Кіріспе
Қытай музыкалық аспаптары дәстүрлі түрде сегіз санатқа жіктеледі, олар ([[wikt:八音) деп белгілі. Сегіз санат – жібек, бамбук, ағаш, тас, металл, саз, лақ және тері; осы топтарға кірмейтін, бірақ дәстүрлі саналатын басқа да аспаптар бар. Қытайда материалдық категориялар бойынша аспаптарды топтастыру – музыканы жіктеудің ең алғашқы тәсілдерінің бірі.
Chinese musical instruments are traditionally grouped into eight categories known as ([[wikt:八音). The eight categories are silk, bamboo, wood, stone, metal, clay, gourd and skin; other instruments considered traditional exist that may not fit these groups. The grouping of instruments in material categories in China is one of the first musical groupings ever devised.
Жібек (絲)
Жібек аспаптары көбінесе ішекті аспаптар болып табылады (құбылатын, иіліп тартылатын және соғылатын түрлерін қоса алғанда). Ежелгі заманнан бері қытайлар ішектерге бұралған жібекті пайдаланған, бірақ қазіргі кезде металл немесе нейлон жиірек қолданылады. Жібек санатындағы аспаптарға:
Шұғылданған
Атауы Сурет – 25 сырлы цитра жылжымалы көпірлермен (көне деректерде 14, 25 немесе 50 сырлы делінеді) ([[wikt:古箏) – 16–26 сырлы цитра жылжымалы көпірлермен ([[wikt:箜篌) – бұрышты арфа. Феникс басты конгоу ([[wikt:鳳首箜篌) – Арқалы арфа. 10 ғасыр, Безеклик үңгірлері, 48-ші үңгір. (葫芦琴) – Юньнаньдағы накси халқы қолданатын төрт сырлы лютня, қабақ пішіндес денесі бар. Пипа сияқты таспалы, хулукиннің құрылымы пипаныкімен бірдей және пипа техникасымен ойнатылады. ([[wikt:忽雷琴) – груша пішіндес лютня, 2 сыры бар, денесі жылан терісімен қапталған; Тан дәуірінде қолданылған, бірақ қазір қолданылмайды. ([[wikt:琵琶) – груша пішіндес, таспалы, 4 немесе 5 сырлы лютня. ([[wikt:柳琴) – груша пішіндес денелі, төрт және бес сырлы шағын, таспалы лютня. – Ай пішіндес лютня, бес өлшемде: , , , , және; кейде (阮琴) деп аталады. ([[wikt:月琴) – ағаш денесі, қысқа таспалы мойны және төрт сыры жұппен күйленген лютня. ([[wikt:秦琴) – ағаш денесі және таспалы мойны бар лютня; сондай-ақ (梅花琴, сөзбе-сөз "гүл пішіндес аспап", оның денесі гүл пішіндес) деп те аталады. ([[wikt:三弦) – жылан терісімен қапталған денесі және ұзын, таспасыз мойны бар лютня; жапон аспабының атасы. – Цзин халқының (Қытайдағы вьетнамдықтар) аспабы, бір сырлы цитра, C3 дыбысына күйленген. ([[wikt:火不思) – түркі тектес, ұзын мойынды лютня. ([[wikt:弹拨尔) – Синьцзянның ұйғыр дәстүрлі музыкасында қолданылатын үш бағыттағы бес сырлы, ұзын мойынды лютня. ([[wikt:都塔尔) – Синьцзянның ұйғыр дәстүрлі музыкасында қолданылатын екі сырлы, ұзын мойынды лютня. ([[wikt:热瓦普 немесе [[wikt:热瓦甫) – Синьцзянның ұйғыр дәстүрлі музыкасында қолданылатын ұзын мойынды, таспасыз лютня. ([[wikt:天琴) – Гуансидегі Чжуан халқының 3 сырлы лютнясы. ([[wikt:起奔) – Лису халқының төрт сырлы лютнясы. ([[wikt:弯琴) – қайық пішіндес. Оның пішіні Мьянманың пішініне өте ұқсас. Төрт сырлы арфа түріндегі тағы бір нұсқасы Дунхуан провинциясының Могао үңгірлеріндегі Фейтиан суретінде табылды. ([[wikt:孔琴) – Бес сырлы, укулелеге ұқсас груша пішіндес лютня. ([[wikt:冬不拉) – қазақ, өзбек және башқұрт халқының ұзын мойынды лютнясы және музыкалық аспап. ([[wikt:其布厄) – Лису халқының 4 сырлы лютнясы. ([[wikt:赛玎) – Буланг халқының лютнясы. ([[wikt:玎崩巴) – Дай халқының 4 сырлы лютнясы. ([[wikt:德昂族丁琴) – Палаунг халқының 4 сырлы лютнясы. ([[wikt:苏古笃) – Накси халқының 4 сырлы лютнясы, денесі дәстүрлі түрде жылан терісінен жасалған, таспасыз саусақ тақтасы бар. ([[wikt:考姆兹) – донгсянг халқының ұзын мойынды лютнясы, таспасыз саусақ тақтасы бар.
