Кіріспе

Ирландтық клан
Ирландиялық ақсүйек отбасы

О'Доннелл әулеті (Ó Dónaill немесе Ó Domhnaill, Ó Doṁnaill немесе Ua Domaill; "Доналдың ұрпағы" деген мағынаны білдіреді) – орта ғасырлық және жаңа заманғы Ирландияның солтүстігіндегі Ольстердегі Тирконнелл патшалығының ең беделді ирландтық кланы болған.

Шығу тегі

О'Нилл отбасы сияқты, Тирконнелл О'Доннелл отбасы да Uí Néill-ден, яғни 5 ғасырдың басында Ирландияның Жоғары Королі болған Тоғыз Кешірімді Ниаллдан тараған; О'Нилл, немесе Cenél nEógain, өз шежіресін Эоган мак Ниаллға, ал О'Доннелл, немесе Cenél Conaill, Коналл Гулбанға дейін жегізеді, екеуі де Ниаллдың ұлдары. Коналлды Әулие Патрик крещение рәсімінен өткізді.

Елтаңба және ұраны

Рим императоры Ұлы Константин Мильвий көпірінің танымал шайқасы алдында болған көрістен кейін христиан дініне өтті, аспанда "чи-ро" белгісін көрді, содан кейін "In Hoc Signo Vinces" (Осы белгімен жеңіске жетесің) деген ұранды естіді, ол оған айқыш белгісімен жеңіске жететінін жеткізді. "Чи-ро" белгісі христиан айқышына ұқсас, "vexillum" деп аталатын байраққа бекітілді, және уақыт өте келе бұл ұран бүкіл Еуропада айқышпен байланысты болды. Аңыз бойынша, Әулие Патрик Тоғыз құлдың патшасы Ниаллдың ұлы Коналлдың қалқанын "Бахал Ису" (Исаның таяғы) деп аталатын жезтауымен соғып, оған айқыш белгісін салды, сондай-ақ оған сол сөздерді айтты және оны суға батырып, дінін қабылдауға көндірді. Әулие Патриктің өмірі мен істері (138-тарау), сэр Джон де Курсинің тапсырмасымен және Джоселин Фурнесс (шамамен 1185 ж.) жазған кітапта, Әулие Патрик Исаның таяғы немесе "Bacall Iosa" деп белгілі таяғын алып, ханзада Коналлдың қалқанын соқтырып, оған айқыш белгісін түсірді: "et mox cum baculo suo, qui baculus Jesu dicebatur Crucis signum ejus scuto impressit, asserens neminem de stirpe ejus in bello vincendum qui signum illud", яғни ол және оның ұрпақтары осы белгіні ұстанса, соғыста жеңіске жететінін айтты. Бұл аңыз бірнеше ғасырдан кейін "Lebhar Inghine i Dhomhnaill" еңбегінде де сипатталған. Оның жері Тир-Чоналл, Тирконнелл, Коналлдың жері аталды. Коналлдың Константин қалқаны және осы ұран ғасырлар бойы О'Доннелл әулетінің әртүрлі нысандағы елтаңбасы болды. Бұл ұран Ватикандағы Бернинидің император Константиннің ескерткішіне жақын "Scala Regia" жолының үстіндегі терезе астында, сол жағында құштарлық айқышы бар лентада да маңызды орын алған. Рим папасына құрмет көрсеткен императорлар мен монархтар "Scala Regia"дан төмен түсіп, Константиннің көрісін еске түсіретін ұранмен терезеден төмен шашыраған жарықты көріп, айқышқа еретіндей болар еді. Содан кейін олар оңға бұрылып, Әулие Петр Базиликасының атриуміне кіретін. Бұрынғы нұсқада (Бернинидің 17 ғасырдың ортасындағы жөндеулерінен бұрын) ұқсас көрініс 1608 жылы қайтыс болғанға дейін Римдегі Папа Павел V-ті (Палаццо Квириналеде) барған Тирконнеллдің 1-ші графы, принц Рори О'Доннеллге де әсер еткен болуы мүмкін. Бұл көрініс, әрине, кардинал Патрик О'Доннеллге де ұнаған болар.

