Кіріспе

Lonmin 2012 жылдың тамызында Марикана шахтерлерінің ереуілінен кейін халықаралық деңгейде танымал болды, сол ереуіл кезінде Оңтүстік Африка полиция қызметінің қызметкерлері 100-ден астам Lonmin ереуілші қызметкерін атты (36 адам қаза тауып, 78 адам жарақат алды). 2019 жылдың 10 маусымында Sibanye Stillwater Lonmin plc компаниясын толық сатып алды.

Тарих

Компания 1909 жылғы 13 мамырда Ұлыбританияда «Лондон және Родезия тау-кен және жер компаниясы» лимитті шартымен тіркелді. Оның негізгі капиталы 1300 фунт стерлинг болды, ол жеті акционерден жиналды. Джулиус Вейл басшылығымен компания Родезиядағы кен орындарына инвестиция салуды бастады. 1912 жылы Lonrho шаруашылық жерлерге де инвестиция жасады және 1945 жылға қарай Родезияның ең ірі компаниясына айналды. 1962 жылы бизнесмен Тинь Роуленд бас директор болып тағайындалды. ХХ ғасырдың екінші жартысында көп жылдар бойы компания жиі жаңалықтарда болды, себебі оның кен бизнесі саяси тұрғыдан сезімтал аймақта орналасқан еді, сонымен қатар, бұл бизнеске толығымен тәуелді емес конгломерат болуға тырысқандықтан, бірнеше компанияларды сатып алу шайқастарында белсенділік танытты, ең ірісі – «Найтсбридж» сауда орталығының «Harrods» бөлімі үшін болды. Бұрынғы консервативті министр Дункан Сэндис, «Ashanti» компаниясының директоры, 1972 жылы Lonrho төрағасы болды. Британ корольдік отбасының мүшесіне (Александра ханшайымына) үйленген сэр Ангус Огилви Lonrho директоры болды, бұл компанияның істеріне бұқаралық ақпарат құралдарының қызығушылығын арттырды. Огилвидің мансабы Лонрхоның Родезиямен сауда жасауға байланысты санкцияларды бұзу туралы дауға қатысқан кезде аяқталды. Премьер-министр Эдвард Хит 1973 жылы парламентте компанияны «капитализмнің жағымсыз және қабылдамас жағы» деп сипаттап сынады. 1979 жылы Lonrho компаниясында бүкіл әлем бойынша 140 000 адам жұмыс істеді. 1980-ші жылдары Lonrho британдық газет нарығына енді, 1981 жылы «The Observer» жексенбілік газетін және 1986 жылы жаңадан шыққан «Today» күнделікті газетін сатып алды. «Today» келесі жылы «News International» компаниясына сатылды, ал «Guardian Media Group» 1993 жылы «Observer» газетін сатып алды. Оның орнына «The Observer» газетінің бұрынғы бас директоры Ник Моррелл келді. Роулендтің қайтыс болуына екі ай қалғанда (1998 жылғы 26 шілдеде) Lonrho активтері бөлінді. Екі акционерлік компания құрылды: «Lonrho plc» және «Lonrho Africa plc» – біріншісі Африка континентіне жатпайтын барлық бизнес пен кен активтерін сақтап қалды. 1999 жылы «Lonrho plc» «Lonmin plc» деп қайта аталды, соның нәтижесінде компанияның жаңа кезеңі басталды. 2000 жылы Гордон Хаслем бас директор болды. 2004 жылы Брэд Миллс бас директор болып тағайындалды, ол 2008 жылы лауазымынан кету ниетін білдірді. Lonmin төрағасы сэр Джон Крейвен Миллстің «соңғы төрт жылда компанияны дамытуға қосқан үлесі зор» екенін айтты, себебі ол механикаландырылған кен өндірісін енгізу арқылы кеншілердің қауіпсіздігін арттырды және өнімділікті жоғарылатты. Lonmin компанияның бизнес дамуына жауапты бұрынғы стратегиялық директор Иан Фармер оның орнын басатынын мәлімдеді. 2008 жылғы 1 қазанда Lonmin акцияларының 24,9% үлесін сатып алғаннан кейін «Xstrata» компаниясы Lonmin акциясын 33 фунт стерлингке сатып алудан бас тартты, себебі «жаһандық қаржы дағдарысының» салдарынан «қаржы нарықтарындағы бұрын-соңды болмаған белгісіздік» туды. «Xstrata» және Lonmin-дегі оның 24,9% үлесі кейіннен 2013 жылғы 2 мамырда «Glencore» компаниясымен сатып алынды. «Glencore» 2015 жылғы 11 ақпанда «Xstrata» компаниясын сатып алғаннан кейін мұраға алған Lonmin-дегі 23,9% үлесін сатуға ниетті екенін жариялады. «Glencore» компаниясының Lonmin-дегі үлесін сату «Glencore» акционерлеріне ақшалай бөліп беру арқылы жүзеге асырылады. Фармер 2012 жылы денсаулығына байланысты бас директор лауазымынан кетті. 2019 жылы Lonmin компаниясын «Sibanye Stillwater» сатып алды.

