Кіріспе
Пётр Ильич Чайковскийдің симфониясы «Манфред» – Пётр Ильич Чайковскийдің B минорындағы «Төрт көріністегі симфониясы», оның 58-опусы, бірақ нөмірленбеген. Ол 1885 жылдың мамыр және қыркүйек айлары аралығында Байронның 1817 жылғы осы аттас поэмасына негізделген бағдарлама бойынша жазылды, бұл композитордың төртінші симфониясынан кейін және бесінші симфониясынан бұрын жазылған туынды. «Ромео мен Джульетта» фантазиялық увертюрасындай, Чайковский «Манфредті» ұлтшыл композитор Милий Балакиревтің тапсырысымен жазды, ол оған ұзақ тарихы бар бағдарламаны ұсынды. Бұл бағдарламаны сыншы Владимир Стасов жазып, 1868 жылы Балакиревке осындай симфония жазу үмітімен жіберді. Балакирев бұл жобаны іске асыра алмайтынын сезініп, бағдарламаны француз композиторы Гектор Берлиозға жіберді, оның бағдарламалық туындылары оны әсерлендірді. Берлиоз, өз кезегінде, қарттығы мен денсаулығының нашарлауын айтып, жобадан бас тартты және бағдарламаны қайтарды, содан кейін ол 1880-ші жылдардың басында Чайковскиймен байланысын жаңартқанға дейін Балакиревте қалды. «Манфред» – Чайковскийдің бірнеше бөлімнен тұратын жалғыз бағдарламалық симфониялық туындысы және ұзындығы мен құрамы жағынан оның нөмірленген симфонияларының барлығынан үлкен. Ол бастапқыда бұл туындыны өзінің ең жақсы туындыларының бірі деп санады, бірақ кейін пікірін өзгерткенде, тек алғашқы бөлімін қалдырып, қалғанын жоюды қарастырды. Симфония әртүрлі пікірлерге бөлінді, кейбіреулер оны мақтауға лайық деп тапты, ал енді біреулер оның бағдарламалық аспектілері оны әлсіретеді деп санады. «Манфред» ұзақтығы мен күрделілігіне байланысты көп жылдар бойы сирек орындалды. Ол жиі жазылып, тіркелді, бірақ концерт залында әлі де сирек естіледі.
Manfred is a "Symphony in Four Scenes" in B minor by Pyotr Ilyich Tchaikovsky, his Opus 58, but unnumbered. It was written between May and September 1885 to a program based upon the 1817 poem of the same name by Byron, coming after the composer's Fourth Symphony and before his Fifth. Like the fantasy overture Romeo and Juliet, Tchaikovsky wrote Manfred at the behest of the nationalist composer Mily Balakirev, who provided him the program, which had a long history. Critic Vladimir Stasov had written it and sent it to Balakirev in 1868 hoping the latter would write such a symphony. But Balakirev had felt unable to carry out the project and instead had at first forwarded the program to French composer Hector Berlioz, whose programmatic works impressed him. Berlioz in turn had declined the project claiming old age and ill health and returned to the program, after which it had remained with Balakirev until he reestablished contact with Tchaikovsky in the early 1880s. Manfred is the only programmatic symphonic work by Tchaikovsky in more than one movement and is larger than any of his numbered symphonies both in length and instrumentation. He initially considered the work one of his best, and in a typical reversal of opinion later considered destroying all but the opening movement. The symphony was greeted with mixed reviews, some finding much to laud in it, and others feeling that its programmatic aspects only weakened it. Manfred remained rarely performed for many years, due to its length and complexity. It has been recorded with increasing frequency but is still seldom heard in the concert hall.