Аумағы

Тирконнелл – Кеnel Конaйл руының атымен аталған аумақ, О'Доннеллдер билік еткен кеңаймақ жер. Ол қазіргі Донегал графтығының көп бөлігін, Инишовен түбегін қоспағанда, құрады. Бірақ ол Донегалдан тыс жерлерді де қамтыды, мысалы, Слайго графтығындағы Карбери, Лейтрим графтығындағы Росклогер, Ферманаг графтығындағы Магерабой және Фирлург, сондай-ақ Оңтүстік Лондондерри графтығының бір бөлігін, сондықтан ол қазіргі Ирландия Республикасымен және Ұлыбританиядағы Солтүстік Ирландияның бір бөлігімен шектесетін. О'Доннеллдердің билігінің символы – Донегал қамалы, О'Доннеллдерге тиесілі жеті қамалдың бірі. Қазір ол Ұлттық ескерткіш, және Қоғамдық жұмыстар басқармасы тарапынан ішінара қалпына келтірілді. Тирконнелл сонымен қатар Тиронның О'Ниллдері билеген аумаққа шектес болатын, олар үнемі оған үстемдік құқығын орнатуға тырысып, О'Доннеллдердің тарихын, көбінесе, олардың күшті көршілерімен рулық соғыстар мен солтүстік Коннахт және кеңірек Үлстерге иелік ету туралы талаптарын іске асыру әрекеттерінің тізімі ретінде жазды. Дегенмен, Тирконнелл Англия королі Генрих III мойындаған тәуелсіз мемлекет ретінде бір кезең бойы өмір сүрді.

Бастылық

Гофраид О Домхнаилл, алғашқы басшы, Домхналл Мор О Домхнаиллдің ұлы болған. 1257 жылы Гофраид Креадран-Килледе Морис Фицджеральдқа қарсы шайқасқа шығып жеңіске жетті. Гофраид О’Нейлге қарсы шайқаста алған жараларынан кейін қайтыс болды, оның орнын оның інісі Домхналл Ог басты, ол Шотландиядан О’Нейлдің талаптарына сәтті қарсы тұру үшін үлгеріп келді. Уақыт өте келе Тирконнелл О’Доннелл патшасы Еуропада Балықшы патшасы деп танылды, бұл Ла-Рошельде шарапқа саудаласатын балық экспорттарына байланысты болды.

