Кіріспе

Уптон Синклердің 1906 жылғы романы, Уптон Синклердің «Джунгли» романы – американдық жазушы Уптон Синклердің 20 ғасырдың басында үкімет пен бизнестегі сыбайлас жемқорлықты әшкерелеуге жасаған тыранымен танымал. 1904 жылы Синклер Чикаго мал базарындағы ет өңдеу зауыттарында социалистік «Appeal to Reason» газеті үшін жасырын жұмыс істеп, жеті апта бойы ақпарат жинады. Роман алғаш 1905 жылы газетте бөлім-бөлім жарияланды, ал 1906 жылы Doubleday баспасында кітап түрінде жарық көрді. Кітапта жұмысшы табының кедейлігі, әлеуметтік қолдаудың болмауы, қатал және жағымсыз тұрмыс және еңбек жағдайлары, көптеген жұмысшылардың үмітсіздігі бейнеленген. Бұл жайттар биліктегі адамдардың терең тамырланған сыбайлас жемқорлығымен қарама-қайшы келеді. Синклердің замандасы, жазушы Джек Лондон бұл романды «жалдамалы құлдықтың «Ағасы Томның қабінесі»» деп атады. Синклердің ет өнеркәсібі мен оның еңбек жағдайларын сипаттаудың басты мақсаты – АҚШ-та социализмді дамыту еді. Дегенмен, романның сол кездегі ең маңызды әсері – 20 ғасырдың басында американдық ет өңдеу индустриясындағы денсаулық ережелерін бұзу және санитарлық ережелерге қарсы келу туралы мәліметтерге байланысты қоғамдық наразылықты тудыру болды, нәтижесінде етті тексеру заңын қоса алғанда, санитариялық реформалар жасалды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Юргис Рудкус өзінің он бес жасар сүйіктісі Она Лукозайтеге литвалық дәстүрлі тойда үйленеді. Олар және олардың отбасы Литвада (ол кезде Ресей империясының бөлігі) қаржылық қиындықтарға байланысты жақында Чикагоға көшіп келді. Олар Американың еркіндік пен жоғары жалақыны ұсынатынын естіді және Америка арманының жолын қуу үшін келді. Чикагоға саяхатта ақшаларын жоғалтып, үйлену тойына ақша төлейтін болса да, толы қонақ үйге келгеннен кейін көңілі қалады. Жас әрі күшті ол өзінен басқаларға түскен бақытсыздыққа төтеп бере алмаймын деп есептейді. Ол тез арада ет орау фабрикасына жұмысқа орналасады; ол жануарларға қатыгездікпен қарауды көргенде де, оның тиімділігіне таңғалады. Отбасындағы әйелдер төрт бөлмелі үйге арналған жарнамаға жауап береді; Она, білімді ортадан шыққан, олар оны Юргистің, мақтаншақ Марияның және амбициялық Джонастың алған жұмыстарына оңай төлей алады деп есептейді. Көрмеде көршіліктің таза емес екенін және үйдің жарнамаға сай келмейтінін байқаған кезде, олар жылжымайтын мүлік агентімен келісімшартқа қол қояды. Алайда, ескі литвалық көршісінің көмегімен олар келісімшартта бірнеше күтпеген шығындарды табады, олар ай сайын уақытында төлеуі керек, әйтпесе көршідегі үй сатып алушылардың көпшілігінің тағдыры сияқты үйден шығарылады. Осы шығындарды өтеу үшін Она мен он үш жасар Станисловасқа (отбасы оны мектепке жібергісі келген) жұмыс істеу керек. Олар жиі ауырып жүрсе де, жұмыс істемеуге еш мүмкіндіктері жоқ. Сол қыста Жургистің әкесі химиялық заттар мен жұмыс