long necked Kazakh, Uzbek and Bashkir lute and a musical string instrument ([[wikt:其布厄) – The 4 strings Lisu people lute ([[wikt:赛玎) – The lute of Bulang people ([[wikt:玎崩巴) – a 4 strings lute of Dai people ([[wikt:德昂族丁琴) – a 4 strings lute of Palaung people ([[wikt:苏古笃) – a 4 trings Naxi people's lute with fretless fingerboard, and the body is traditionally made from snake skin. ([[wikt:考姆兹) – a long necked Dongxiangs lute with fretless fingerboard.
Бас иіп
Аспап суреті ([[wikt:胡琴) – тік скрипкалар отбасы ([[wikt:二胡) – екі ішекті скрипка ([[wikt:中胡) – екі ішекті скрипка, дауысы ([[wikt:高胡) – екі ішекті скрипка, дауысы жоғары; сондай-ақ [[wikt:粤) деп аталады ([[wikt:板胡) – кокос резонаторы және ағаш беті бар екі ішекті скрипка, негізінен Солтүстік Қытайда қолданылады ([[wikt:京胡) – екі ішекті скрипка (пикколо), өте жоғары дауысты, негізінен Пекин операсында қолданылады (京二胡) – Пекин операсында қолданылады ([[wikt:二弦) – huqin отбасына жататын қытайлық ішекті аспап. Екі ішегі бар және көбінесе кантон музыкасында, әсіресе "қатты ішек" камералық ансамбльдерінде қолданылады ([[wikt:竹提琴) – цилиндрлі бамбук резонаторы және пауловния ағашынан жасалған дыбыс тақтасы бар хукцин (胡琴, тік скрипка), ескі стильдегі кантон операсында қолданылады, сахналық (қытай тілінде: gu qiang Yueju, 古腔粤剧) және сахнасыз (қытай тілінде: gu qiang Yue qu, 古腔粤曲) түрлерінде ([[wikt:椰胡) – кокос корпусы бар екі ішекті скрипка, негізінен кантон және Чаочжоу музыкасында қолданылады ([[wikt:大广弦) – Тайвань және Фуцзянь провинцияларында, негізінен Миньнань және Хакка халықтары қолдайтын екі ішекті скрипка; сондай-ақ [[wikt:大筒弦), (广弦), және (大管弦) деп те аталады ([[wikt:大筒) – Хунань провинциясының дәстүрлі музыкасында қолданылатын екі ішекті скрипка (壳仔弦) – кокос корпусы бар екі ішекті скрипка, Тайвань операсында қолданылады (六角弦) – гексагональ корпусы бар екі ішекті скрипка, оған ұқсас; негізінен Тайваньда қолданылады (铁弦仔) – мойнының соңында металл күшейткіш мүйізі бар екі ішекті скрипка, Тайваньда қолданылады; сондай-ақ (鼓吹弦) деп те аталады (牛角胡) – жақ мүйізінен жасалған скрипка, негізінен Тибет халқы қолданады – қабақ корпусы бар екі ішекті скрипка, Гуанси провинциясының Чжуан халқы қолданады – жылқы сүйегінен жасалған корпусы бар екі ішекті скрипка, Оңтүстік Қытайдың Чжуан және Буйей халықтары қолданады (土胡) – Гуанси провинциясының Чжуан халқы қолдайтын екі ішекті скрипка (角胡) – Гуанси провинциясының Гелао халқы, сондай-ақ Мяо және Донг халықтары қолдайтын екі ішекті скрипка (六胡) – Моңғолстанның Ішкі Моңғолиясындағы моңғол халқының алты ішекті скрипкасы ([[wikt:四胡) – жұптарға