О'Доннелл әулеті қолдауымен

О'Доннеллдер өнер, әдебиет және діни игіліктерді қолдаған. Олардың бірі – Манус, Колмцильдің (Қасиетті Колумбаның) өмірбаянын жазған. Олар сондай-ақ Донегал аббаттығындағы францискандардың қамқоршылары болды. Сондай-ақ, олар епископтарды тағайындау үшін "jus patronus" құқығын пайдаланған. 14 ғасырдың басында О'Доннелл билеушілері Слиго мен Тирконнелл арқылы Шотландияға қашып бара жатқан Темплер рыцарларына көмектесті, онда Баллимотеде Темплер монастырі орналасқан, бұл Персивал отбасының соңғы 300 жыл бойғы иелігі болған. Тирконнеллдің О'Доннелл билеушілері 12 ғасырдың соңында Улайд (Ульстер) әулетінің Донлевилеріне пана бергенімен де танымал, өйткені олардың патшалығы 1177 жылы Джон де Курсиге түскеннен кейін. Тирконнеллде Донлевилердің бір тармағы MacNulty деп аталды, бұл олардың бұрынғы Улайд патшалығына сілтеме жасай отырып, ирландтық Mac an Ultaigh, яғни "Ульстерлік ұл" деген мағынаны білдіреді. Донлевилер Тирконнеллге жер аударылған кезде О'Доннелл оларға "оллам леигис" немесе оның ресми дәрігерлерінің жоғары гейл мәртебесін берді. Шын мәнінде, осы екі MacDonlevy (> MacNulty) патшалық және Рим-католик діни қызметкері – Muiris mac Donnchadh Ulltach Ó Duinnshléibhe және Muiris mac Seaán Ulltach Ó Duinnshléibhe, Туам архиепискобымен бірге Хью Ро О'Доннеллге (Ред Хью О'Доннелл) көмектесті. Ал, өз кезегінде, ирланд графы О'Доннелл, ізгілікпен Дон Левидің жесіріне (1708 жылы қайтыс болған) үйленді, ол Якобит (якобизм) болды, соның арқасында Англияның Джеймс II және оның француз одақтастары британдық тәждерін қайтарып алуға тырысқанда, соңғы МакДонлеви Ирландияда отырды (1691 жылы кеткен), бұл ханзада Францияда Стюарттармен бірге Трир архиепископтығында жер аударылып қайтыс болғаннан кейін. Алайда, МакДонлеви мен О'Доннеллдің бұл одағынан ешқандай ұрпақ тумады. О'Доннелл әулеті патшаларының осы кешірімдері болмағанда, МакДонлеви және МакНульти дәрігерлерін лайықты қауым ретінде сақтап, олардың батыс медицинасының барысына ықпал етуі, Ниал О Глакайнды (L. Nellanus Glacanus) медициналық өнерде тәрбиелеуі және оқытуы мүмкін емес еді, содан кейін ол континентте сот анатомиясы мен патологиясының ізашарлық әдісін қолдана алды, алдымен өкпенің петехиальді қан кетуін және көкбауырдың ісігін сипаттады (Tractatus de Peste, 1629), және еуропалық медициналық қауым үшін дифференциалдық диагностиканың эмпирикалық әдісін түсіндірді, сондай-ақ ортағасырлық дәрігер және ғалым Кормак МакДонлевиді шығарды, ол Бернард де Гордонның Lilium Medicine, Gaulteris Agilonның De dosibus және Gui de Chuliacтың Chirurgia еңбектерін латын тілінен халық тіліне аударды. Кейінірек, 13 ғасырдың басында О'Доннелл О Клеирх патшаларына да көмек көрсетті. Онара Ультах Улидия (патшалық) МакДонлеви (династия) патшаларының ұрпағы болды, ол жоғарыда айтылғандай, Ольстер патшалығы Генри Плантагенеттің англо-нормандық күштеріне құлағаннан кейін Тирконнеллдің О'Доннелл патшаларының ресми дәрігерлері болды. Онара Донкхард О Клеирхпен, О Клеирх отбасының басшысының ұлымен үйленді, ол сонымен қатар Тайконнеллде болды. О Клеирхтер де білімді ирландтық патшалық отбасы болды, олар бүгінгі Гэлвей графтығындағы Uí Fiachrach Aidhne патшалығын Генри Плантагенеттің англо-нормандық күштеріне жоғалтты. О Клеирхтер О'Доннеллдің қызметіне ақын-тарихшылар, жазушылар және хатшылар немесе ресми бардтар ретінде кірісті, олар ирланд тілінде "оллам риг" деп аталды. Онара Доннахдқа Михеал О Клеирх (1590 – 1643 жж.) ұлын берді, ол Майкл О'Клири деп аталды, ол "Төрт қожайынының жылнамасының" басты авторы болды. Егер О'Доннеллдің көптеген рақымы болмаса, бұл одақ ешқашан орын алмас еді, ал Майкл О'Клири Гейл Ирландиясының осы тарихын еске алу үшін өмір сүрмеген болар еді.

Кейінгі күрес пен диаспора

О'Доннеллдер 1522 жылы Ноккаво шайқасында О'Ниллдерді жеңіске жеткізді. 1541 жылы Манус О'Доннелл «Бағыну және қайта беру» процесіне қатысты. 1567 жылы О'Доннеллдер О'Ниллдерге қарсы Фарсетмор шайқасында жеңіп, Ольстердегі автономияларын қайта бекітті. 1594-1603 жылдардағы Тоғыз жылдық соғыс кезінде Тирконнелл О'Доннеллдері, атақты Қызыл ханзада Хью О'Доннеллдің басшылығымен, маңызды рөл атқарды. Оның және оның одақтасы Хью О'Ниллдің басшылығымен олар Кинсейлге жол тартты және испандықтардың шабуылын күтіп, ағылшын әскерлерін қоршауға алды. Жолда олар Ардферт және Ликснауға О'Доннелл туыстарын орналастырып, одақтасы Керри лорды ФитцМорис территориясын қорғауға көмектесті. 1601 жылы Кинсейл шайқасы ұтылып, Ирландиядағы Геллдік тәртіп пен Брехон заңдарының соңы жарияланды, сонымен қатар Елизаветалық жаулап алу аяқталды. 1603 жылғы Мелифонт шартынан кейін жаңа король Джеймс I Рори О'Доннеллді кешіріп, оны Ирландия ақсүйектерінің титулы бойынша Тирконнелл графы етіп тағайындады. Рори 1607 жылы графтардың қашуына қатысты, нәтижесінде 1614 жылы титул жойылды, ал Тирконнелл және Ольстер Ольстер плантациясы арқылы жаулап алынды. Ол 1608 жылдың 28 шілдесінде Римде эмиграцияда қайтыс болды. 1608 жылы Рори О'Доннеллдің қайтысынан кейін, оның ұлы Хью, растау рәсімінде Альберт деген қосымша есім алды, және архидюк Альберттің қамқорлығымен Тирконнеллдің 2-ші графы болды (бұл титул 1614 жылы тәж тарапынан жойылды, бірақ бұл испан мемлекетінде оның оны пайдалануына кедерес келтірмеді), демек Тирконнеллдің соңғы титулды графы Роридің ұлы Хью Альберт болды, ол 1642 жылы мұрагерсіз қайтыс болды және өсиеті бойынша Хью Болдер О'Доннеллді мұрагері етіп тағайындады. Көне тарамға жататын Дэниел О'Доннелл (1666-1735), француз армиясындағы ирланд бригадасының генералы, оның әкесі Турлоу, бұрынғы Хью Даффтың ұлы Манус О'Доннеллдің ағасы Хью Дафф О'Доннеллдің ұлы болды. Дэниел сол кезеңдегі соғыстарда француз армиясында қызмет етті, Оденарде және Мальплаке шайқастарында О'Доннелл полкінің басында Марлборо герцогіна қарсы күресті.

