Кіріспе

Британ туған американдық тарихшы, ғылым жазушысы, лекция оқыған адам, педагог және философ Генри Фицджеральд Хёрд (6 қазан 1889 – 14 тамыз 1971), көбінесе Джеральд Хёрд деп аталады, британ туған американдық тарихшы, ғылым жазушысы және радио хабар таратушы, қоғамдық лекция оқыған адам, педагог және философ. Ол көптеген мақалалар мен 35-тен астам кітап жазды. Хёрд 1940-1960 жылдар аралығында Олдос Хаксли, Генри Люс, Клэр Бут Люс және Анонимді алкоголиктер ұйымының негізін қалаушы Билл Уилсон сияқты көптеген белгілі адамдарға кеңесші және ұстаз болды. Оның еңбегі 1960 жылдан бері Батыс әлемінде кең тараған сананы дамыту қозғалысының алға басушысы және оған ықпал еткен.

Ерте өмір

Ағылшын-ирландтық дін қызметкерінің ұлы, Хёрд Лондонда дүниеге келген. Ол өркендеп, адал, тәртіпті, нығайып, қажырлы жігітке айналды. Ол Кембридждегі Гонвилл және Каиус колледжінде тарих және теологияны оқыды, тарих мамандығын құрметті дипломмен аяқтады. Басқа да жұмыстарда жұмыс істегеннен кейін, 1926 жылдан 1929 жылға дейін Оксфорд университетінің сырттай білім беру бағдарламасында дәріс берді. Хёрд ғылымдағы жаңалықтарға үлкен қызығушылық танытты және 1929 жылы ғылыми гуманизмге арналған, қысқа ғұмырлы ай сайынғы журнал – The Realist-тің редакторы болды. Оның демеушілері Х.Г. Уэллс, Арнольд Беннетт, Джулиан Хаксли және Алдус Хаксли болды. 1927 жылы Хёрд South Place Ethical Society үшін дәріс оқуын бастады. 1930 жылдары ол BBC-нің алғашқы ғылыми сарапшысы болды. Жастығында ол Ирландиядағы Ауыл шаруашылығы кооперативтерінің қозғалысында жұмыс істеді. 1920-шы және 1930-шы жылдардың басында ол кооперативтік қозғалыстың негізін қалаушы, сер Хорас Планкетттің жеке хатшысы болды. Ол өмірінің соңғы жылдарын Суррейдегі Вайбриджде өткізді. Планкетті құрметтеген және Хёрдтің досы болған Наоми Митчисон сол кез туралы былай деп жазды: "Біздің бәріміз оны Х.П. деп атағанбыз, ол өзінің ең жақсы кезеңінен өтіп, көбінесе ауыратын, бірақ өзіне арналған жұмысын жалғастыруға тырысатын. Герельд [Хёрд] оны үнемі бақылап, бірде Х.П. кенеттен шаршап қалғанда кешкі ас дастарқанынан кенеттен кеткені үшін кешірім сұрады". 1920-шы жылдардың ортасында Хёрд Лондонда бірге тұрған, ірі азық-түлік дүкенінің жас мұрагері Кристофер Вудпен романтикалық қарым-қатынас бастады. Алайда, шамамен 1935 жылы Хёрд өзін бойжеткен деп жариялады, бірақ ол Вудпен 1950 жылға дейін ара-тұра бірге тұруын жалғастырды. Хорас Планкетт АҚШ-тың Небраска және Вайоминг штаттарында жылжымайтын мүлікке ие болды және өсиетімен Хёрдқа бірнеше мүлікті қалдырды.