реттелген ішектері бар төрт ішекті скрипка (三胡) – қосымша бас ішегі бар үш ішекті скрипка; 1970 жылдары жасалған – саусақ тақтасы бар екі ішекті скрипка – саусақ тақтасы бар екі ішекті скрипка ([[wikt:雷琴) – саусақ тақтасы бар екі ішекті скрипка ([[wikt:低胡) – huqin отбасындағы төмен дауысты екі ішекті скрипка, үш өлшемде: (小低胡) – кішкентай, дауысы бір октава төмен ([[wikt:中低胡) – орташа, дауысы бір октава төмен ([[wikt:大低胡) – үлкен, дауысы екі октава төмен (大胡) – басқа атауы ([[wikt:革胡) – виолончель сияқты реттелген және ойналатын төрт ішекті бас аспап (低音革胡) – контрабас сияқты реттелген және ойналатын төрт ішекті аспап ([[wikt:拉阮) – виолончель үлгісінде жасалған төрт ішекті доғалы аспап (琶琴) – алмұрт тәрізді корпусы бар доғалы лютня (大琶琴) – бас лютня немесе бас доғалы аспап (牛腿琴 or 牛巴腿) – Гуйчжоу провинциясының Донг халқы қолдайтын екі ішекті скрипка (馬頭琴) – (моңғол тілінде: морин хуур) – моңғолдың екі ішекті "ат басы" скрипкасы (奚琴) – huqin отбасы аспаптарының ежелгі прототипі (韶琴) – электрлік скрипка – доғалы цитра; сондай-ақ деп те аталады (文枕琴) – 9 ішегі бар доғалы цитра ([[wikt:琤尼) – Гуанси провинциясының Чжуан халқы қолдайтын доғалы цитра ([[wikt:艾捷克) – Сіньцзянның ұйғыр дәстүрлі музыкасында қолданылатын төрт ішекті доғалы аспап, оған ұқсас ([[wikt:萨塔尔 or [[wikt:萨它尔) – 13 ішегі бар ұзын мойынды доғалы лютня, Сіньцзянның ұйғыр дәстүрлі музыкасында қолданылады. 1 ойналатын ішегі және 12 серіктес ішегі бар ([[wikt:胡西它尔) – Сіньцзянның ұйғыр дәстүрлі музыкасында қолданылатын төрт ішекті доғалы аспап. Qiaoqin (Шеньяннан келген жылан терісі резонаторы бар виолончель сияқты аспап) Shenhu (Шеньяннан келген) huqin (жылан терісімен қапталған резонаторы бар 2 ішекті тік скрипка) ерекше кең, мұрындық тембрі бар, ол Шанхайдан келген жергілікті қытай операсының жанры Huju (沪剧) -да негізгі сүйемелдеуші huqin (zhu hu, 主胡) ретінде қолданылады.
Жігіт
Instrument Image ([[wikt:揚琴) – балғамен соғылатын дульцимер ([[wikt:筑) – бамбук балғамен тартатын цитраға ұқсас цитра ([[wikt:牛筋琴) – Чжэцзян провинциясының Вэньчжоу қаласында дәстүрлі әңгіме айтуға сүйемелдеу үшін қолданылатын цитра. Ол да цитраға ұқсас, бірақ бамбук балғамен ойнатылады.
Бірлескен
(Вэньцинь) – , , және 50 немесе одан көп болат ішектермен үйлесімде. (Циньчжоу Цуоцинь) – Қытайдың Шандоң провинциясынан шыққан соғылып, тартылатын цитра.
Тас
Тас (wikt:石) санатына түрлі тас қоңыраулар жатады. Аспап суреті – ағаш қаңқаға арқанмен ілінген және балғамен соғылатын тас тақташалар жиынтығы. (特鐘) – ағаштан жасалған жақтауға арқанмен ілінген және балғамен соғылатын бір үлкен тас тақташа.
