Кіріспе

Ұлыбританиядағы ұсынылып отырған институт – Англия халқының өкілдеріне Уэльс Парламенті (Сенат), Шотландия Парламенті және Солтүстік Ирландия Ассамблеясына берілгендей, дербес шешім қабылдау құқықтарын беретін институт. Дербес Англия Парламенті – Ұлыбритания саясатындағы талқыланып жүрген мәселе. Халық пікірін зерттеу нәтижелері дербес Англия Парламентін құруға қатысты халықтың қолдауы туралы әртүрлі нәтижелер көрсетіп отыр.

Өмірбаян

Англия парламентіне децентрализация енгізудің болашақ перспективалары Батыс Лотиан мәселесімен байланысты, ол британ парламенттеріне децентрализациялық өзгерістерден кейін басты назарға түсті. 1998 жылға дейін барлық саяси мәселелер, тіпті Ұлыбританияның кейбір бөліктеріне қатысты мәселелерді де Вестминстердегі Ұлыбритания Парламенті шешті. 1998 жылы Шотландия, Уэльс және Солтүстік Ирландияда жекелеген аймақтық парламенттер немесе ассамблеялар құрылғаннан кейін, Ұлыбританияның осы бөліктеріне ғана қатысты мәселелерді тиісті децентрализацияланған ассамблеялар шешті, ал Англияға қатысты мәселелерді бүкіл британ парламенті шешті, Шотландия, Уэльс және Солтүстік Ирландиядан келген депутаттар талқылауға және дауыс беруге толық қатысты. Осылайша, Англиядағы сайлаушылардың өкілдеріне жеке шешім қабылдау өкілеттіктерін беретін Англия парламентін құру британ саясатындағы маңызды мәселе болып табылады. Англия парламентін құруды қолдайтын саяси партиялар – Англия демократтары және Ұлыбританияның тәуелсіздік партиясы (UKIP). 1997 жылдан бері Англия парламенті үшін науқан (CEP) Англия парламенті туралы референдум өткізуді талап етуде. Вестминстерде институционалдық қарсылыққа қарамастан, CEP бұл мәселені адамдардың назарына жеткізуде, әсіресе саяси және академиялық айналымдарда сәттілікке қол жеткізді. Жалпы сайлау кезінде Ұлыбритания Парламентін құрайтын барлық бірмандатты сайлау округтерінде (орындықтар) бірнеше кандидаттар арасында бөлек, бір уақытта жарыстар өтеді. Бұл округтер географиялық тұрғыдан бүкіл Ұлыбританияны қамтиды, бірақ Ұлыбритания халқының таралу ерекшелігіне байланысты – яғни Англия халқы Солтүстік Ирландия, Шотландия және Уэльс халқынан көп – Англия округтерінен сайланған 533 депутат Палаталар палатасында көпшілікті құрайды. Дегенмен, Англия емес округтерінен келген депутаттардың дауысы Англияға қатысты заңнамаға қатысты (Англиядан тыс жерлерде шешілетін мәселелерге қатысты) шешуші болып табылатын жағдайлар жиі кездеседі. (Мысалдарға децентрализациядан кейінгі мәселелер жатады, мысалы, негізгі ауруханалар, оқу ақысын қосымша төлеу және Хитроу әуежайындағы ұшу-қону жолақтары.) 1998 жылғы Шотландия заңының шектеулі бөлігі Англия емес депутаттардың шешуші аймақтық топтар құру мүмкіндігін азайтты – яғни, Заңның 81-бабы бұрынғы үлестіру жүйесін жойды, онда шотланд округтеріне кішірек сайлау квотасы қажет болды және Шотландия Ұлыбританияның басқа бөліктеріне қарағанда артық өкілдік етілді. Қазір Англия Шотландиядан бір тұрғынға шаққанда көбірек депутатты ұсынады. Англия парламентін құру туралы қоғамдық пікірді зерттеулер әртүрлі нәтижелер көрсетті. Шотландия мен Уэльсте децентрализацияның алғашқы бес жылында Англияда Англия парламентін құруға қолдау көрсету деңгейі 16-19 пайыз аралығында болды, бұл туралы Британдық әлеуметтік көзқарастар бойынша жүргізілген зерттеулер көрсетті. 2010 жылдың желтоқсанында жарияланған Британдық әлеуметтік көзқарастар зерттеуіне негізделген есепте Англияда парламенттің құрылуын тек 29% адам ғана қолдайтыны айтылды, бірақ бұл көрсеткіш 2007 жылы 17% болған. 2007 жылы BBC Newsnight арнасы үшін жүргізілген сауалнамада 61% мұндай парламенттің құрылуын қолдайтыны анықталды. 2012 жылдың қаңтарында Либерал-демократтардың жетекшісінің орынбасары Саймон Хьюз Англия парламентін құру туралы шақыруды қолдады. Консерваторлар 2010 жылдан 2015 жылға дейін Либерал-демократтармен коалицияда үкіметте болған кезде, коалициялық үкімет бұл мәселені қарастыру үшін Маккей комиссиясын құруды мақұлдады. Комиссия Төменгі палатада Англияға ғана қатысты немесе басқаша әсер ететін заң жобаларына Англия округтерін білдіретін депутаттардың көпшілік дауысын қажет етуді ұсынды, бұл жүйе «Англия заңдары үшін Англия дауысы» (EVEL) деп аталды. Еңбек партиясы бұл идеяға қарсы шығып, бұл Палаталар палатасында депутаттардың екі класын құрайды және аймақтық тәсілді, ағылшындық децентрализация түрінде қолдану керек деп мәлімдеді. Алайда, 2015 жылдың шілдесінде бизнес жөніндегі сол кездегі көлеңкелік мемлекеттік хатшы Чука Умуна Еңбек партиясы Федералдық Ұлыбританияның бір бөлігі ретінде жеке Англия парламентін құруды қолдауы керек деп ұсынды. Ол сонымен қатар Лейбористік партияның федералдық құрылымын және ерекше Англия Лейбористік партиясын құруды талап етті. Консервативтік партияның 2015 жылғы жалпы сайлауға арналған манифестінде Англияға ғана қатысты заңнама үшін оның үшінші оқылуы алдында Заң шығарушы үлкен комитеттің мақұлдауы қажет екені туралы ұсыныс енгізілді. Сайлауда көпшілік дауыс жинағаннан кейін, Консервативтік үкімет 2015 жылдың қазанында Англия округтерін білдіретін депутаттарға Англияға ғана қатысты заңдарға «вето» құқығын беру үшін регламенттерді өзгертті. EVEL 2021 жылдың шілдесінде жойылды. 2021 жылдың қазанында Public First жүргізген сауалнама көрсетті, 62% ағылшын сайлаушылары Англия парламенті үшін дауыс беретінін айтты. Сонымен қатар, «Англиялықтар» деп санайтындардың тізіміндегі одан да көп бөлігі – 72% – Англияда ғана қолданылатын заңдарды Англияда сайланған депутаттар қабылдауы керек деп ойлайды, ал барлық ағылшын сайлаушыларының 64% (оның ішінде «Британдықтар» деп санайтындар да) осы пікірді қолдайды.