Тарих
1865 жылы Санкт-Петербург консерваториясын бітіргеннен кейін алғашқы он жылда Чайковский үш симфонияны аяқтады. Содан кейін ол тағы бес симфониялық жобаны бастады, олардың төртеуі композитордың өмірінде орындалған симфонияға әкелді. 1867–68 жылдардың қысында Ресейге екінші және соңғы сапарында француз композиторы Гектор Берлиоз өзінің бағдарламалық симфониясы «Гарольд Италияда»ны дирижерлік етті. Бұл туынды үлкен қызығушылықты тудырды. Оның тақырыбы көрермендерге өте ұнады, өйткені Лорд Байронның туындыларына деген құмар Еуропадағыдай әлсіремеген. Берлиоздың бағдарламалық музыка жазу үшін төрт бөлімдік құрылымды пайдалануы көптеген орыс музыканттарын қызықтырды. Оның тікелей салдарының бірі – Николай Римский-Корсаковтың 1868 жылы жазылған төрт бөлімді «Антар» сюитасы болды. Римский-Корсаков «Антарды» жазған кезде сыншы Владимир Стасов Байронның «Манфред» поэмасы негізінде «Гарольдтың» жалғасы үшін сценарий жазып, оны ұлтшыл композитор Милий Балакиревке жіберді. Балакирев бұл идеяға қызығушылық танытпады, сондықтан бағдарламаны Берлиозға жіберді, бірақ оның өзінің еңбегі емес екенін айтты. Бір жылдан кейін Берлиоз қайтыс болды, ал 1872 жылы Балакирев шығармашылық дағдарысқа ұшырады, ол оны ұзақ уақыт үндемейтін етті. Чайковскийдің бұл оқиғаға қатысуы жай ғана жағдайға байланысты болды. 1880 жылы ол «Ромео мен Джульетта» фантазиялық увертюрасын соңғы рет қайта қарастырып аяқтады, он жыл бұрын Балакиревпен бірге тырысып жұмыс істеген және Балакиревке арналған туынды болды. Балакирев музыкадан қол үзгендіктен, Чайковский баспагер Бессельден Балакиревке басылған ноталардың көшірмесін жіберуін сұрады, оның қазіргі мекенжайы бар деп ойлады. Ол Стасовтың егжей-тегжейлі жоспарын ұсынды, мұндай шығармамен айналысу оның мінезіне сай емес екенін түсіндірді. 1882 жылғы қазан айында Чайковскийге жазған хатында ол: «Бұл керемет тақырып маған сәйкес келмейді, ол менің ішкі сезіміме үйлеспейді» деді. Чайковский сыпайы қызығушылық танытқанда, Балакирев Стасовтың бағдарламасының көшірмесін жіберді, ол әр бөлімге және Чайковскийдің ойдағысын түсінуіне көмектесетін негізгі тональностьтар мен өкілдік туындыларын қосты. Балакирев сонымен қатар «неміс фанфаралары мен аң аулау музыкасының әдепсіздігінен» сақтануға ескертті, сондай-ақ флейта мен соққы аспаптары бөлімдерін қалай орналастыру керектігін түсіндірді. Чайковский Манфредті қайта оқып, досы Иосиф Котекке Швейцариядағы Давоста, поэманың өзінде орналасқан Альпі тауларында күтім жасады. Үйіне оралғаннан кейін Чайковский Балакиревтің Стасовтың бағдарламасынан жасаған жобасын қайта қарастырып, бірінші бөлімнің эскизін жасады. Чайковский Манфредтен өзіне қолайлы тақырып тапқан болуы мүмкін. Алайда, жеке бағдарламаны симфонияға енгізу мен әдеби бағдарламада мұндай туынды жазудың арасында айырмашылық бар. Ол досы және бұрынғы оқушысы Сергей Танеевке: «Бағдарламалық симфония жазу кезінде мен шарлатан болып, жұртшылықты алдап отырғандай сезінемін; Мен оларға ақша емес, қағаз ақшаның қиын-қайғысын төлеп жатырмын» деп жазды. Алайда, кейін ол Эмилия Павловскаяға: «Симфония үлкен, күрделі, қиын болып шықты, ол менің барлық уақытымды жұтып, кейде толыққанды шаршауға дейін жеткізді; бірақ ішкі дауыс менің еңбегім бекер емес екенін және бұл туынды менің симфониялық туындыларымның ең жақсысы болуы мүмкін екенін айтады» деп жазды. Балакиревтің нұсқауларын сөзсіз орындаудың орнына, Чайковский оны өз стилінде жазды. Бастапқыда ол оны өзінің ең жақсы туындыларының бірі деп санады, бірақ кейінірек, бірнеше жылдан кейін, оны жоюды қалады, бірақ бұл ниет орындалмады. «Манфред» симфониясы алғаш рет 1886 жылдың 23 наурызында Мәскеуде Макс Эрдмансдорфер дирижерлігімен орындалды. Ол Балакиревке арналған.
I. Ленто-лугубр (B минор)
Манфред Альп тауларында сарсанады. Өмірдің тағдырлы сұрағына қанығып, үмітсіз құштарлықтар мен өткен қылмыстардың естелігімен мазаланған ол қатыгез рухани қылықтардан күйренеді. Ол құпия ғылымдарға терең бойлап, қараңғы күштерге билік етеді, бірақ олар да, осы дүниедегі ешбір нәрсе де оған, ол әрең тілейтін ұмытылуды сыйлай алмайды. Бір кезде жанынан жарылған Астарте туралы естелік жүрегін жейді, ал Манфредтің ашу-ызасының шегі жоқ. Бұл бағдарламалық ескерткіштің музыкалық бейнесі төрт үнсіздікпен бөлінген бес кең музыкалық бөлікте ұсынылады. Бастапқы, қысқа ғана сүйемелдемесіз, ойлы тақырып кең және монолитті музыкаға айналады. Екінші тақырып екінші музыкалық бөлікке жетелейді, осы жолы Чайковскийдің ең күшті шыңына жетеді. Үшінші бөліктегі музыка тыныштанғандай, ал төртінші бөлікте Астарте пайда болады. Бесінші бөлік аяқталған, күйреген ноталармен және бірден орындалатын соңғы аккордтармен аяқталады.
II. Vivace con spirito (B минор) (Б минор)
Альпілік фея Манфредке сарқыраманың шашыраған суынан пайда болатын көлденеңде көрінеді.
III. Andante con moto (G мажор)
Тау халқының ашық, қарапайым, еркін өмірінің бейнесі.