Марикана шахташыларының ереуілі

2012 жылдың 10 тамызында Рустенбургке жақын орналасқан Мариканадағы Lonmin платина кен орындарында 3000 жұмысшы Lonmin компаниясы жұмысшылармен кездеспегендіктен жұмыстан бас тартты. Бұл оқиға 11 тамызда Ұлттық шахтерлер одағының (NUM) басшылары ереуілде болған NUM мүшелеріне оқ атқан деген күдіктен кейін басталган зорлық-зомбылық оқиғаларынан соң халықаралық назар аударды. Медиада "Марикана трагедиясы" деп аталған оқиға 2012 жылдың 16 тамызында полиция Мариканадағы Нканенг шатырлы елді мекеніне жақын "коппи" (төбешік) биігінде ереуілде болған Lonmin жұмысшыларының жиынына шабуыл жасаған кезде болды. Полицияның атуы салдарынан 34 шахтер қаза тауып, тағы 78 шахтер жарақат алды, бұл полиция мен Оңтүстік Африка үкіметіне қарсы наразылық пен ашу-ыза тудырды. Оқиға одан әрі даулы болды, өйткені қаза тапқандардың көп бөлігі арқасынан атылғаны және көптеген құрбандар полиция шебінен алыс жерде атылғаны анықталды. 2012 жылдың 16 тамызындағы зорлық-зомбылық – апартеид дәуірі аяқталғаннан бері Оңтүстік Африка қауіпсіздік күштерінің азаматтарға қарсы қолданған ең қасіретті күші болды. Марикана комиссиясы барысында Lonmin басшылығы Lonmin акционері және ANC саясаткері Сирил Рамафосадан "қылмыстық" наразылық білдірушілерге қарсы "бірлескен шаралар" жүргізуді сұрағаны және көптеген адамдар осыны трагедияға жауапты деп санайтыны белгілі болды. Оңтүстік Африка полиция қызметінің мәлімдемесінде Lonmin ереуілдегі шахтерлермен келіссөздер жүргізбегендіктен зорлық-зомбылыққа жауапты деп айыпталды.

2014 жылғы Оңтүстік Африка платиналық соққы

2014 жылдың қаңтар айының соңында Lonmin компаниясының мыңдаған қызметкерлері 12 500 ранд (1180 доллар) көлеміндегі базалық жалақы талап етіп ереуілге шықты. Бұл сома шахтадағы жатақханада тұрмаған қызметкерлерге төленетін, «тұруға жәрдемақысы» деп аталатын төлемді қамтымайды. Осы жалақы үшін 2012 жылы Оңтүстік Африка полициясы (САПҚ) ереуілдегі шахтерлерді атып өлтірген болатын. Шахтерлердің көп бөлігі «AMCU» кеншілер кәсіби одағының мүшелері еді, ал Оңтүстік Африка саяси қайраткері және Экономикалық Азаттық Жолдастарының Бас қолбасшысы шахтерлердің ереуілді жалғастыруына қолдау көрсетуге уәде берген. Платина кеншілері негізінен Марикана қаласында орналасқан, осы қалада Юлиус Малема саяси партиясын құрып, көптеген шахтерлердің арасында танымал болды. Оңтүстік Африка тарихындағы ең ұзақ ереуіл 2014 жылдың маусым айының соңында аяқталды, кеншілер кәсіби одағы кен иелерімен 3 жылдық келісімге келді. Келісімге сәйкес, базалық жалақысы 12 500 рандтан аз болған ең төмен жалақы алатын жұмысшылардың жалақысы екі жыл бойы айына 1000 рандқа (95 доллар) және үшінші жылы айына 950 рандқа артты. Сондай-ақ, келісімде платина кеншілерінің ешқайсысының базалық жалақысы 8000 рандтан кем болмайтыны қамтамасыз етілді.

Дау

2017 жылдың қазан айында Оңтүстік Африка Тау-кен форумы (MFSA) және Bapo ba Mogale Investments (BBMI) президент Джейкоб Зумаға 2014-2018 жылдарға арналған әлеуметтік және еңбек жоспарына (SLP) сәйкес келмегендігі үшін Lonmin компаниясының жұмыс лицензиясын тоқтатуды талап етті.