Үгіт-насихат

Бірнеше топтар, соның ішінде Ағылшын Парламенті үшін кампания жүргізушілер және Ағылшын Конституциялық Конвенциясы, Ағылшын парламенті мәселесін көтеру үшін жұмыс істеп жатыр. Ағылшын демократтары да Ағылшын парламентін құруды қолдайды. Дегенмен, ағылшын ұлтшылдары партияларына қолдау көрсету деңгейі төмен, олар жақтайтын көптеген саясаттарға халық қолдау көрсеткеніне қарамастан. 2010 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлауда Ағылшын демократтары 64 826 дауыс жинады, бұл Англиядағы берілген барлық дауыстардың 0,3 пайызын құрады.

Қоғамдық пікір

2007 жылы Ұлыбритания бойынша BBC Newsnight бағдарламасы үшін жүргізілген 1953 адамды қамтыған сауалнама нәтижесінде ағылшындардың 61 пайызы өздеріне жеке парламент құруды қолдаса, шотландтардың 51 пайызы және уэльстің 48 пайызы да осы пікірді білдірген. 2006 жылғы қарашада 869 ағылшынның қатысуымен өткен ICM сауалнамасы осындай орган құруды қолдау көрсеткендердің үлесін 68 пайызға бағалады. 2014 жылы Кардифф және Эдинбург университеттері жүргізген сауалнамаға сұхбат берген ағылшындардың 54 пайызы өкілеттік парламент құрумен келіссе, 20 пайызы келіспегенін, 15 пайызы қарсы болғандарын, ал 10 пайызы шешім қабылдамағандарын көрсетті.

Пікірсауалдар

Ағылшын децентрализациясы, ағылшын заңдары үшін ағылшын дауыстары және тәуелсіздік туралы сауалнама деректері төмендегі кестеде келтірілген. Ескерту: Дауыс беруде басымдық білдірген жауаптар қалың шрифтпен көрсетіліп, түсті қосымша берілген, ал кем дегенде 50% дауыс жинаған жауаптар – күштірек түстермен боялған.
КүніТәуелсіздікКворумАғылшынпарламентіАғылшын заңдары үшін ағылшын дауыстарыАймақтықмәжілістерДецентрализацияныжоюБілемін/жоқ 13/01/12 N/A 16% 49% N/A N/A N/A 35% 06/12/11 N/A 21% 52% N/A N/A 14% 13% 15/04/10 N/A 20% 68% N/A N/A N/A 12% 30/04/09 N/A 15% 41% N/A N/A N/A 44% 09/09/09 N/A 20% 58% N/A N/A N/A 22% 06/12/07 15% 32% 20% 25% N/A N/A 8% 19/04/07 N/A 24.25% 67.32% N/A N/A N/A 8.43%05/04/07 N/A 12% 21% 51% N/A N/A 16%08/01/07 N/A 32% 61% N/A N/A N/A 7%07/01/07 N/A 41.22% 51.42% N/A N/A N/A 7.36%23/11/06 N/A 25.35% 68.43% N/A N/A N/A 6.22%08/07/06 N/A 32% 41% N/A 14% N/A 13%23/02/06 N/A 23.76% 11.88% 46.53% 10.89% N/A 6.93%07/04/02 N/A N/A 47% N/A 28% N/A 25%