Сербияның арнайы жасақ бөлімі: «Қызыл береттер» тарихы

Кіріспе

Арнайы күштер полиция бөлімі

Арнайы операциялар бөлімі (; аббревиатурасы: ЈСО немесе JSO) немесе Арнайы операциялар тобы, сондай-ақ «Қызыл береттер» (береттері бойынша;) немесе «Фрэнкилер» (Франко Симатович бойынша;) деп белгілі, Сербия Мемлекеттік қауіпсіздік дирекциясының (RDB) элиталық арнайы полиция бөлімшесі болды. JSO 1996 жылы Желько Ражнатович «Аркан» және Франко Симатович басқаруындағы жартылай әскери бөлімшелерді біріктіру арқылы құрылды және оларды Сербияның қауіпсіздік жүйесіне, Мемлекеттік қауіпсіздік дирекциясы басшысы Йовица Станишичтің қолдауымен енгізді. 1996 жылдан 2001 жылдың қарашасына дейін бұл бөлімше ресми түрде RDB-ның құзыретінде болды. Бөлімше 2003 жылдың наурыз айында Сербия Премьер-министрі Зоран Джинджичтің, бөлімшенің бірнеше мүшесі қатысқан қастандық салдарынан қаза болғаннан кейін таратылды. Бөлімшенің басшылары мен көптеген мүшелері, сондай-ақ оның алдыңғылары Югославия соғыстары кезінде жасалған соғыс қылмыстары үшін, сонымен қатар қылмыстық әрекеттері үшін айыпталып, кейбіреулері сотталды. Бөлімшенің ресми командирі Франко Симатович және оның ықпалды тұлғасы Йовица Станишич (Слободан Милошевичтің билігінің бірінші жартысында RDB басшысы) бұрынғы Югославия бойынша Халықаралық қылмыстық трибуналда түрлі соғыс қылмыстары бойынша ақталды. Басқа да бірнеше мүшелері Ібар тас жолындағы қастандыққа қатысқандығы және Иван Стамболич пен Славко Чурувияны өлтіргені үшін сотталды немесе сотталып жатыр. Сондай-ақ, JSO Косово соғысындағы соғыс қылмыстарына қатысқан деген хабарлар бар.