Мұрагерлік

Кланның басшысы дәстүрлі түрде Ua Domhnaill ("О'Доннелл") деп аталды және ежелгі Брехон заң кодексінің бір бөлігі болған Танистер заңдары бойынша әсем әрі күрделі рәсімде Таоишик (басшы) ретінде инаугурацияланды. Геллдік биліктің және Брехон құқықтық жүйесінің құлауынан бері "Атау басшыларының" мұрагерлігі еркектердің бірінші туған ұлына берілу принципімен жүзеге асты. Сол кездегі қолда бар ақпарат негізінде, Ирландияның Бас Геральды Ларкфилд тармағының Джон О'Донелдін басшы ретінде мойындады және ол 1945 жылдың 11 қыркүйегінде Iris Oifigiuil газетінде "О'Доннелл" деген құрметті атағымен жарияланды, содан кейін 1954 жылғы Пасхада Донегал графтығында өткен О'Доннелл кланының жиынында О'Доннелл (Ua Domhnaill) атауының басшысы ретінде инаугурацияланды. Оның ұлы Тирконнелл О'Доннелл атының Ларкфилд тармағындағы соңғы басшы болды, атап айтқанда, Фр. Хью Амброз О'Доннел, O.F.M., "О'Доннелл" есімінің қазіргі нұсқасын қабылдаған, Киллинидегі францискандық діни қызметкер, Зимбабведегі миссионерлік қызметтен зейнеткерлікке шыққан және 2023 жылдың 11 шілдесінде қайтыс болған. Дегенмен, Фр. Хью ешқашан Атау басшысы ретінде инаугурацияланбаған, оның Танайстесі (мұрагері) Тирконнеллдің О'Доннелл, О'Доннелл аты-жөнінің басшысы ретінде, көбінесе Испанияның Грандеесі, Тетюанның 7-ші герцогы деп есептелді. Герцог сондай-ақ С. Е. Дон Хьюго О'Доннелл y Герцог де Эстрада ретінде де танымал, соңғы қосымша Герцог де Эстрада титул емес, анасының отбасының тегі. Тетуан герцогы Тирконнелл О'Доннелл кланы қауымдастығының белсенді мүшесі және Иерусалим, Родос және Мальтаның әулиелік Жоханның әмірлік әскери госпиталь орденінің мүшесі, яғни Мальта рыцары. Алайда, Бас Прокурордың кеңесіне сәйкес, 2003 жылы Генеалогиялық кеңсе Атау басшыларын мойындау тәжірибесін тоқтатты.

Соңғы кездері

Патрик Кардинал О'Доннелл (1856–1927) 1607 жылы Тирконнеллдің 1-ші графы жер аударылғаннан кейін Ольстерде, және мүмкін бүкіл Ирландияда ең танымал О'Доннелл атынан шықты. Томас О'Доннелл (1871–1943), 1900 жылдан 1918 жылға дейін Батыс Керри округінен депутат болды, ол маңызды аграрлық реформатор және Вестминстердегі Парламент Палатасында ирланд тілінде (гейл тілінде) сөз сөйлеген алғашқы депутат еді, бірақ спикер оны үнсіздікке шақырды, алайда Джон Редмондтың қолдауымен өзінің із қалдырды. Бұрын Донегал округынан Брайан О Домхнайл (О'Доннелл) есімді ирланд сенаторы болған.