орнындағы элементтерден әлсіреп, аурудан қайтыс болады. Олардың өмірлеріне Марияға ғашық болған Тамозиус есімді музыканттың келуі және Юргис пен Онаның тұңғыш баласының тууы әсер етеді. Алайда, Она босанғаннан кейін бір аптадан кейін жұмысқа оралуы керек болғанда, ал Мария маусымдық қысқарту кезінде жұмыстан шығарылады. Юргис кәсіподақ кездесулеріне құлшыныспен қатысады; ол Чикагоға жаңа келген кезде дауыс сатып алу схемасына алданғанын, ет фабрикаларының әдейі ауру етті қолданғанын, сонымен қатар жұмысшылардың қауіпті және гигиеналық емес жұмыстарына байланысты жиі ауырып қалғанын біледі. Жұмыс ақының төмендеуімен талап етілетін жұмыс күшейеді; отбасының жұмыс істейтін мүшелері бірнеше жарақат алады. Осы қиындықтар кезінде Джонас отбасын тастап кетеді, оларға екі баланы газетке жұмыс істеуге жіберуден басқа амалы жоқ. Ең кіші бала, мүгедек бала тамақтан уланып қаза табады. Жарақаттан кейін Юргис тыңайтқыш зауытында ең арзымайтын жұмысқа орналасады. Азап шеккеннен кейін ол ішімдік іше бастайды. Ол жүкті әйелі бірнеше түн үйіне келмегеніне күдікпен қарай бастайды. Ақырында Она өзінің бастығы Фил Коннордың оны зорлағанын мойындайды, содан кейін, отбасындағы барлық адамды жұмыстан босатып, қара тізімге қоюмен қорқытып, оны жыныстық қатынасты жалғастыруға мәжбүрледі. Джургис Коннорға зауытта ашулы шабуыл жасайды, бірақ жарты ондаған адам оны алып кетеді. Сотталғаннан кейін ол Рождество қарсаңы екенін түсінеді. Келесі күні оның камерадасы Джек Дюэн оған өзінің қылмыстық әрекеттері туралы айтып, мекен-жайын береді. Сотта Коннор Онаны "қатыгездік" үшін жұмыстан шығарғанын және Жургистің есебін оңай жоққа шығаратынын айтады; судья Жургисті отыз күнге бас бостандығынан айырып, сот шығындарын төлейді. Станисловас түрмеде Юргиске келіп, отбасының кедейлігі туралы айтады. Жургис өз мерзімін өткергеннен кейін (және ақы төлеуге қабілетсіздігі үшін үш күн), ол үйге жету үшін бір күн бойы шұңқырдан өтіп, үйдің қайта жаңғыртылып, басқа отбасына сатылғанын көреді. Ол олардың бұрынғы көршісінен, олардың барлық құрбандықтарына қарамастан, оның отбасын қуып жібергенін және пансионатқа оралғандығын біледі. Жоржис пансионатқа жеткенде, Онаның айқайлағанын естиді. Марияның айтуынша, отбасының дәрігерге баратын ақшасы жоқ. Жургис акушерге көмектесуге көндіреді, бірақ тым кеш; нәресте өліп, Жургиске соңғы рет қарағаннан кейін, Она көп ұзамай қайтыс болады. Балалар бір күндік жалақымен оралады, ал Юргис оны түнде мас болу үшін жұмсайды. Келесі күні таңертең Онаның асыраушы анасы Жургиске аман қалған баласын ойласын деп жалбарынады. Ұлын ойлап, ол қара тізімге енгізілгеніне қарамастан, қайтадан жұмыс табуға тырысады. Біршама уақыт бойы отбасы өмір сүреді, ал Юргис ұлының сөйлеуге алғашқы әрекетіне қуанады. Бір күні Жургис үйге келгенде, оның ұлы шіріп бара жатқан жағажайдан құлап, саз көшелерге құлап кеткенін біледі...