Мансап

Ол алғаш рет 1924 жылы кітап авторы ретінде еңбек еткен, бірақ 1929 жылы жарық көрген «Адамзаттың өрлеуі» британдық академияның Герц жүлдесін алғандықтан, оның алғашқы танымалдылығын әкелді. 1930 жылдан 1934 жылға дейін ол BBC-де ғылым және өзекті мәселелер жөніндегі сарапшы болып жұмыс істеді. 1932 жылдан 1942 жылға дейін Хёрд Психикалық зерттеулер қоғамының кеңес мүшесі болды. 1931 жылы Хёрд топтық сананы немесе топтық байланысты дамыту мақсатында бейресми зерттеу тобын құрды, ол «Инженерлер зерттеу тобы» деп аталды, себебі оның бірнеше мүшесі кейіннен компьютерлерді әзірлеуге қатысқан инженерлер еді. Наоми Митчисон да белсенді түрде қатысты. 1936 жылдан кейін Хёрд Митчисонмен Испания азамат соғысында республикашылдарды жақтауы және топтың басқа мүшелерімен бірге республикалық Испанияға қару-жарақ жеткізуге тырысуы себепті байланысын үзді. Митчисонға жазған соңғы хатында Хёрд Испания соғысының құрбандарына көңіл айтты, бірақ соғыста тарап тартуды «өлімге әкелетін ауруға шалдыққан науқастың туыстары оны қарапайым емшімен емдеуге болады деп сенгендей» деп салыстырды. Осыдан кейін Хёрд Бейбітшілікке берілгендер одағының құрылуына белсенді қатысты. Ол бейбітшілікті қолдаушы ретінде танылды және медитация мен «дисциплиналық зорлық-зомбылықсыздық» арқылы мінез-құлықты өзгертуді ұсынды. Ол «күнделікті тәжірибеден тыс түсініктің еркін ағынын жіберіп, сананы таза ұстау мәселесін» шешу қажет деген қорытындыға келді. 1942 жылы ол салыстырмалы діндерді зерттеуге арналған орталық ретінде Трабуко колледжін құрды. Бұл рухани өмірді дамытуға арналған бірлескен оқу орталығы болды. Бос кезендегі ғалым ретінде Хёрд Горац Планкеттен және өз отбасынан алған мұрасының арқасында Америкада қамтамасыздықпен өмір сүрді. Ол осы амбициялық жобаға мұрасының бір бөлігін жұмсады. Идеалдық тәжірибе үшін жер қажет болды, сондықтан Хёрд Санта-Ана тауларындағы Трабуко каньонында 300 акр жер сатып алды. Хёрд – бағыт-бағдар беруші және көмекші кеңесші болды, бірақ табиғатынан ол ұйымдастырушы да, басқарушы да емес еді. Кристофер Ишервудтың жүрегіндегі туысы Феликс Грин осы рөлдерді атқарды. Грин кәсіби тұрғыда журналистика мен кино саласында мансап құрды, бірақ Трабуконы құрған кезде архитектураны және жерді дамытуды жоспарлауда да талантын көрсетті. Грин қауымдастықтан кетіп, үйленгеннен кейін көп ұзамай Трабуко колледжіндегі өмірдің практикалық жағы нашарлай бастады. Хёрд жерді және ғимараттарды Оңтүстік Калифорниядағы Веданта қоғамына сыйлады, ол әлі де осы орынды Рамакришна монастыры және демалыс орны ретінде пайдаланады.

Психоделиктер

1954 жылы Хёрд мескалинді, ал 1955 жылы ЛСД-ді сынап көрді. Ол, егер дұрыс қолданса, бұлардың адамның "ой-өрісін кеңейтуге" зор мүмкіндік беретінін, адамға өзінің жеке басынан тысқарыны көруге мүмкіндік ететінін сезінді. 1956 жылдың тамызында Анонимді алкоголиктер ұйымының негізін қалаушы Билл Уилсон алғаш рет Хёрдтың басшылығымен және Калифорниядағы ардагерлер әкімшілігі ауруханасының психиатры Сидни Коэннің куәлігімен ЛСД қабылдады. Уилсонның сөзіне сүйенсек, бұл сеанс оған бірнеше жыл бұрын басынан өткен спонтанды рухани тәжірибесін қайта сезінуге мүмкіндік берді, бұл оған өзінің алкоголизмнен арылуына көмектескен. 1950 жылдардың соңында Хёрд психиатр Коэнмен бірге Джон Хьюстон мен Стив Алленді қоса алғанда, басқаларды ЛСД-мен таныстыру үшін жұмыс істеді. Тәжірибесі арқасында Хёрд психоделиктердің құндылығына қатысты салмақты пікірге келді, себебі олардың ең жақсы нәтижесінде тудыратын түсініктер мен қуаныш уақытша жағдайлар болып табылады. Діни жазушы Дон Латтин Хёрдтың көзқарасын былай деп жазды: "ЛСД құпиялардың мәнін түсінуге көмектеседі, бірақ ол бірден жауап бермейді". Хёрд сол кездегі белгісіз Хьюстон Смитті Олдос Хакслимен таныстырды. Смит АҚШ-тағы көрнекті дінтану ғалымдарының біріне айналды. Оның "Дүние діндері" атты кітабы осы саладағы классика болып саналады, екі миллионнан астам данасы сатылды және салыстырмалы дінтануға ең пайдалы кіріспе ретінде қарастырылады. Хакслимен болған кездесу Смиттің Тимоти Лиримен байланысына әкелді.

