию, жөтел, астма, тыныс жолдарының бітелуі, артрит және қатерлі ісіктердің белгілерін азайтады деп жиі айтылады, бірақ осы қолдануларды қолдайтын сенімді ғылыми дәлелдер қажет. Миррадағы кейбір қосылыстар мидың орталық опиоидтық жүйелерімен өзара әрекеттеседі деген деректер бар.
Ежелгі Мысыр мен Пунт (Африка мүйізі)
Мысырдың бесінші династиясының билеушісі Сахур патшасы, қазіргі Африка мүйізі (әсіресе Сомали) деп аталатын Пунт еліне жасалған ең алғашқы экспедиция туралы мәлімдеме жасады. Экспедиция мүшелері көп мөлшерде мирра, ладан, малахит және электр алып келді. Сонымен қатар, экспедиция жабайы жануарларды (әсіресе гепардтарды), хатшы құсын (Sagittarius serpentarius), жирафтарды және Хамадрия бабуиндарын (Ежелгі Мысырлықтар үшін қасиетті болған), эбони, піл сүйегі және жануар терілерін әкелді. Бұл экспедицияның сәттілігін көрсететін, оның қабірлік ғибадатханасындағы рельефте Сахур патша сарай бағындағы мирра ағашына күтім жасап отырған күйінде бейнеленген. "Сахурдың сұлулығы көкке көтеріледі" деген тақырыптағы бұл рельеф – Мысыр өнерінде патшаның бағбандықпен айналысқандағы бейнесін көрсететін жалғыз туынды. Ежелгі Мысырлықтар мәйіттерді бальзамдау үшін натронмен бірге мирраны да пайдаланған.
Ежелгі Набатияда
Диодор Сицилий б.з.б. бірінші ғасырында мирраның Набатей керуендері және теңіз порттары арқылы құрлықпен және теңіз жолымен саудаланып, Оңтүстік Арабиядан олардың астанасы Петраға тасымалданғанын, ал одан Жерорта теңізі аймағына таратылғанын жазған.
Жаңа Келісімде
Жаңа өсиетте мирра, үш сыйлықтың (алтын мен ладанмен бірге) бірі ретінде еске алынады, оны "шығыстан" келген патшалар Иса балаға сыйлады. Мирра Исаның өлімі мен жерленуі кезінде де болды. Иса айқышқа шегеленіп өлтірілгенде оған шарап пен мирра ұсынылды. Жоханның Ізгі хабарында Никедим мен Ариматеялық Жүсіп Исаның денесін орау үшін 100 фунттық мирра мен алоэ қоспасын әкелді. Матайдың Ізгі хабарында Иса айқышқа шегеленіп өлтірілгенде, оған сірке суы аралас ащы су берілді: ол оны татып көргеннен кейін ішпеді (Матай 27:34); Марқ Ізгі хабарында сусын мирра қосылған шарап деп сипатталған (Марқ 15:23).
Қазіргі кездегі христиандық
Жаңа өсиетте еске алынуының арқасында, мүр кейбір христиандық діни қызметтерде қолданылатын құрбандық иісу (Thurible қараңыз). Сұйық мүр икона жасағанда, жұмыртқаның сарысымен араластырылады. Мүр ладанмен және кейде басқа да хош иістермен қосылып, Шығыс православие, Орталық православие, дәстүрлі Рим-католик және Англикан/Епископ шіркеулерінде қолданылады. Мүр сонымен қатар, көптеген Шығыс және Батыс шіркеулерінде қолданылатын қасиетті хризма дайындау үшін де пайдаланылады. Таяу Шығыста Шығыс православие шіркеуі дәстүрлі түрде мүр (және басқа да хош иістер) қосылған майды хризма құдайының рәсімін орындау үшін қолданады, ол көбінесе "Хризманы қабылдау" деп аталады.
Ислам діні
Мұхаммедтің Әбу Нұайм Әббан ибн Салех ибн Анас риуаят еткен хадисінде Мұхаммед (с.ғ.с.): "Үйлеріңізді мүк, мирра және биданаймен құтылаңдар" деді. (Канзүл Уммал). Исламдық дәрілік шөптер энциклопедиясында да осы хадис келтірілген: "Алла елшісі (с.ғ.с.): "Үйлеріңізді әл-ших, мурр және са’тармен құтылаңдар!" деді". Автор бұл жерде "мурр" сөзінің Commiphora myrrha-ға қатысты екенін айтады. Ал қалған екеуі – Әл-Ших (мүмкін, мүк) және Са’тар (немесе За’атар – биданай).
Ежелгі мирра
Педаний Диоскорид бірінші ғасырдағы мирраны "мимозаның бір түріне" жатқызып, оны "Мысыр жегісіне" ұқсас деп сипаттады. Ол оның сыртқы түрі мен жапырақ құрылымын "ұсақ тікенді қанатты" деп атады.
Мыррамен шатастыратын басқа да өнімдер
Басқа да Commiphora түрлерінің майлы шайырлары да хош иістендіргіштер, дәрілер (мысалы, хош иісті жараға жағылатын таңулар) және құрбандыққа шашу үшін қолданылады. Бұл мирраға ұқсас шайырлар бделлиум (оның ішінде гугуль және африкалық бделлиум), бальзам (Гилеад бальзамы немесе Мекке бальзамы) және опопанакс (бисабол) деп аталады. Detarium microcarpum – Батыс Африкаға тән басқа бір ағаштың ұнтақталған тұқымдарынан иісті "мирра моншақтары" жасалады. Бұл моншақтарды Малиде дәстүрлі түрде үйленген әйелдер белдеріне бірнеше қатар етіп тағады. "Мирра" атауы Myrrhis odorata – "цицели" немесе "тәтті цицели" деп те аталатын, өсімдікке де қолданылады.