Кіріспе

Шехтер хаты, сондай-ақ Гениза хаты немесе Кембридж құжаты деп аталады, ол 1912 жылы Соломон Шехтер Каир Генизасында тапқан. Бұл 940 жылдардың басындағы Византия империясы, Хазар қағанаты және Киев Русіне қатысты соғыстарды, соның ішінде бірнеше мәселелерді талқылайтын авторсыз хазар хаты. Ғалымдар оның нақтылығы туралы пікірталас жүргізіп келеді.

Хат

Шектер хаты белгісіз хазар авторының белгісіз еврей мәртебелі тұлғасына жолданған хабарлама ретінде түсіндіріледі. Кейбір зерттеушілер Шектер хатының хазар патшасы Иосифпен алғашқы, сәтсіз хат алмасуынан кейін Константинопольдік хазардың Хасдай ибн Шапрутқа жолданғанын айтады (Хазар хаттарына қараңыз). Дегенмен, соңғы тарихнама есімдердің еврей мистикалық дәстүрлерін еске түсіретінін және оның мазмұнын растайтын тарихи деректердің жоқтығын көрсетіп, оны Израильдің жоғалған тайпалары туралы фантастикалық әңгімелер дәстүріне жатқызады. Хат 1898 жылы Шектердің Кембридж университетіне сыйлаған Гениза жинағына қосылған. Оның көп бөлігі оқылмайды, тек екі мәтіндік бөлік сақталған. Бұл хаттың, хабарламаның немесе аңыздың нақты мәнін анықтауды қиын жасайды.

Қайта құру мәтіні

Шектер хаттарында хазарлардың дінге өтуі туралы Хазар хаттары мен Кузариден өзгеше баяндама бар. Шектер хатындағы мәліметтерге сәйкес, Персия мен Армениядан яһудилер қудалаудан қашып Хазарияға көшіп келген, онда олар көшпелі хазарлармен араласып, көбінесе толығымен сіңіп кеткен. Кейін күшті әскербасы пайда болды (Шектер хатында оның аты Сабриел деп берілген), ол хазарлардың билеушісі болуға қол жеткізді. Сабриел ертедегі яһуди қоныс аударушыларының алыс туысы болған, ал оның әйелі Серах оны иудаизмді қабылдауға икпал етті, соның салдарынан халық оның соңынан ерді. Хаттағы одан кейінгі мәліметтердің көп бөлігі, бірнеше фрагменттен басқа, жоғалып кеткен. Хазар мемлекеті туралы бұл мәліметтер сол дәуірдегі мұсылман, яһуди және Византиялық дереккөздердегі көші-қон соғыстары туралы ешбір мәліметке сәйкес келмейді. Бұған қоса, ол хазарлардың иудаизмді қабылдауы және билеуші топтың атаулары туралы басқа да барлық мәліметтерден күрт өзгешеленеді. Аталған тұлғалардың аттары – Сабриелдің еврей мистикалық дәстүріндегі періште есімі, Серахтың Киелі кітаптағы кейіпкер болуы және оның Симеон тайпасынан таратылғандығы туралы айтылуы (оның құлауы Киелі кітапта баяндалған), мәтіннің сенімді емес екенін және ізгі ниеттер мен мистикалық жазулардың бай еврей дәстүріне күшті ықпал еткенін көрсетеді.

HLGW және Romanus

Хаттың сақталған келесі маңызды бөлімі авторға жақында болған оқиғаны баяндайды – Византия императоры Роман I Лекапенның ықпалымен Русь князі (княз) Олегтің Хазарияға шабуылы. Яһудилерді қуғынға түсірген Роман, оның саясатына Хазарлардың қарсы шараларына тойтарыс беруді көздеген болуы мүмкін. Хатта айтылғандай, ХЛГВ Таман аймағында Хазар генералы Песахтан жеңіліс тапты. Хазарлардың өлім жазасымен қарсыласатын ХЛГВ Константинопольге шабуыл жасасуға келісті (әсіресе, мұндай шабуыл 941 жылы болған), онда ол талқан жеңіліске ұшырап, Персияға қашып, сонда қайтыс болды. Егер Олег шын мәнінде Хельги (HLGW) болса және осы соғыстарға қатысқан болса, Гениза хаты Бірінші жылнамамен қайшы келеді, себебі Бірінші жылнама Олегтің 912 жылы қайтыс болғанын, ал Новгородтың бірінші жылнамасы 922 жылы қайтыс болғанын көрсетеді.

Мәтіннің мән-маңызы

Егер бұл хатты жоғалған тайпалар туралы аңыз ретінде емес, сөзбе-сөз түсіндірсек, ол хазарлар туралы қалыптасқан көзқарасқа қарсы келеді. Біріншіден, оның дінге өту туралы нұсқасы автордың хазар замандастарының бір бөлегінің иудей тегінен шыққандығын көрсетеді. Бұл мәліметтің дұрыстығына қарамастан, хазарлар өздерін әлемдік еврей қауымының толыққанды мүшелері деп санағандықтарын көрсетеді. Хатта хазарлардың иудаизмді қабылдағаннан кейінгі алғашқы кезеңдерде аланилердің бір бөлегі де иудаизмді ұстанған, тіпті Алания Хазарияны жауларынан құтқаруға көмектескен (52–53 жолдар). Бұл Бенжамин Туделаның Аланиядағы иудаизм туралы айтқан сөздерін растайтын жалғыз дерек. Сонымен қатар, егер мәтіндегі HLGW Олегке (Хелги) сілтеме жасаса және ол осы соғыстарға қатысқан болса, онда Гениза хаты Негізгі жылнамадағы Олегтің 912 жылы қайтыс болғаны туралы мәлімдемеге қайшы келеді, ал Новгородтың бірінші жылнамасы оның 922 жылы өлгенін айтады. Негізгі жылнамадағы Игорь Киевтің 912 жылдан 944 жылға дейін билік құрғаны туралы айтылғаннан өзгеше, Константин Цукерман (1995) Игорьдің тек 941 жылдың жазынан 945 жылдың қысына дейін билік еткенін тұжырымдайды. Бұрын көптеген ғалымдар Шектер хатының мәліметтерін ескермеген. Цукерман Шектер хатының мәліметтері басқа да көптеген орыс деректерімен сәйкес келетінін және бұл Олег пен Игорьға адал топтар арасындағы ерте орыс мемлекетіндегі күресті көрсететінін, нәтижесінде Олегтің жеңіліске ұшырағанын көрсетеді. Цукерман орыстардың ертедегі тарихын осы деректерді ескере отырып қайта қарастыру қажет деп болжады. Цукерман мен осы деректерді талдаған басқалардың пікірінше, хазарлар Киевті 10 ғасырдың басына дейін жоғалтпаған (дәстүрлі түрде айтылатын 882 жыл емес), Игорь Руриктың ұлы емес, одан алыс туыс болған, ал Олег Рурикпен бірден із суы жоқ, олардың арасында аңызға айналған варяг билеушісі мен оның тарихи мұрагерлері арасында жоғалған бір буын болған.