Кіріспе

Пәкістан мен Қытай арасындағы биік таулы шекаралық өткел. Килик өткелі (биіктігі; ; ) – Пәкістанның Гилгит-Балтистан және Қытайдың Сіньцзян арасындағы Қарақорым тауларындағы биік таулы өткел. Ежелгі заманда бұл екі өткел солтүстіктен Жоғарғы Хунза аңғарына (Годжал аңғары деп те аталады) кірудің екі негізгі бағыты болған. Бұған қоса, бұл екі өткел Оңтүстіктен Чалачигу аңғарына және Тагдумбаш Памиріне жетуге де қолданылған.

Тарих

Ежелгі заманда Минтака және Килик асулары Тарым алқабынан Солтүстік Үндістанға ең қысқа және жылдам жол болды, және әдетте жыл бойы ашық болатын, бірақ өте қауіпті және тек жаяу саяхатшыларға ғана қолайлы болды. Ташқұрғаннан оңтүстікке қарай, қазіргі Чалачигу өзенінің, бұрынғы Минтеке өзенінің қиылысына дейін саяхат жасалынды. Бұл аңғардың батысына қарай жылжу арқылы Минтака асуына (әрі Килик асуына) жететін еді, олар екеуі де Жоғарғы Хунзаға алып келетін, ал ондатан Гилгитке, содан кейін Кашмирге немесе Гандара жазығына қатысты даңқты рафикстер немесе "ілгекті жолдар" арқылы саяхаттауға болатын. Минтака және Килик асулары арқылы жүк көтеруші жануарларды Жоғарғы Хунзаға алып жүруге болады (екеуі де жыл бойы ашық), бірақ содан кейін жүктерді кулилер (жүк тасушылар) Гилгитке жеткізуі керек еді (құнды және қауіпті операция). Одан әрі жүктерді қайтадан жүк жануарларына тиеп, Кашмирге және содан кейін Таксилаға (ұзақ жол) немесе батысқа қарай Читралға жіберуге болады, ол Сват арқылы Жалалабадқа немесе Пешаварға салыстырмалы түрде оңай қол жеткізуді қамтамасыз ететін. Минтака асуы ежелгі заманда, мұздық мұзының жақындап келуіне дейін ең көп қолданылатын асу болды. Минтака асуы мұздыққа айналғаннан кейін, Килик асуы Қытай мен Ауғанстаннан келетін керуендерге қолайлырақ болды, себебі ол кеңірек, мұздықтардан бос және керуендік жануарлар үшін жеткілікті жайылымды қамтамасыз ететін. "Хунзаның қасиетті тасы" атқа мінген салт аттылар мен жабайы қойлардың бейнеленген көптеген петроглифтерін, сондай-ақ сак және парфян билеушілерін атаған хароштхи жазуларын қамтиды. Тарихшылар Мауес б.з.б. бірінші ғасырда Таксиланы басып алу үшін Минтака немесе Килик асулары арқылы Каракорум жолын қолданған болуы керек деп санайды. 1890 жылдары британдықтар Ресейге қарсы Ұлы Ойынның бір бөлігі ретінде асудың жанында бекіністер құрды. Аймақ зерттелді және Килик асуы ресейлік басқын болған жағдайда оңай қорғалатын болып есептелді. Бұл аймақтың шекарасын белгілеуге ықпал еткен болуы мүмкін.

Ағымдағы жағдай

Жаңа Қаракорум тас жолының Кунджераб асуы арқылы оңтүстікке қарай салынғаннан бері, асу қолданыстан шығып қалды. 2010 жылдардың соңына қарай, Пакистан тарапында Килик асуына саяхаттар ұйымдастыратын бірнеше треккинг компаниялары жұмыс істейді. Қытай тарапында Килик асуының төңірегіндегі барлық аймаққа келушілерге тыйым салынған, алайда, жергілікті тұрғындар мен мал өсірушілерге кіруге рұқсат етіледі.