Тарих

JSO-ның бастауы 1991 жылдың сәуірінде, Хорватияның Тәуелсіздік соғысының алдында, Франко Симатович пен Драган Василькович басқарған жарымәскери топ Белградтан Серб Крайинасының астанасы Книнге аттанған кезде жатыр. Бірнеше күн бұрын, 16 наурызда, Милошевич серб муниципалитеттерінің президенттерімен жабық отырыста "Сербияның және Сербияның шеңберінен тыс жердегі серб халқының мүдделерін қорғауға қабілетті тиісті бөлімшелерді дайындауды" уәделеген. Мұндай бөлімді құру туралы бұйрық Милошевичтің сенімді адамы және RDB басшысы Йовица Станишичке берілді, ол бұл міндетті Станишичке жүктеді. Бөлімнің Белградпен ешқандай ресми байланысы болған жоқ, сондықтан операция тек RDB шеңберінде жүргізілді, Сербияның Ішкі істер министрлігінің қатысуынсыз. Книнде Симатович пен Василькович Серб Крайинасының ішкі істер министрі Милан Мартичпен байланысқа түсті, ол Васильковичтің басқаруына жауынгерлер тобын бағындырды, оларға жан-жақты оқыту жүргізіп, тәртіп орнатты. "Қызыл береттер" атауы Глина үшін болған шайқастан кейін пайда болды, Василькович өзінің ерлеріне береттер таратқанда. Шығыс Славониядағы театрға келгеннен кейін Желько Ражнатович "Аркан" "Серб ерікті гвардиясы" деген атпен жарымәскери бөлімді қабылдады, кейіннен ол "Арканның жолбарыстары" деп танылды. 1991 жылдың 23 қарашасында Ласловоны хорват күштерінен басып алғаннан кейін гвардия екі хорват Т-55 танкын басып алып, оларды пайдалануды бастады. Кейін гвардия Босниядағы әртүрлі операцияларға қатысты: 1992 жылы Биелинада, 1994 жылы Бихач маңында және 1995 жылы Сана өзенінде. "Қарқыраған ояу" операциясы ("Operacija Pauk") Серб Крайинасы армиясы және Серб Республикасы армиясымен бірлесіп жүргізілді. Мақсаты – босниялық орталық үкіметке қарсы күресіп жатқан сербтермен одақтас мұсылмандық құрылым – Батыс Боснияның автономиялық провинциясына көмек көрсету. "Қарқыраған ояу" операциясы кезінде Серб ерікті гвардиясының мүшелері 3-тактикалық топ деген атпен соғысты. 1995 жылдың қыркүйегінде Сана өзенінде бөлім Серб Республикасы армиясына "Мистраль 2" операциясы / "Сана операциясы" кодын алған хорват-босниялықтардың бірлескен шабуылына қарсы қорғаныс шебін қайта орнатуға көмектесті. Бұл екі жарымәскери бөлім болашақ JSO-ның ядросы болды деп есептеледі. Бірлескен бөлімше 1994 жылы, Босния мен Хорватиядағы соғыстар аяқталғанға бір жыл қалғанда, ресми түрде "Терроризмге қарсы іс-қимыл бөлімі" ("Jedinica za antiteroristička dejstva", JATD) деген атпен құрылды. JATD бастапқыда жеңіл мобильді артиллериядан және жаяу әскерден тұрды. Бөлім Сербияның Ішкі істер министрлігінің құрамындағы Мемлекеттік қауіпсіздік басқармасының (Resor Državne bezbednosti) құрамында жұмыс істеді. Бөлімнің мүшелері алғаш рет 1995 жылы Серб Республикасы армиясы БҰҰ қызметкерлерін тұтқындаған тұтқындық дағдарысы кезінде көпшілік назарына түсті. Бөлімнің мүшелері Сербияның мемлекеттік қауіпсіздік (RDB) басшысы Йовица Станишичке күзетті, ол де арадасушы ретінде тұтқындардың қауіпсіз босатылуын ұйымдастырды. 1996 жылы Дейтон келісіміне қол қойылғаннан және Хорватия мен Босниядағы қақтығыстар аяқталғаннан кейін JATD қайта құрылды және Jedinica za specijalne operacije, яки JSO деп аталды. Бұрынғы Югослав Халық Армиясының Куладағы казармасы базалық лагерь ретінде таңдалды. Сонымен қатар, JSO RDB делдалдары арқылы, мүмкін, екі украиндық Ми-24В шайқас тікұшағын қара нарықтан сатып алды. Косово соғысының басында бөлімге Косовоға жақын Гоч тауында уақытша операциялық база құру туралы бұйрық берілді. Сол жерден JSO Косовоны азат ету армиясына қарсы бірқатар операцияларды бастады. Олардың алғашқы әрекеттерінің бірі 1998 жылдың наурызында КОА командирі Адем Джашаридің Приказ қаласындағы тығырлағына жасалған сәтті шабуыл болды. Шабуыл полицияның терроризмге қарсы арнайы бөлімімен бірлесіп жоспарланып, үйлестірілді. 