Кіріспе

Қызметтер саудасы – бұл өндіруші мен тұтынушы арасында материалдық емес өнім, яғни қызметті сату және жеткізу. Егер өндіруші мен тұтынушы заңды түрде әртүрлі елдерде тіркелген болса, онда бұл қызметтер саудасы Халықаралық қызметтер саудасы деп аталады.

Сауда әдістері

Қызметтермен халықаралық сауда Қызметтермен сауда туралы жалпы келісімнің (GATS) төрт жеткізу түрімен анықталады. (Режим 1) Шекарааралық сауда – бір елдің аумағынан басқа елдің аумағына қызмет көрсету ретінде анықталады, мысалы, бір елде орналасқан компанияға қашықтан есеп қызметтерін көрсету немесе екі халықаралық бағыт арасында ұшатын әуе компаниясы. (Режим 2) Шетелде тұтыну – бұл режим бір елдің қызмет көрсетушісінің қызметін басқа елдің тұтынушысына ұсынуын қамтиды, мысалы, туризм, телемедицина немесе шетелде оқу. (Режим 3) Коммерциялық қатысу – бір елдің қызмет көрсетушісінің басқа елдің аумағында қызмет көрсетуін қамтиды, мысалы, банк басқа елде физикалық филиал ашуы немесе интернет-провайдердің басқа елде интернет-қызметтер ұсынуы. (Режим 4) Жеке тұлғалардың қатысуы – бір елдің қызмет көрсетушісінің басқа елдің аумағында жеке тұлғалардың қатысуы арқылы қызмет көрсетуін қамтиды, мысалы, бизнес бір елден басқа елге жұмыс міндеттерін орындау үшін қызметкерді жіберу (дәрігерлер немесе архитекторлар шетелде жұмыс істеу үшін сапарлауы).

"Жеке тұлға" – компаниялар немесе ұйымдар сияқты заңды тұлғалардан өзге, адам. Елдер сектор бойынша либерализациялауға болатын салаларды, соның ішінде берілген сала үшін қандай жеткізу режимін қолдануды өздері шеше алады. (Режим 2) Шетелде тұтыну – ДСҰ мүшелерінің міндеттемелері тұрғысынан ең либералды режим. Бұл негізінен үкіметтердің азаматтардың ішкі шекарадан тыс жерлерге (мысалы, туристер) қозғалысын шектеуге бейім еместігіне байланысты. (Режим 1) Шекарааралық сауда жиі қолданылмайды, себебі көптеген қызметтерді қашықтан жеткізу мүмкін емес (мысалы, құрылыс қызметтері), ал (Режим 3) Коммерциялық қатысу халықаралық қызметтер көрсетуді дамытудағы, білім беруді берудегі және экономиканың әлемдік құн тізбегіне қатысу қабілетін жақсартудағы маңызды рөлін көрсететіндіктен көбірек ашық. (Режим 4) Жеке тұлғалардың қатысуы міндеттемелердің ең төменгі деңгейіне ие, бұл, әдетте, шетелдік жұмысшылардың қозғалысына байланысты туындайтын сезімталдықтармен байланысты.

Қызметтер саудасының құны

2014 жылы қызмет көрсетулер бойынша әлемдік сауда шамамен 3,8 триллион долларды құрады, оның ішінде 3-ші режим (коммерциялық қатысу) жалпы көлемінің 55%-ын, 1-ші режим (шекара арқылы сауда) – 30%-ын, 2-ші режим (шет елде тұтыну) – 10%-ын, ал 4-ші режим (жеке тұлғалардың қатысуы) ең аз үлеске, 5%-дан төменге ие болды. Дамыған, жоғары кірісті елдерде қызмет көрсетулер ЖІӨ мен жұмыспен қамтудың маңызды бөлігін құрайды. Мысалы, АҚШ-та экономиканың 70%-ы қызмет көрсетуге, ал Еуропалық Одақта 75%-ы қызмет көрсетуге тиесілі.

Сауда келісімдері мен заң

Тарифтер мен сауда туралы жалпы келісімнің (ГАТТ) Уругвай раундында Қызметтер саудасы туралы жалпы келісім жасалды және 1995 жылы Дүниежүзілік сауда ұйымы туралы келісімді құрайтын халықаралық шарттың төрт тірегінің бірі ретінде бекітілді. Қызметтердегі аймақтық сауда туралы келісімдер CARICOM, Солтүстік Америка еркін сауда аймағы (NAFTA), АСЕАН және Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы қызметтер, құрылымдар, операциялар және инвестициялар бойынша еркін сауда туралы келісім) сияқты аймақтық экономикалық топтар арасында келісіледі және қол қойылады. "Төрт экономикалық бостандыққа" ие барлық бірыңғай нарықтар мен экономикалық одақтар (Еуропалық бірыңғай нарық, Еуропалық экономикалық аймақ, Перс шығанағы ынтымақтастық кеңесі, Орталық Америка ортақ нарығы, CARICOM Бірыңғай нарығы және экономикасы, Еуразиялық экономикалық кеңістік және МЕРКОСУР) қызметтердің еркін саудасын да қамтиды. 2012 жылдың ақпан айынан бастап әлемнің 50 елі (оның 28-ін Еуропалық Одақ өкілдік етеді) Қызметтер саудасы туралы келісімді (TISA) келіссөздерін бастады. TISA келіссөздері негізінен ДСҰ-ға мүше, жоғары және жоғары орташа табысқа ие елдерді қамтиды, олар қаржылық қызметтер, денсаулық сақтау және көлік салаларындағы сауданы одан әрі либерализациялауды көздеді. 2016 жылдың басынан бері келісімге қол жеткізілмеді, себебі сол жылы өткен көптеген сайлаулардан кейін келіссөздердің нәтижесі белгісіз болды.