Адамзат тарихының бес дәуірі

1964 жылдың қаңтар айында, кейбір адамдар Хердтің ең маңызды еңбегі деп санайтын «Адамның бес дәуірі» атты кітабы жарық көрді. (Жаңа басылымы «Адамзаттың бес дәуірі» деп қайта аталды.) Хердтің пікірінше, қазіргі индустриалды дамыған қоғамдарда (әсіресе Батыста) адамдардың басты даму кезеңі төртіншісі болуы керек: «толық жеке тұлғаның» «гуманистік сатысы», ол ақыл-ойымен басқарылады, өзін автономды, басқалардан бөлек санап, дербес өмір сүреді. Херд (226-бетте) бұл кезеңді «адамзаттың толығымен жекеленген, тек өздерінің жекелеген ауыртпалықтары мен қуаныштарын ғана сезіне алатын, ал басқалардың сезімдерін шамалы ғана түсінетін, өзін-өзі іздейтін негізгі гуманистік ұғымымен» сипаттайды. Осындай тапқыр жануарлардың әрқайсысы өз пайдасын іздеп, оларды өзара байланыста ұстау үшін жеке мүдделеріне сүйену қажет. Қазіргі индустриалды қоғамда, әсіресе білімді болса, адам жасөспірім шағында «гуманистік толық тұлғаның» «бірінші жетілуіне» қадам басу мүмкіндігіне ие. Алайда, Хердтің сөзіне сүйенсек, бесінші кезең қалыптасу үстінде, адамның жеке психологиялық фазасынан кейінгі және демек, мәдени фазасы. Хердтің айтуынша, екінші жетілу «жеке жетістіктерден, экономикалық тәуелсіздіктен және өмірден ләззат алудың психофизикалық қабілетінен» асып түсуі мүмкін (240-бет). Херд бұл фазаны «Лептоидтық адам» деп атады (грек тілінен «lepsis» – «секіру» сөзінен), себебі адамдар сананы едәуір кеңейтуге, психиканың барлық аспектілерін біріктіруге, ешқайсысын жасырмай немесе жат сезім тудырмай «секіруге» мүмкіндік алады. Осындай даму кезеңін мойындаған қоғам, ішкі қайшылықтарын шешіп, ішкі кедергілерін жойып, қазіргі заманның даналары болуды қалайтын адамдарды құрметтейді және қолдайды. Фрейд сияқты «толық жеке тұлға» фазасының маңызды психиатрлары мен психологтарының ойынша, биологиялық және психологиялық денсаулықты ғана емес, сонымен қатар қоғам тарапынан мойындалған мағыналы «екінші жетілуге» қол жеткізген Лептоидтық адам, өткеннің мистиктеріне ұқсас дамыған руханиятқа ие болуы мүмкін; және даналыққа толы тұлғаға айналуы мүмкін. Бірақ біз әлі де ұжымдық және мәдени тұрғыдан ауысу кезеңіндеміз, аса жекешіл төртінші «гуманистік» фазадан тыс ешқандай ұғымды танымаймыз. Хердтің пікірлері қоғамдағы теңгерімсіздіктер, технологиялық күшті пайдаланудың дұрыс емес мақсаттары туралы ескерту болды. Ол былай деп жазды: «Біздің осалдығымызды сезінеміз: біздің үнемі өсіп келе жатқан қуатымыз бен мақсаттың жеткіліксіздігі; біздің сынға қабілетті талдау қабілетіміз бен шығармашылықтың жетіспеушілігі; біздің жеңіске жеткен тиімді техникалық біліміміз бен құндылықтар, мағына, ерік-жігерді тәрбиелеу, жүректі көтеріп, ақыл-ойды жарылқау үшін тиімсіз, маңызды емес біліміміз». 2023 жылдың мамырында Хердтің «Адамның бес дәуірі» кітабының қайта қаралып, қайта аталған басылымы «Адамзаттың бес дәуірі» деген атпен жарық көрді.