1998 жылдың мамыр-шілде айларында JSO Ми-24В тікұшақтары Приштина-Печ жолындағы стратегиялық Киево ауылынан КОА-ны ығыстыру үшін бірлескен күш-жігерге қатысты. Сербияның Ішкі істер министрлігі 4 шілдеде Киевоны бақылауына алды. 1999 жылы JSO Печ және оның айналасындағы қаһарлы шайқастарға қатысты. НАТО-ның әуе шабуылына байланысты Ми-24 тікұшақтары жерге тимеді. Бөлім әр түрлі бронетранспорттық құралдарды пайдаланды, соның ішінде Кипр арқылы сатып алынған американдық Хаммерлерді, олар НАТО-ның әуе шабуылы кезінде жылдам операцияларды жүргізуге тиімді болды. Куманово келісіміне қол қойылғаннан және соғыс аяқталғаннан кейін JSO полиция және қарулы күштермен бірге Косоводан шықты. 1999 жылдың 3 қазанында Сербия жаңару қозғалысының (SPO) көлік колоннасы, сол кезде Сербиядағы ең ірі оппозициялық партиялардың бірі, Ибар тас жолымен келе жатқанда шабуылға ұшырады. Көліктік құралға тиеуші жүк көлігі қозғалып келе жатқан көліктерге соқтығысты. SPO өкілдері Веселин Бошкович, Звонко Осмайлич, Вучко Ракочевич және Драган Вушурович сахналаған апатта қаза тапты, ал SPO президенті Драшкович жараланды. Белград аудандық сотының 2007 жылдың 16 ақпанындағы үкімімен бұрынғы Мемлекеттік қауіпсіздік офицері және бөлім командирі Милорад Улемек 15 жылға бас бостандығынан айырылды, ал бұрынғы Мемлекеттік қауіпсіздік басшысы Радомир Маркович 8 жылға сотталды. Арнайы операциялар бөлімінің мүшелері, JSO, Душко Маричич, Бранко Берчек, Ненад Буйошевич және Леонид Миливоевич 14 жылға бас бостандығынан айырылды. 2000 жылдың 25 тамызында Сербияның бұрынғы президенті, бір кезде Милошевичтің қарсыласы болған Иван Стамболич полициямен ұсталды. Біраз уақыттан кейін ол күнделікті жүгірісі кезінде жоғалып кетті. Оның денесі 2003 жылдың 28 наурызында Фрушка Горадан табылды. Сербияның белгілі сотында бір жылдық сот отырысынан кейін судья Радомир Маркович пен Милорад Улемекті Иван Стамболичтің қастандығын жоспарлаған және орындаған деп таныды. Бөлімнің 2000 жылы Слободан Милошевичті құлатудағы рөлі бүгінгі күнге дейін даулы болып қалып отыр. 4 қазан күні оппозициялық лидер Зоран Джинджич Милорад Улемекпен кездесті. Улемек Джинджичке полицияға шабуыл жасалмаса, ол және оның бөлімі бас тартатынын айтты. Бөлімге Белградтың орталық алаңында митинг өткізіп жатқан наразыларды таратуға бұйрық берілген болуы мүмкін. Бірақ бөлімнің ерекше бронетранспорттық Хаммерлері наразылардың алдына келгеннен кейін, көліктер тікелей базаға қайтып кетті. Кейін, "Бесінші қазан" ("October 5") атты кітабында бұрынғы Мемлекеттік қауіпсіздік басшысы Радомир Маркович бөлімді Белградқа орналастыруға бұйрық бергенімді айтты. Жаңа үкіметтің саясаты, әсіресе Халықаралық трибуналдың бұрынғы серб соғыс басшыларын айыптауына қатысты, бөлімнің басшы офицерлерінен айқын наразылық тудырды. 2001 жылы JSO бүлік көтерді, Белград-Ниш тас жолын жапты. Бүлікке себеп – бөлімге Халықаралық қылмыстық сот іздеп отырған Банович ағайларды қамауға бұйрық берілгені болды. Бірнеше күнге сосқан келіссөздерден кейін JSO бүлігі аяқталды. Осы кезеңде көңілі толмаған Улемек "Земун кланы" деп аталатын қылмыстық ұйымның қызметіне қатысты, оларға барлау ақпаратын және күшін ұсынды. 2001 жылы клан бірнеше ықпалды бизнесмендерді ұрлады және миллиондаған сомада құн төлеуді талап етті. Олардың арасында Сербиядағы ең қуатты бизнесмендер деп есептелетін Милия Бабович пен Мирослав Мишкович болды. Екі жағдайда да Улемек полицияға ресми өкілдігімен көмектесті. Ол осы лауазымын жемісті пайдаланып, кланға құпия ақпарат берді: мысалы, Бабовичтің отбасысы құн төлеу сомасын жылдам және оңай жинағаннан кейін, клан мүшелеріне көбірек талап етуге кеңес берді. Ақырында, барлық кешіккендер босатылды, бірақ кейбіреулері ауыр жарақат алып, азапталды.