Кейіпкерлер

Литвалық Юргис Рудкус АҚШ-қа көшіп келіп, отбасын асырау үшін күреседі. Она Лукозайте Рудкус, Жургистің жасөспірім әйелі. Мария Берчинскас, Онаның туысы. Ол музыкантқа үйленуді армандайды. Онаның қазасынан және Рудкус отбасын тастап кеткеннен кейін, ол тірі қалған бірнеше балаларды асырау үшін жезөкшелікке мәжбүр болады. Тета Эльзбита Лукозайте, Онаның асырау анасы. Ол балаларға күтім жасайды және ақырында қайыршы болады. Әже Сван, тағы бір литвалық иммигрант. Деде Антанас, Жургистің әкесі. Ол жасы мен денсаулығының нашарлығына қарамастан жұмыс істейді, өкпе инфекциясынан қайтыс болады. Якубас Сзедвилас, литвалық иммигрант, Халстед көшесіндегі дүкеннің иесі. Эдвард Марцинкус, литвалық иммигрант және отбасының досы. Фишер, Чикаголық миллионер, оның құмарлығы - кедей адамдарға көмектесу. Тамозиус Кузлека, Марияның күйеуі болатын скрипкашы. Йонас Лукозас, Тета Эльзбитаның інісі. Ол қиын жағдайда отбасын тастап, жоғалып кетеді. Станисловас Лукозас, Эльзбитаның үлкен ұлы; ол 14 жасында, жасы 16 деп көрсетілген жалған құжаттармен жұмыс істей бастайды. Майк Скалли (шын аты Том Кэссиди), мал қораларындағы Демократиялық партияның "басшысы". Фил Коннор, Она жұмыс істейтін зауыттың бастығы. Коннор Онаны зорлап, оны жезөкшелікке итермелейді. Мисс Хендерсон, Онаның қаптау бөлмесіндегі жұмысшысы. Антанас, Юргис пен Онаның ұлы, "Сәби" деп те аталады. Вилимас және Никалоюс, Эльзбитаның екінші және үшінші ұлдары. Кристофорас, Эльзбитаның мүгедек ұлы. Юозапас, Эльзбитаның тағы бір мүгедек ұлы. Котрина, Эльзбитаның қызы және Онаның жарты қарындасы. Сот судьясы Пэт Каллахан, жемқор судья. Джек Дуэйн, Рудкус түрмеде танысқан ұры. Мадам Хаупт, Онаға көмектесу үшін шақырылған акушер. Фредди Джонс, бай мал баронының ұлы. Бак Холлоран, ирландтық "саяси жұмыскер", дауыс сатып алу операцияларын қадағалайды. Буш Харпер, Майк Скалли үшін одақ тыңшысы ретінде жұмыс істейтін адам. Остринский, поляк иммигранты және социалист. Томми Хиндс, Хиндс қонақ үйінің социалистік иесі. Мырза Лукас, социалистік пастор және көшпелі уағызшы. Николас Шлиманн, швед философы және социалист. Дюрхам, бизнесмен және Жургистің екінші жұмыс берушісі.

Жариялану тарихы

Синклер бұл кітабын 1905 жылдың 25 ақпаны мен 4 қарашасы аралығында «Апелл к Разуму» социалистік газетінде бөлім-бөліммен жариялады. Бұл газет Синклердің өткен жылы жүргізген жасырын тергеуін қолдаған болатын. Осы тергеу Синклерді роман жазуға шабыстандырды, бірақ оның осы серияны кітап ретінде басып шығару әрекеттері қарсылыққа ұшырады. «Макмиллан» компаниясының бір қызметкері: «Мен осы кітапты басып шығаруға еш қысылмай, толық қарсымын, себебі ол үрейлі және қорқынышты, ешқандай жеңілдік жоқ. Менің ойымша, оның осы ашу-ызасының түбінде кедейлерге көмектесуге деген құштарлық емес, байларды жек көру жатыр». Бес баспагер бұл туындыны баспа аудиториясы үшін тым шоқтықты деп санады. Синклер романының қысқартылған нұсқасын «Sustainer’s Edition» абоненттеріне арнап өзі басып шығауға дайындалып жатқанда, «Doubleday, Page» компаниясы келісімге келді. 1906 жылдың 28 ақпанында «Doubleday» басылымы Синклердің 5000 даналық басылымымен бірдей уақытта жарық көрді. Екеуі де «The Jungle Publishing Company» баспасының таңбасымен шығарылды, мұқабасында Социалистік партияның символы бейнеленген және бірдей басу тақталары қолданылды. Содан бері кітап үздіксіз басылып келеді, оның ішінде тағы төрт рет авторлық басылымдары жарық көрді (1920, 1935, 1942, 1945). 1924 жылға дейін АҚШ-та жарияланған барлық еңбектер авторлық құқығынан босатылған, сондықтан кітаптың тегін көшірмелерін «Project Gutenberg» және «Wikisource» сияқты веб-сайттардан табуға болады.