Тері (одан басқа)
Дагу (大鼓) – екі таяқпен ойналатын үлкен барабан. Huapengu (花盆鼓) – гүлшоқ тәрізді екі таяқпен ойналатын үлкен барабан; сондай-ақ ganggu (缸鼓) деп аталады. Huzuo Dagu (虎座大鼓). Huzuo Wujia Gu (虎座鳥架鼓). Jiangu (建鼓). Bangu (板鼓) – Бейжің операсында қолданылатын кішкентай, жоғары дыбысты барабан; сондай-ақ danpigu (单皮鼓) деп аталады. Biangu (扁鼓) – таяқпен ойналатын жалпақ барабан. Paigu (排鼓) – таяқпен ойналатын үштен жетіге дейінгі реттелген барабандар жиынтығы. Tanggu (堂鼓) – екі таяқпен ойналатын орташа өлшемді барабан; сонымен қатар tonggu (同鼓) немесе xiaogu (小鼓) деп аталады. Biqigu (荸荠鼓) – бір таяқпен ойналатын өте кішкентай барабан, Цзяннань січжуде қолданылады. Diangu (点鼓; сондай-ақ huaigu, 怀鼓) – екі беті бар жақтаулы барабан, бір ағаш соққышпен ойналады; Цзянсу провинциясының Шифангу ансамбль музыкасында және куньцю операсына сүйемелдеу үшін қолданылады. Huagu (花鼓) – гүл барабаны. Yaogu (腰鼓) – бел барабаны. Taipinggu (太平鼓) – тұтқасы бар жалпақ барабан; сондай-ақ dangu (单鼓) деп аталады. Zhangu (战鼓) – соғыс барабаны; екі таяқпен ойналады. Bajiaogu (八角鼓) – сегізбұрышты тамбурин, негізінен Солтүстік Қытайдан шыққан әңгіме айту әндерінде қолданылады. Yanggegu (秧歌鼓) – күріш егу барабаны. Gaogu (鼛鼓) – соғыс алаңындағы командалар мен ірі құрылыстар үшін қолданылатын үлкен ежелгі барабан. Bofu (搏拊) – темпті белгілеу үшін қолданылатын ежелгі барабан. Jiegu (羯鼓) – Таң дәуірінде қолданылған құмсақ пішіндес барабан. Tao (鼗; pinyin: táo) немесе taogu (鼗鼓) – ритуалдық музыкада қолданылатын дөңгелек барабан. Bolang Gu (波浪鼓; pinyin: bo lang gu) – дәстүрлі қытай дөңгелек барабаны және ойыншық. Linggu (铃鼓) – қоңыраулы барабан.
Басқалар
Құрал бейнесіГуди (骨笛) – сүйектен жасалған көне флейта. Хайлуо (海螺) – теңіз қабығы. Куксиан (口弦) – бамбук немесе металдан жасалған жақ арфасы. Еди (叶笛) – жел аспабы ретінде қолданылатын жапырақ. Шуицзинди (水晶笛) – кристалдық флейта. Zutongqin (竹筒琴) – бамбук түтік цитрасы. Shu pi hao (树皮号, сөзбе-сөз "ағаш қабығы мүйізі"): Хунань провинциясының батыс-орталық аймағындағы, Хуайхуаның батысында, Синьхуаң Донг автономиялық округінің Донг халқы қолданатын, Гуйчжоу провинциясымен шекараға жақын, Қытайдың оңтүстік-орталық бөлігіндегі дәстүрлі мүйіз. Бұл аспапты Хунань провинциясының осы аймағындағы туцзя және мяо этностары да қолданады. Оны жасау үшін жас пауловния ағашы кесіледі, содан кейін өткір пышақпен қабығы ұзын, ирек жолақтарға ақырындап бөлінеді, олардың ені бірнеше дюймге жетеді. Содан кейін қабықтың бұл жолағы тығыз оралып, конус тәрізді ұзын түтік жасалады, ол мүйіз сияқты, шуылдап тұрған ауыздықпен тар жағынан үрленеді.
Этностық аспаптар
Құрал суреті Этникалық топ Шашақты барабан Шашақты барабандар Қытайдың барлық аймақтарындағы этникалық топтар тарапынан қолданылады. Суретте көрсетілген үлгі көбінесе моңғол, тунгус және түркі халықтарында кездеседі. Лушэн (немесе қиж) – мяо/хмонг халқының еркін тілшелі лақты аспабы. Бес немесе алты құбыры бар еркін тілшелі лақты аспап, Қытайдың оңтүстік-батысы мен көрші елдерде, мысалы мяо (немесе хмонг) халқы қолданады. Лили (唎咧) – Хайнань аралының Ли халқы ойнайтын конустық саңылаулы желді аспап. Мяо халқы ойнайтын флейта.
Ойын контексттері
Қытай аспаптары жеке орындалады, үлкен оркестрлерде (бұрынғы императорлық сарайда) немесе кішігірім ансамбльдерде (шайнаханаларда немесе халық жиындарында) тартуға болады. Дәстүрлі қытай музыкасында әдетте дирижер болмайды, сондай-ақ орындау кезінде ноталар немесе табылатуралар қолданылмайды. Музыка көбінесе естіп үйреніліп, музыкант(тар) бұрыннан жаттап алып, кейін көмексіз ойнайтын. 20 ғасырдан бері ноталар жиі қолданыла бастады, сондай-ақ ірі оркестрлік топтарда дирижерлердің пайдалануы да кеңейді.