The origins of the JSO can be traced back to April 1991, on the eve of Croatian War of Independence, when a paramilitary group led by Franko Simatović and Dragan Vasiljković set off from Belgrade to Knin, capital of the self proclaimed Republic of Serb Krajina. Several days earlier, on March 16, Milošević promised "preparations of appropriate units capable of defending interests of Serbia and Serb people outside Serbia" in a closed session with Serbian municipal presidents. The order of creating such a unit was given to Jovica Stanišić, Milošević's strongman and head of RDB, which committed the task to Stanišić. The unit had not had any formal connections with Belgrade, so the operation was taken solely within RDB, without the involvement of Serbian Ministry of the Interior. In Knin, Simatović and Vasiljković contacted Milan Martić, minister of the interior of Republic of Serbian Krajina, who subordinated a group of fighters under Vasiljković's command, who gave them thorough training and imposed the discipline; The name "Red Berets" came after the battle for Glina, when Vasiljković distributed the berets to his men. Upon the arrival in the Eastern Slavonia theater, Željko Ražnatović "Arkan" took over the paramilitary unit under the name of "Serbian Volunteer Guard", later known as "Arkan's Tigers". On 23 November 1991, after taking control over Laslovo from Croatian forces, the Guard captured two Croatian T 55 tanks and began operating them. The Guard later took part in various operations in Bosnia: in Bijeljina in 1992, near Bihać in 1994, and at the Sana river in 1995. The Bihać operation, code named "Operation Spider" ("Operacija Pauk") was done in cooperation with the Army of Serb Krajina and the Army of Republika Srpska. The goal was to assist the fledgling Autonomous Province of Western Bosnia, a Serb allied Muslim entity fighting against the central Bosnian government. During "Operation Spider", members of the Serbian Volunteer Guard fought under the ad hoc name 3rd Tactical Group. In September 1995, at Sana river, the unit assisted the Army of Republika Srpska in re establishing the defense lines against the joint Croatian Bosniak offensive codenamed "Operation Mistral 2"/"Operation Sana". These two paramilitary units were allegedly the core of future JSO. The joint unit was officially formed in 1994, under the name of Unit for anti terrorist action ("Jedinica za antiteroristička dejstva", JATD), one year before the wars in Bosnia and Croatia came to an end. The JATD first consisted of light mobile artillery and infantry. The unit operated as a part of the State Security Directorate (Resor Državne bezbednosti), which was then a part of Serbia's Ministry of Internal Affairs. The members of the unit first came into the public spotlight during a 1995 hostage crisis when UN personnel were being held captive by the Army of Republika Srpska. The unit members provided protection for Jovica Stanišić, head of the Serbian State Security (RDB) who, acting as a mediator, arranged for the safe release of the hostages. In 1996, one year after the Dayton Agreement and the end of conflicts in Croatia and Bosnia, JATD was re structured and renamed to Jedinica za specijalne operacije, or JSO. A former Yugoslav People's Army barracks in Kula was chosen for its base camp. The JSO also obtained two Ukrainian Mi 24V combat helicopters on the black market, most likely through RDB intermediaries. At the very beginning of the Kosovo War, the unit was ordered to set up a temporary base of operations on the Goč mountain, near Kosovo. From there, JSO launched a number of operations aimed against the Kosovo Liberation Army. One of their first actions was the March 1998 successful assault on the KLA commander Adem Jashari's hideout in Prekaz. The assault was planned and coordinated together with the Special Anti Terrorist Unit of the police. In May July 1998, the Mi 24V helicopters of the JSO took part in a joint effort to push KLA out of Kijevo, a strategic village on the Priština Peć road. The Serbian interior ministry took control over Kijevo on 4 July. Later in 1999, JSO engaged in fierce battles in and around Peć. Due to NATO airstrikes, the unit's Mi 24 helicopters had to be grounded. The unit operated a wide variety of armored vehicles, including American made Hummers procured via Cyprus, which all proved to be effective for quick operations under constant NATO aerial bombardment. After the Kumanovo Agreement and the subsequent end of the war, the JSO, alongside the police and armed forces, left Kosovo. On 3 October 1999, a vehicle column of Serbian Renewal Movement (SPO), one of Serbia's largest opposition parties at the time, was attacked while moving down Ibar Highway. A tipper truck rammed into the moving vehicles. SPO officials Veselin Bošković, Zvonko Osmajlić, Vučko Rakočević, and Dragan Vušurović were killed in the staged accident and SPO president Drašković was injured. In a ruling by the Belgrade District Court on February 16, 2007, former State Security officer and unit's commander Milorad Ulemek, was sentenced to 15 years in prison and former State Security chief Radomir Marković received eight years. Members of the Special Operations Unit, JSO, Duško Maričić, Branko Berček, Nenad Bujošević, and Leonid Milivojević were sentenced to 14 years in prison. On 25 August 2000, former president of Serbia and once a rival of Milošević's, Ivan Stambolić was detained by the police. Soon after, he was gone missing during his every day jogging routine. His remains were uncovered on 28 March 2003, in Fruška Gora. After a yearlong trial in Serbia's special court in Belgrade, a judge found Radomir Marković and Milorad Ulemek, guilty of planning and carrying out the assassination of Ivan Stambolić. The unit's role in the 2000 overthrow of Slobodan Milošević remained, to this day, somewhat controversial. On 4 October, opposition leader Zoran Đinđić met with Milorad Ulemek. Ulemek struck a bargain with Đinđić that he and his unit would stand down as long as the police were not attacked. The unit was most likely given the order to storm the protesters, who rallied in downtown Belgrade on 5 October. But soon after the unit's characteristic armored Hummers appeared in front of the protesters, the vehicles simply returned to base. Later, in his book titled "Peti oktobar" ("October 5"), former State Security chief Radomir Marković claimed he was the one who ordered the unit to be deployed in Belgrade. The policy of the new government, especially regarding the indictment of the former Serbian war leaders by the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, was met with explicit disagreement from the unit's commanding officers. In 2001, JSO engaged in a mutiny, blocking the Belgrade Niš highway. The official reason for the mutiny, was an order given to the unit to arrest the Banović brothers, wanted by the ICTY. After several days of negotiations, the JSO's mutiny ended. During this period, disillusioned Ulemek got involved in criminal activities of the so called Zemun Clan, by providing both intelligence information and muscle for them. During 2001, the clan kidnapped several influential businessmen and demanded millions as ransom money. Among those men were Milija Babović and Miroslav Mišković, widely considered to be the most powerful business people in Serbia at the time. In both cases, Ulemek offered his help to the police, in his official capacity. He abused that position and provided insider information to the clan: for example, when he found out that Babović's family quickly and easily collected the ransom money, he advised the clan members to demand more. Eventually, all the hostages were released, however, some were severely beaten and tortured in the process.