Цензурасыз басылымдар

1988 жылы Peachtree Publishers Ltd компаниясының бөлімшесі St. Lukes Press, «Апел к Разуму» журналында жарияланған «Джунгли» романының түпнұсқалық сериялық нұсқасына негізделген «Уптон Синклердің «Джунгли» романының жоғалған бірінші басылымы» атты басылымын жариялады. Бұл нұсқаны Питтсбург мемлекеттік университетінің профессоры Джин Дегрусон редакциялады, ол Канзас штатының Жирард қаласындағы бір шаруа қожалығының жертөлесінен табылған романға қатысты хаттарға сүйенді. Кітапқа Дегрусонның мәтінді «қалпына келтіру» процесін егжей-тегжейлі баяндаған кіріспе мақаласы енгізілді. 2003 жылы See Sharp Press «Апел к Разуму» журналында жарияланған «Джунгли» романының түпнұсқалық сериясына негізделген басылымды шығарды және оны Синклердің ниетіне сәйкес «Цензураланбаған түпнұсқалық басылым» деп сипаттады. Алдынғы сөз бен кіріспеде коммерциялық басылымдардың капиталистік баспагерлерге қолайлы болуы үшін цензураланғаны айтылады. Алайда, кейбір зерттеушілер Синклердің өзі романды оқырман үшін ағылшын тілінде толықтырып, қызықтырақ ету үшін түзеткенін, литвалық сілтемелерді нақтылап, жалықтыратын бөліктерді қысқартқанын, бұл туралы Синклер өзі хаттарында және «Америкалық аванпост» (1932) атты естеліктерінде айтқан.

Қабылдау

Уптон Синклер 20 ғасырдың басында [типік американдық фабрика жұмыскерінің] қанаушылық тозағын ашуды көздеді, бірақ оқырман қауымы романның ең маңызды мәселесі ретінде тамақ қауіпсіздігіне назар аударды. Синклер өзінің даңқының "халық жұмысшылар туралы ойламағандықтан, тек туберкулезді сиыр етін жегісі келмегендіктен" туғанын мойындады. Бертольд Брехт Чикаго мал базарларындағы қорқынышты еңбек жағдайларын "Иерусалимдегі киелі Иоанна" (Die heilige Johanna der Schlachthöfe) пьесасында бейнеледі, сонда Жанна д'Арк сол ортаға көшірілді. 1933 жылы Синклердің социализмді қолдауына байланысты кітап нацистердің кітап өртеу акциясының нысанасына айналды.