Өлім

Өмірінің соңында Хардқа Генри Люс және Клэр Бут Люс шамалы қаржылық көмек көрсетті. Хард 1971 жылғы 14 тамызда Калифорния штатының Санта-Моника қаласындағы үйінде, 1966 жылдан бастап болған бірнеше инсульт салдарынан қайтыс болды. Оның тілегі бойынша, ескеру рәсімі өткізілмеді, ал денесі UCLA медициналық орталығының "Құрбандыққа шалынған денелер" бағдарламасына тапсырылды.

Мұра

Трабуко колледжі және Хердтың жалпы философиясы, сондай-ақ оның кейінгі жылдардағы идеялары мен ойлары Эсален институтының құрылуына ықпал етті. Майкл Мерфи мен Дик Прайс 1962 жылы Биг Сур маңындағы Эсаленде семинарлар ұйымдастыра бастады, Херд осы семинарларда маңызды баяндамашы болды. Мерфи мен Прайс 1964 жылы Институтты ресми түрде құрды. Өз кезегінде, институт көптеген басқа да орталықтар мен өсу үйлерімдеріне шабыт көзі және үлгі болды, адамның мүмкіндіктерін дамыту қозғалысын кеңейтті. Халық мәдениетінде: Джеймс Лапиннің «Flying Over Sunset» Бродвей мюзиклінде нағыз Джеральд Хердтың бейнесімен жасалған «Джеральд Херд» атты кейіпкер бар. Херд кейіпкерін алғашқы Бродвей қойылымында Роберт Селла ойнады (2021 жылдың желтоқсанында басталды, бірақ COVID пандемиясының ортасында ерте жабылды). Кэри Грант, Алдус Хаксли және Клэр Бут Люс – танымал қоғам қайраткерлерінің бейнесімен жасалған тағы үш кейіпкер, олардың әрқайсысы өмірде ЛСД тәжірибесін басынан өткерген. Пьесада (1950 жылдары) осы үш кейіпкердің әрқайсысы шешілмейтін эмоционалдық мәселелермен күреседі, ал Лапин пьесаның мәнін екінші актіде ашады, онда үш кейіпкер Хердтың жетекшілігімен бірлескен ЛСД сессиясын өткізеді.

Көркем әдебиет

Хард H. F. Хард деген атпен көркем әдебиет жазды. Оның арасында Мистер Майкрофт туралы үш детектив романы бар (Шерлок Холмс зейнетке шыққаннан кейін осылай есімделген). Мистер Майкрофт пен оның досы Мистер Сильчестер үш романда пайда болады: 1941 жылғы «Ақ балдың дәмі» (1955 жылы «Өлімнің шаншуы» деп теледидарға бейімделді және 1967 жылы «Қауіпті аралар» фильмі түсірілді); «Жауап төленді»; және «Тігілген шаштық». Хью Лэмб «Ұлы тұман» мен «Жоғалған үңгір» кітаптарын «әңгімелердің екі керемет жинағы» деп сипаттаған. «Қара түлкі» - қара магияға толы мистикалық триллер. Энтони Бухер «Қос өрнектер» романын «стилі мен қиялы жағынан М. П. Шиелдің өркендеген кезеңінен бергі ең қызықты және ойландыратын ғылыми фантастикасы» деп атады.