Таратылуы

JSO Сербия Үкіметінің шешімімен 2003 жылдың 25 наурызында, премьер-министр Зоран Джинджичтің қанымен құтылғаннан кейін 13 күн өткен соң таратылды. Қалған мүшелері жұмыстан босатылды немесе басқа полиция бөлімшелеріне ауыстырылды. Милорад Улемек Иван Стамболич пен Зоран Джинджичті өлтіргені үшін әрқайсысы 40 жылға, ал Ибар тас жолындағы өлтіру үшін 15 жылға бас бостандығынан айырылды. Жовица Станишич пен Франко "Френки" Симатовичке бұрынғы Югославия Халықаралық қылмыстық трибуналында адамзатқа қарсы және соғыс қылмыстары жасағаны үшін сот процесі жүргізілуде. Олар 2013 жылдың 30 мамырында барлық айыптан босатылды. Драган Василькович Австралияға көшіп, атын өзгертті, бірақ Интерпол ордерімен тұтқындалып, Хорватияға экстрадицияланды. Желько "Аркан" Ражнатович 2000 жылдың 15 қаңтарында Белградта қанымен құтылды. Сербиялық қылмыстық орталардан шыққан оның өлтірушілері тұтқындалып, сотталды, бірақ саяси фонға қатысты болжамдар әлі де күшінде. Радован "Баджа" Стоичич 1997 жылдың 11 сәуірінде Белградта қанымен құтылды. Оның өлтірушілері әлі де іздеуде. Сербияның ішкі істер министрі Ивица Дачич Қызыл Береттердің бұрынғы мүшелері 2009 жылдың 23 қыркүйегінде Вестберга тікұшағын тонауға қатысқандығын мәлімдеді.

Қызықты деректер

Бірліктің мүшелерінің мойындарында гүл татуировкасы бар, бұл Легияның сот процесінде баспасөз тарапынан белгіленді.