Федералды жауап

Президент Теодор Рузвельт Синклерді жазушының социалистік көзқарастары үшін «ақылсыз» деп сипаттаған. Ол журналист Уильям Аллен Уайтқа жеке хат жазып, Синклердің мәлімдемелерінің дұрыстығына күмән білдірді: «Мен оны мүлдем жек көремін. Ол ызалы, тепе-теңдігі бұзылған, жалғаншы. Оның айтқандарының үштен төрт бөлігі – таза өтірік. Ал қалғанының ішінде тек шындыққа жақын нәрселер бар болды». «Жаңғыл» романын оқығаннан кейін Рузвельт Синклердің кейбір қорытындыларымен келісті. Президент «капиталистердің жоғарыпарсылық және өзімшіл ашкөздігіне қарсы қатаң шаралар қабылдануы керек» деп жазды. Ол Еңбек комиссары Чарльз П. Нилл мен әлеуметтік жұмыскер Джеймс Бронсон Рейнольдсты Чикагоға жіберіп, ет өңдеу заводтарын тексеруге тапсырды. Бұл туралы естіген завод иелері инспекция алдында жұмысшыларына заводтарды мұқият тазалауды бұйырды, бірақ Нилл мен Рейнольдс жағдайларға қатты наразы болды. Олардың Рузвельтке ауызша берген есебі Синклердің романда бейнелеген көптеген нәрселерді растады, бірақ жұмысшылардың қайнату ыдыстарына түсіп кеткені туралы мәлімдемеге қатысты ешқандай дәлел таба алмады. Нилл Конгресс алдында куәлік беріп, адамдар «заң қабылдау қажеттігін көрсеткен нәрселерді» ғана баяндады. Сол жылы Мал өнеркәсібі бюросы Синклердің ең ауыр айыптауларын жоққа шығарып, оларды «әдейі түрде бұрмаланған және жалған», «әдейі және ойластырылған фактілерді қиялау» және «толыққанды абсурд» деп сипаттады. Рузвельт Нилл-Рейнольдс есебін жариялауға жол бермеді. Оның әкімшілігі оны тікелей 1906 жылдың 4 маусымында Конгресске ұсынды. Қоғамдық қысым нәтижесінде Ет тексеру заңы мен Таза тағам және дәрі-дәрмек заңы қабылданды; соңғысы Химия бюросын құрды (1930 жылы Тағам және дәрі-дәрмек басқармасы болып қайта аталды). Синклер бұл заңдарды қабылдамады, оларды ірі ет өңдеушілерге артықсыздан берілген үлес деп есептеді. Тексеру шығындарын үкімет (және салық төлеушілер) көтеретін болады, оның құны жылына 30 миллион долларға бағаланды. 1906 жылғы қазан айында «Космополитан» журналында ол кітабының мағынасын жұртшылықтың дұрыс түсінбегеніне наразылық білдіріп: «Мен жұртшылықтың жүрегіне тигізуді мақсат тұттым, бірақ кездейсоқ оны асқазанға тигізіп алдым» деді.

Бейімделулер

Романның алғашқы фильм нұсқасы 1914 жылы түсірілді, бірақ ол кейіннен жоғалып кетті. Грей театр компаниясы кітап негізінде мюзикл жасады, ол 1992 жылдан 1993 жылға дейін Овал үй театрында қойылды. Фиона Брэнсон мюзиклдің идеясын жасап, режиссерлік етіп, сценарийін жазды, ал актерлік құрамына Кэтрин Араниелло, Сюзанна Булл, Мик Скарлет, Фредди Стабб, Том Томалин және Сэм Фрирс кірді. "Стокиярдтың киелі Жоаннасы" – неміс модернист драматургы Бертольт Брехттің 1929-1931 жылдар аралығында жазған пьесасы. Бұл пьеса "Үш тиындық опера" мюзиклінің табысынан кейін және оның "Лехрштуке" атымен белгілі радикалды эксперименттік жұмыстары кезінде Чикаго қаласында жазылды. Ол Элизабет Хауптманмен бірлесіп жазған "Бақытты соңы" (1929) мюзикліне негізделген. Синклердің 1906 жылғы романынан кейін Чикаго мал қораларының жағдайы бүкіл әлемдегі солшыл белсенділерге кеңінен танымал болды. Синклер шамамен алты ай бойы "Апелл к рационалу" газеті үшін Чикагодағы ет өңдеу өнеркәсібін зерттеді, осы зерттеулер оның романына негіз болды және ол "адамдардың жүрегін пайда үшін адамдардың еңбегін пайдаланатын жүйемен сындыруды" көрсетуді мақсат еткен. 2019 жылдың шілдесінде Penguin Random House компаниясының Ten Speed Graphic бөлімі Кристина Гехрман бейімдеп, суреттеген және Иванка Ханенбергер аударған осы әңгіменің нұсқасын жариялады.